Brüt ve Net Santral Verimi: İç İhtiyaç Oranı ve Isı Hızı

Japon bir kazan veya türbin tedarikçisinin performans veri sayfasında iki ayrı verim yer alır: hatsudentan verimi ve sodentan verimi. Üçüncü bir satırda ise shonai-ritsu yüzde olarak verilir. Sözleşmeniz ise net ısı hızını kJ/kWh veya kcal/kWh cinsinden garanti ediyor olabilir ve bakım ekibiniz iç ihtiyaç tüketimini her ay takip ediyordur.

Terimler, bir kez eşleştirildiğinde net biçimde oturur. Hatsudentan ("üretim ucu"), jeneratör uçlarındaki brüt çıkıştır. Sodentan ("gönderim ucu"), santralin kendi tüketimi düşüldükten sonraki net çıkıştır. İkisini birbirine bağlayan değer shonai-ritsu, yani iç ihtiyaç oranıdır (yardımcı hizmetler oranı da denir).

Bu yazıda her değerin nerede ölçüldüğünü, brüt verim, net verim ve ısı hızı arasında nasıl dönüşüm yapılacağını ve ısıl değer esasının (HHV veya LHV) ölçüm sınırı kadar neden önemli olduğunu ele alıyoruz. Sonunda bir kontrol listesi ile Japon tarafa gönderebileceğiniz sorular yer alıyor.

Aşağıdaki tabloda şartnamelerde, performans garantilerinde ve işletme raporlarında en sık karşılaşacağınız Japonca terimler var.

Japonca	Okunuşu	Türkçe karşılığı	Anlamı
発電端	hatsudentan	Brüt çıkış (jeneratör uçları)	Jeneratör uçlarındaki elektrik
送電端	sodentan	Net çıkış (santral çıkışı)	Brüt çıkıştan santralin kendi tüketiminin düşülmüş hâli
所内率	shonai-ritsu	İç ihtiyaç oranı (yardımcı hizmetler oranı)	Santralin kendi tüketiminin brüt üretime oranı (%)
所内電力 / 所内消費電力	shonai denryoku / shonai shohi denryoku	İç ihtiyaç gücü / iç ihtiyaç tüketimi	Santralin işletilmesi için kullanılan elektrik
補機	hoki	Yardımcı ekipman	Üretime destek veren pompa, fan vb. ekipman
受電端 / 需要端	judentan / juyotan	Alım noktası / tüketim noktası	Tüketicinin elektriği teslim aldığı nokta
高位発熱量 / 低位発熱量	koi / tei-i hatsunetsuryo	Üst ısıl değer (HHV) / alt ısıl değer (LHV)	Yakıtın üst ve alt ısıl değeri

İçindekiler

1. Brüt ve Net Çıkış: Her Biri Nerede Ölçülür
2. Brüt ve Net Verim: Enerji Dengesi Örneği
3. Formüller: Brüt Verim, İç İhtiyaç Oranı ve Net Verim
4. Verimden Isı Hızına: kJ/kWh, kcal/kWh, Btu/kWh
5. HHV ve LHV: Karşılaştırmadan Önce Esası Kontrol Edin
6. Alım Noktası: Santralin Ötesindeki Kayıplar
7. İç İhtiyaç Gücünü Azaltmak Net Verimi Nasıl Artırır
8. Kontrol Listesi: Japon Şartnamesindeki Brüt ve Net Değerleri Okumak
9. Japon Tedarikçiye Sorulacak Sorular
10. Bu Rehberin Sınırları
11. Sık Sorulan Sorular
12. Kaynaklar

Brüt ve Net Çıkış: Her Biri Nerede Ölçülür

Hatsudentan, gücün jeneratör uçlarından çıktığı noktadır. Sodentan ise santralin net çıkışıdır: santralin kendi tüketimi düşüldükten sonra şebekeye veya tesise gönderilen elektrik. Santralin bütünü için ölçüm sınırı budur.

Aşağıdaki şekilde göreli sayılar kullanılmıştır. Üretilen 30 birimin 3'ünü santral kullanır ve net çıkıştan 27 birim çıkar.

Şekil 1: Jeneratör Çıkışı Santral ile Şebeke Arasında Bölünür

Brüt çıkıştaki 30 birimin 3'ünü santral kullanırsa net çıkışta 27 birim kalır.

Göreli sayılardır, açıklama amaçlıdır. Gerçek ölçüm noktaları ve kayıp sınırları her santralin ölçüm şartnamesine göre belirlenir.

Bir santralin kendisinin de çalışması için elektriğe ihtiyacı vardır. Örneğin besleme suyu pompaları ve fanlar kazana su ve yanma havası taşır; bunların çektiği güç, santralin dışarı verebileceği elektrikten düşer.

Bu destek ekipmanına hoki (補機, yardımcı ekipman) denir ve tüketimleri iç ihtiyacı (yardımcı hizmetler tüketimi) oluşturur. Yalnızca jeneratöre bakarsanız brüt değeri, yardımcı ekipman dâhil santralin tamamına bakarsanız net değeri elde edersiniz.

İç İhtiyaç Yükü Neleri Kapsar

Buharlı bir santralde tipik iç ihtiyaç yükleri; su, hava ve soğutma suyunu hareket ettiren makinelerdir. Soğutma kulesi olan tesislerde kule fanları ve sirkülasyon pompaları da çalışır; bu nedenle yüklerin dağılımı soğutma sistemine göre değişir.

Aşağıdaki üç grup, yardımcı gücün hangi işlere harcandığını gösteriyor.

Şekil 2: Yardımcı Gücün Yaptığı Üç İş

Yardımcı güç suyu basar, havayı taşır ve ısıyı dışarı atar.

Besleme suyu pompalarıSuyu kazan basıncına karşı kazana basar. Gereken debi ve basınç, gücü belirler.

Hava ve baca gazı fanlarıYanma havasını ve baca gazını taşır. Debi ve hat boyunca basınç kaybı, gücü belirler.

Soğutma sistemiKondenserde alınan ısıyı dışarı atar. Soğutma kulesi varsa fanlar da iç ihtiyaç sayılır.

Pompa gücü, suyun sadece akıyor olmasına değil; debiye, basma yüksekliğine ve pompa verimine bağlıdır. İç ihtiyacı ekipman bazında ayırdığınızda tasarruf fırsatı hangi makinede, görmek kolaylaşır.

Fan yükü, hava ön ısıtıcısının direncini de içerir. Hava ön ısıtıcısında ısı geri kazanımını değerlendirirken, yakıt tasarrufu ile fanın ek gücünü aynı dengede ele alırsanız net etkiyi görürsünüz.

İç İhtiyaç Oranının Paydası Brüt Üretimdir

İç ihtiyaç oranı, iç ihtiyaç enerjisinin brüt (hatsudentan) enerjiye bölünmesiyle bulunur. 30 birim üretilip 3 birim santralde kullanılırsa oran %10'dur. Yakıt girdisi olan 100'e bölünürse çıkan %3 veya net 27'ye bölünerek bulunan değer doğru değildir.

Bu, Japonya Elektrik Mühendisleri Enstitüsü'nün (IEEJ) tanımıyla uyumludur. Hindistan'ın CERC tarife yönetmeliği de yardımcı enerji tüketimini jeneratör uçlarındaki brüt enerjinin yüzdesi olarak verir; ABD EIA da net üretimi brüt üretimden iç ihtiyacın düşülmesiyle tanımlar.

Yine de "iç ihtiyaç" kapsamı her yerde aynı değildir. IEEJ tanımı pompaj depolamalı santralde pompalama gücünü dışarıda bırakır, EIA ise iç ihtiyaç olarak sayar. CERC, santral içindeki trafo kayıplarını kapsar; lojman ve inşaat gücünü kapsam dışı tutar. Türkiye'de de brüt/net üretim ayrımı kullanılır, ancak kapsamı ilgili mevzuat ve sözleşme belirler.

Oran ayrıca santral tipine, yardımcı ekipman yapısına ve yüke göre değişir. Üretim yarıya düşerken iç ihtiyaç enerjisi aynı kalırsa oran iki katına çıkar. Santral büyüklüğüne veya tipine bakarak değer tahmin etmeyin; aynı santral ve aynı dönem için ölçülen değerleri kullanın.

Brüt ve Net Verim: Enerji Dengesi Örneği

Açıklama için yakıt ısı girdisini 100 alalım. Kazan, boru hattı ve diğer kayıplar 10, kondenserden soğutma sistemine atılan ısı 60 olsun. Kalan 30 elektriğe dönüşür; brüt (hatsudentan) verim %30 olur.

Şekil bunu iki adıma ayırır: jeneratöre kadar ısı dengesi ve sonra elektriğin kullanımı.

Şekil 3: 100 Birimlik Yakıt Isısını İki Adımda İzlemek

Brüt çıkışa kadar olan ısı dengesini, elektriğin sonraki kullanımından ayrı düşünün.

Yakıt ısı girdisi: 100

106030

Ekipman ısı kayıpları 10 / Soğutmaya atılan ısı 60 / Elektrik 30

Üretilen elektrik: 30

327

İç ihtiyaç 3 / Dışarı verilen 27

Her çubuk kendi toplamı için %100 genişlikte çizilmiştir; alttaki çubuk, üstteki 30'u büyütür. Dağılım gerçek bir santralin tipik kayıplarını göstermez.

Yardımcı ekipman 30 birimin 3'ünü kullanırsa 27 birim dışarı verilebilir. Net (sodentan) verim, 27'nin yakıt girdisi olan 100'e bölünmesiyle %27'dir. Jeneratörün çıkışının kendisi değişmez.

Bu örnekte kondenserden çıkan ısı ile iç ihtiyaç gücü ayrı akışlardır. Soğutma suyunun taşıdığı 60 birimlik ısı, pompaların ve kule fanlarının kullandığı 3 birimlik elektriğe eşit değildir. Isıyı ve elektriği ayrı sayın.

Buharı soğutup suya döndürme, Rankine çevriminin bir parçasıdır; ısı denge diyagramı ise her ekipmana giren ve çıkan ısıyı izlemenizi sağlar.

Santral Verimi ile Ekipman Verimi Aynı Şey Değildir

Kazanın yakıt ısısından buhara aktardığı pay ile santralin elektriğe çevirdiği pay farklıdır. Buharın ısısının tamamı güce dönüşmez; bu yüzden kazan verimini brüt santral verimi yerine koymak yanlış sonuç verir.

Türbin işi, buharın giriş ve çıkış şartlarından hesaplanır. Bu hesabı kazan verimiyle (yakıttan buhara) birlikte okursanız hangi kademenin kaybını azaltmaya çalıştığınız netleşir.

Atık ısıyı üretim proseslerine de veren kojenerasyon tesislerinde faydalı ısı da hesaba girer. Yalnızca elektrik verimi ile toplam verim (güç artı ısı) farklı sorulara cevap verir; bir değerin hangisini ifade ettiğini mutlaka teyit edin.

Formüller: Brüt Verim, İç İhtiyaç Oranı ve Net Verim

Bölme yapmadan önce yakıt ısısı ile elektrik enerjisini aynı birime getirin. 1 kWh = 3.600 kJ olduğundan, elektriği kWh ve ısı girdisini kJ cinsinden tutuyorsanız kWh değerini 3.600 ile çarpın.

Yakıt tüketiminin birimine uyan ısıl değeri kullanın: kütle için kJ/kg, gaz hacmi için kJ/m³. Gazda, standart şartlardaki hacmi fiili sıcaklık ve basınçtaki hacimle karıştırmayın.

%10'luk bir iç ihtiyaç oranı için s = 10 girin; 100'e bölünce 0,10 olur. "Net verim = brüt verim × (1 − iç ihtiyaç oranı)" biçimindeki ondalık gösterimi kullanıyorsanız doğrudan 0,10 girin.

Örnek Hesap: Yakıt Kayıtlarından Net Verime

Bir dönemde santralin 10.000 kg yakıt yaktığını ve yakıtın ısıl değerinin 36.000 kJ/kg olduğunu varsayalım. Brüt üretim 30.000 kWh, iç ihtiyaç 3.000 kWh olsun. Isı girdisinden başlayarak her şeyi hesaplayabilirsiniz.

Şekil, aynı dönemi kapsaması gereken üç kaydı gösterir.

Şekil 4: İki Sayaç Okumasını ve Yakıt Kaydını Aynı Döneme Getirin

Isı girdisi, brüt üretim ve iç ihtiyaç elinizdeyse iki verimi de çapraz kontrol edebilirsiniz.

Varsayımsal hesap girdileridir. kWh cinsinden sayaç okumaları 30.000 kWh ve 3.000 kWh'tir.

%30 ve %27'nin ikisi de aynı döneme ait yakıt ve elektrik kayıtlarından çıkar. Günlük üretim değerini aylık yakıt tüketimiyle karıştırırsanız oranın anlamı kalmaz; bu yüzden önce tüm kayıtların başlangıç ve bitişini eşleştirin. Denklemleri yazmadan önce ölçüm noktalarını tek hat şemasının üzerine işaretlemek de işe yarar.

kW anlık güç hızıdır; kWh ise zaman içinde biriken enerjidir. Çıkış sabitse, gücü çalışma saatiyle çarparak enerjiyi bulursunuz.

Brüt ile Net Arasında Dönüşüm

Net verimi (1 − iç ihtiyaç oranı, ondalık) değerine bölerseniz brüt verime geri dönersiniz. Örnekte %27 ÷ 0,90 = %30 çıkar; bu, santralin kendi kullanımından önceki enerjiye karşılık gelir.

Verimden Isı Hızına: kJ/kWh, kcal/kWh, Btu/kWh

Isı hızı (özgül ısı tüketimi, heat rate), verimin tersidir: 1 kWh üretmek için gereken ısı girdisi. Japon belgeleri verimi genellikle yüzde olarak verir; ABD kaynaklı sözleşmeler ise çoğunlukla ısı hızını kullanır. 1 kWh'in enerji karşılığıyla dönüşüm yapılır.

• kJ/kWh: ısı hızı = 3.600 ÷ verim (ondalık)
• kcal/kWh: ısı hızı = 860 ÷ verim; kcal esaslı eski belgelerde ve Türkiye'deki birçok tesis raporunda karşımıza çıkar
• Btu/kWh: ısı hızı = 3.412 ÷ verim; ABD EIA'nın kullandığı katsayıdır ve Batılı üreticilerin belgelerinde görülür

Dönüşümler örnek hesaba uygulandığında aşağıdaki gibidir. Isı hızı verimin tersi olduğundan net ısı hızı, brüt ısı hızının dışarı verilen paya bölünmesiyle bulunur; çarpılmaz.

Esas	Verim	Isı hızı (kJ/kWh)	Isı hızı (kcal/kWh)	Isı hızı (Btu/kWh)
Brüt (hatsudentan)	%30	12.000	yaklaşık 2.870	yaklaşık 11.370
Net (sodentan)	%27	yaklaşık 13.330	yaklaşık 3.190	yaklaşık 12.640

Adlandırma pazara göre değişir. ABD EIA ısı hızını net kWh başına raporlar; Hindistan CERC yönetmeliği ise "brüt santral ısı hızı"nı jeneratör uçlarında kcal/kWh olarak tanımlar ve yardımcı enerji tüketimini ayrı bir norm olarak koyar.

Japonca hatsudentan değeri brüt değerle, sodentan değeri net değerle örtüşür. Yine de sınırın kontrol edilmesi gerekir; bunu aşağıdaki kontrol listesi açıklıyor.

HHV ve LHV: Karşılaştırmadan Önce Esası Kontrol Edin

Yakıtın bir üst ısıl değeri (HHV, brüt kalorifik değer) ve bir alt ısıl değeri (LHV, net kalorifik değer) vardır. HHV, yanma sonucu oluşan su buharının yoğuşma ısısını içerir, LHV içermez. Aynı yakıt miktarı için HHV'ye göre ısı girdisi daha büyüktür.

Aynı çıkışı daha büyük bir ısı girdisine böldüğünüz için HHV esaslı verim, LHV esaslı verimden düşük çıkar. Fark yakıta bağlıdır: LHV, kömürde HHV'nin yaklaşık %4 altında, doğal gazda yaklaşık %10 altındadır. HHV esasına göre %40 verimli bir santral, kömürde yaklaşık %42, doğal gazda yaklaşık %44 LHV verimi olarak ifade edilir.

Uygulamalar ülkeye ve ekipmana göre farklılık gösterir:

• Japonya: Japon enerji mühendisliği kaynakları santral termal verimi için genellikle HHV kullanır; hükümetin termal santral verim ölçütleri de brüt çıkış ve HHV esasına göre konmuştur. Ekipman kataloglarında yine de LHV verilebilir, dipnota bakın.
• ABD ve Avrupa: ABD'de kömürlü santrallerde HHV, doğal gazlı santrallerde ise çoğunlukla LHV kullanılır. Avrupa'da termal verim raporlamada LHV yaygındır; yine de her belgede esası teyit edin.
• Hindistan: CERC tarife normları brüt kalorifik değer (GCV) ve kcal/kWh cinsinden brüt santral ısı hızı ile çalışır.
• Türkiye: Yakıt faturası, kazan test raporu ve ekipman kataloğu farklı esas kullanabilir; her belgede üst veya alt ısıl değer ifadesini arayın.

Brüt-net ayrımı (çıkışın nerede ölçüldüğü) ile HHV-LHV ayrımı (paydaya ne konduğu) iki ayrı sorudur. Bir Japon değerini kendi değerinizle karşılaştırmadan önce ikisini de kontrol edin.

Performans tabloları yük ve ortam şartlarını da belirtir. Anma yükü garantisi ile yıllık işletme ortalaması, devreye alma, durdurma ve düşük yük çalışmalarından farklı etkilenir; verim aynı adı taşısa bile işletme şartlarını da eşleştirin.

Alım Noktası: Santralin Ötesindeki Kayıplar

Alım noktası (judentan, 受電端), tüketicinin elektriği teslim aldığı noktadır. Net çıkış ile bu nokta arasında iletim hatlarında ve trafolarda kayıplar (iletim ve dağıtım kayıpları) oluşur; bu yüzden tüketiciye kadar hesaplanan verim, net santral veriminden düşüktür.

Santralden fabrikaya kadar elektrik yükseltilir, iletilir, dönüştürülür ve dağıtılır. Alım noktasını fabrikanın giriş ölçüm noktası alırsanız, fabrikanın iç kablolamasındaki ve üretim ekipmanındaki kayıplar fabrikanın kendi enerji dengesine girer.

Örnek olarak net verimin %27 ve alım noktasına kadar toplam kaybın %5 olduğunu varsayalım. 27 × 0,95 işlemi %25,65 alım noktası verimini verir. %5, bir hesap varsayımıdır; gerçek bir şebeke değeri değildir.

Bazı belgeler iletim-dağıtım kayıp oranını ve trafo merkezinin kendi tüketimini ayrı verir. Bu durumda her birinin kalan payıyla çarpın. Tek bir toplam kayıp oranı trafo merkezi tüketimini zaten içeriyorsa, trafo merkezi oranını bir kez daha uygulamak aynı kaybı iki kez düşmek olur.

Geçmişten Bir Japon Örneği: Alım Noktası Verimi ve Birincil Enerji

Japonya KOBİ ve Bölgesel Yenilik Kuruluşu'nun (SMRJ) J-Net21 sitesindeki bir soru-cevap, 2003 mali yılı verilerine dayalı bir gündüz örneği verir. Örnekte brüt verim %40,44, iç ihtiyaç oranı %4,6, iletim-dağıtım kayıp oranı %6,3 ve trafo merkezi tüketimi %0,13'tür.

Aynı kaynaktaki %10,7'lik toplam kayıp oranıyla hesaplarsanız yaklaşık %36,11 çıkar; bu, tek tek oranlardan bulunan %36,10'dan az farklıdır. İkisi de %36,1'e yuvarlanır ve 3.600'ü 0,361'e bölmek yaklaşık 9.972 kJ/kWh verir.

Bu, verim ile birincil enerji arasındaki ilişkiyi gösterir. Japonya'daki Enerji Tasarrufu Kanunu kapsamındaki güncel raporlamada kullanılacak katsayı değildir; ilgili mali yılın resmî formlarına bakın. Türkiye'deki raporlamada da ilgili mevzuattaki güncel katsayıları kullanın.

İç İhtiyaç Gücünü Azaltmak Net Verimi Nasıl Artırır

Aşağıdaki gibi elektrik motorlu pompalar, tipik iç ihtiyaç yüklerindendir.

Brüt verim aynı kalsa bile yardımcı ekipman daha az güç çektiğinde net verim artar. Şekil, brüt verimi %40'ta sabit tutup yalnızca iç ihtiyaç oranını değiştirir.

Şekil 5: %40 Brüt Verimde İç İhtiyaç Oranı ve Net Verim

İç ihtiyaç oranındaki düşüş, net verimi düşüş miktarının brüt verimle çarpımı kadar artırır.

İç ihtiyaç oranı

Dışarı verilen pay

Net verim

%10

%90

%36,0

%8

%92

%36,8

%5

%95

%38,0

Varsayımsal karşılaştırma. %10'dan %8'e inmek oranı 2 puan düşürür ve net verimi 0,8 puan artırır.

Örneğin brüt üretimi 100.000 kWh'te tutup iç ihtiyaç oranını %10'dan %8'e düşürelim. İç ihtiyaç 2.000 kWh azalır ve bu enerji dışarı verilebilir. Yakıt girdisi ve brüt verim aynı kalır.

Bunun yerine net çıkışı sabit tutarsanız, santralin daha az brüt üretim yapması yeterli olur. Brüt verim de yükle değiştiğinden, gerçek yakıt tasarrufunu değişiklikten önceki ve sonraki üretim ve yakıt kayıtlarından hesaplayın.

Önce ve sonra karşılaştırırken her yardımcı ekipmanın tükettiği enerjiyi işletme kayıtlarıyla kontrol edin. Yükü ve çalışma saatlerini üretimin yanına koymak, işletme şartlarından kaynaklanan değişimi iyileştirmenin kendi etkisinden ayırmanıza yardım eder.

Yardımcı ekipman iyileştirmelerinde gerekli su ve hava debisi korunur, gereksiz güç azaltılır. Pompa verimine işletme şartlarıyla birlikte bakın ve sonucu tek makinede değil, santralin net çıkışında değerlendirin.

Aşağıdaki tablo üç verimi ölçüm noktasına ve neyi düştüğüne göre özetler.

Başlık	Brüt (hatsudentan)	Net (sodentan)	Alım noktası
Ölçüm noktası	Jeneratör uçları	İç ihtiyaç düşüldükten sonra gücün santralden çıktığı nokta	Tüketicinin gücü teslim aldığı nokta
Payda ait elektrik	Brüt enerji	Brüt enerjiden iç ihtiyaç enerjisi düşülmüş hâli	Net enerjiden iletim ve dağıtım kayıpları düşülmüş hâli
Ne düşülür	Hiçbir şey	İç ihtiyaç: besleme suyu pompaları, fanlar vb.	Ayrıca iletim hattı ve trafo kayıpları
Örnek hesap	%30	%27 (%10 iç ihtiyaç)	%25,65 (%5 toplam kayıp)
Göreli büyüklük	Üçü arasında en yüksek	Brüt verimden düşük	Net verimden düşük

Kontrol Listesi: Japon Şartnamesindeki Brüt ve Net Değerleri Okumak

Japon bir verimi veya ısı hızını kendi sayılarınızla karşılaştırmadan önce aşağıdaki maddeleri tek tek teyit edin. İki değer, bu maddelerden yalnızca biri farklı olduğu için bile uyuşmayabilir.

• Sınır: Değer hatsudentan (brüt, jeneratör uçları) mı, sodentan (net, santral çıkışı) mı?
• Isıl değer esası: Isı girdisi HHV mi, LHV mi? Notlarda "高位" (HHV) veya "低位" (LHV) ifadesini arayın.
• İç ihtiyaç kapsamı: Hangi yükler dâhil? Yakıt besleme, soğutma kuleleri, çevre ekipmanları, binalar ve iklimlendirme dâhil olabilir de olmayabilir de.
• Trafo kayıpları: Jeneratör yükseltici trafosu ve ünite yardımcı trafosunun kayıpları iç ihtiyaca mı dâhil, yoksa sınırın dışında mı?
• Ölçüm noktaları: Brüt çıkış, iç ihtiyaç ve net çıkış tam olarak nerede ölçülüyor ve hangi sayaç sınıfları kullanılıyor?
• Oranın paydası: Shonai-ritsu, olağan tanımda olduğu gibi brüt üretime mi bölünüyor?
• Dönem ve değer türü: Anma yükü tasarım değeri mi, test sonucu mu, yıllık işletme ortalaması mı?
• Şartlar: Hangi yük, ortam sıcaklığı, soğutma suyu sıcaklığı ve yakıt varsayılıyor?
• Birimler: Isı hızı kJ/kWh, kcal/kWh veya Btu/kWh olarak mı veriliyor? Verim yüzde mi, ondalık mı?
• Kojenerasyon: Değer yalnızca elektrik verimi mi, faydalı ısıyı da içeren toplam verim mi?

Japon Tedarikçiye Sorulacak Sorular

Şartname kontrol listesindeki soruları yanıtlamıyorsa aşağıdaki gibi sorular gönderin. Kazan, türbin, kojenerasyon veya komple santral paketi için geçerlidir.

• Garanti edilen verim (veya ısı hızı) hatsudentan (brüt) mı, sodentan (net) mı?
• Yakıt ısı girdisi HHV mi, LHV mi esas alınıyor? Hangi yakıt analizi ve ısıl değer kullanıldı?
• İç ihtiyaca dâhil yükleri listeler misiniz? Yakıt besleme, soğutma kulesi fanları, baca gazı arıtma ve bina yükleri dâhil mi?
• Trafo kayıpları (jeneratör yükseltici ve ünite yardımcı trafoları) iç ihtiyaca dâhil mi, yoksa sınırın dışında mı?
• Brüt çıkış, iç ihtiyaç ve net çıkış nerede ölçülüyor? Ölçüm noktalarını tek hat şemasında işaretler misiniz?
• İç ihtiyaç oranı (shonai-ritsu) brüt üretime göre mi hesaplanıyor?
• Garanti değeri hangi yük, ortam şartları ve soğutma suyu sıcaklığı için geçerli? Diğer şartlar için düzeltme eğrisi var mı?
• Garantiyi doğrulamak için hangi test kodu veya prosedür kullanılacak ve bu bizimle mutabık mı?

Uyarlayabileceğiniz kısa bir yazı örneği:

Konu: Performans verilerindeki verim esasının netleştirilmesi
[Ekipman] için performans veri sayfasını inceliyoruz. Aşağıdakileri teyit etmenizi rica ederiz: (1) belirtilen verim ve ısı hızının üretim ucunda (brüt) mı yoksa gönderim ucunda (net) mı verildiği; (2) ısı girdisinin HHV mi LHV mi esas aldığı; (3) iç ihtiyaca hangi yüklerin ve trafo kayıplarının dâhil olduğu; (4) brüt çıkış, iç ihtiyaç ve net çıkış için ölçüm noktaları. İşaretlenmiş bir tek hat şeması, değerlerinizi sözleşme şartlarımızla eşleştirmemize yardımcı olur.

Kabul testlerinde test kodunu ve sınırı testten önce, testten sonra değil, karara bağlayın. Örneğin ASME PTC 46 (Genel Santral Performansı), düzeltilmiş net güç ve ısı hızı raporlayan komple santral testlerinde kullanılan kodlardan biridir; kazan ve gaz türbini için EN kökenli test kodları da vardır.

Hangisinin projenizde geçerli olacağı sözleşme konusudur. Türkiye'de EN standartları çoğunlukla TS EN olarak yayımlanır, ancak numara ve güncel sürümü TSE'den ve tedarikçiden doğrulayın.

Bu Rehberin Sınırları

• Örnek hesaplardaki ve Şekil 5'teki sayılar varsayımsaldır; tipik santral performansını göstermez.
• İç ihtiyaç tanımı kuruma, düzenleyiciye ve sözleşmeye göre farklıdır. Pompaj depolama, trafo kayıpları ve saha tesisleri farklı ele alınır.
• HHV/LHV uygulamaları genel pratiktir, kural değildir. Her zaman ilgili belgede belirtilen esasa bakın.
• 2003 mali yılı Japon örneği tarihîdir; hiçbir mevzuat raporlaması için güncel katsayı değildir.
• Performans garantileri ve test yöntemleri sözleşmeye bağlıdır. Bu rehber nelere bakılacağını anlatır, testin nasıl yapılacağını değil.
• Yardımcı ekipman üzerindeki çalışmalar, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki risk değerlendirmesine tabidir. Bu yazı bir iş talimatı değildir.

Sık Sorulan Sorular

Brüt ve Net Verimden Hangisi Daha Yüksektir?

Her ikisi de aynı ısı girdisi ve aynı dönem için hesaplanıyorsa ve santral kendi gücünden bir miktar kullanıyorsa brüt verim daha yüksektir. Üretilen enerjinin bir kısmı iç ihtiyaca gider; santral ne kadar çok tüketirse iki değer arasındaki fark o kadar açılır.

%10 İç İhtiyaç Oranı, Verimden 10 Puan Düşmek Demek mi?

Hayır. Oran, brüt üretimin bir payıdır; bu yüzden brüt verimi 0,90 ile çarpın. %40 brüt verimde net verim %36 olur, yani 4 puan düşer; 10 puan düşseydiniz bulacağınız %30 değil.

İç İhtiyaç Oranını Enerji (kWh) Yerine Güçten (kW) Hesaplayabilir miyiz?

Evet, tek bir an için ve iki okuma aynı anda alınmışsa. Bir dönem için biriken enerjiyi (kWh) kullanın. Yük değiştiğinde anlık oranların basit ortalaması, enerji esaslı orandan farklı çıkabilir.

Alım Noktası Verimi, Santralin Net Verimiyle Aynı mıdır?

Hayır. Santralin gönderim ucu ile tüketicinin alım noktası arasında iletim ve dağıtım kayıpları vardır. Hangi alım noktasının kastedildiği kapsamı değiştirir; bir fabrikanın satın aldığı elektriği değerlendirirken dengeyi giriş sayacına kadar kurun.

Net Verimin Yüksek Olması, Jeneratörün Verimli Olduğu Anlamına mı Gelir?

Zorunlu değil. Net verim, hem ısıdan güce dönüşümü hem de iç ihtiyacı yansıtır. Bir değişimin nedenini bulmak için brüt verimi ve iç ihtiyaç oranını ayırın; jeneratörün kendisini ise mil girişi ve elektrik çıkışından ayrıca değerlendirin.

Kaynaklar

• İç ihtiyaç gücü ve iç ihtiyaç oranı tanımı: IEEJ, Elektrik Terimleri "Station service power" (Japonca)
• Brüt ve net termal verim, olağan esas olarak HHV: Power Academy, Elektrik Mühendisliği Sözlüğü "Thermal efficiency" (Japonca)
• Japon hükümetinin brüt çıkış ve HHV esaslı termal santral verim ölçütleri: METI, Termal Santral Çalışma Grubu belgesi (Japonca)
• Elektriğin santralden tüketiciye yolu: Japonya Elektrik Şirketleri Federasyonu, "Elektrik nasıl iletilir" (Japonca)
• 2003 mali yılı alım noktası verimi örneği: SMRJ J-Net21, "Enerji Tasarrufu Kanunu'nda elektriğin birincil enerji katsayısı nasıl türetilir?" (Japonca)
• HHV ve LHV tanımları: Mitsubishi Heavy Industries, üçlü kombine çevrim araştırması haberi (Japonca)
• Yakıta göre HHV/LHV farkı ve bölgesel uygulamalar: National Research Council, Coal: Energy for the Future (1995, İngilizce)
• Net üretim ve iç ihtiyaç, pompaj depolama dâhil: US EIA Glossary, "Net generation" (İngilizce)
• Isı hızı, 3.412 Btu/kWh ve net kWh başına Btu: US EIA SSS, "What is the efficiency of different types of power plants?" (İngilizce)
• Yardımcı enerji tüketimi, brüt santral ısı hızı ve GCV tanımları: CERC (Terms and Conditions of Tariff) Regulations, 2024 (İngilizce)
• ASME PTC 46 kapsamı ve test sınırı: ANSI Webstore, ASME PTC 46-2015 (R2025) (İngilizce)
• Termal santrallerde besleme suyu ve sirkülasyon suyu pompaları: Mitsubishi Heavy Industries, termal santral pompaları (Japonca)
• Debi, basma yüksekliği, hava debisi, basınç ve motor gücü: Japonya Elektrik Mühendisleri Derneği, gerekli motor gücünün hesabı (Japonca)