JIS B 0405 Genel Tolerans Tablosu ve ASME Y14.5 Farkı
Japon bir müşteriden ya da tedarikçiden gelen resmi açın ve anteti (hyodairan) arayın. Orada çoğu zaman 普通公差 JIS B 0405-m yerine, romaji ile futsu kosa JIS B 0405-m ("genel tolerans") veya JIS B 0419-mK gibi kısa bir not görürsünüz. Bu birkaç karakter, kendi toleransı yazılmamış tüm ölçülerin ve elemanların toleransını belirler.
İyi haber şu: bu JIS standartları ISO standartlarının çevirisidir. JIS B 0405, ISO 2768-1'den teknik içerik değiştirilmeden hazırlanmıştır. Bu yüzden doğrusal ve açısal ölçülerde "JIS B 0405-m" ile "ISO 2768-m" aynı değerleri verir. Asıl fark resmin nasıl okunduğunda: Japon resimleri ISO bağımsızlık prensibini izler. Birçok ABD'li mühendisin kullandığı ASME Y14.5 Rule #1 (zarf prensibi) ise farklıdır. Aynı "Ø20±0,1" iki sistemde farklı anlama gelebilir.
Bu rehber JIS genel tolerans tablosunu verir, Japon resminde ölçü toleransı ile geometrik toleransın nasıl çalıştığını açıklar, JIS ile ASME Y14.5'i karşılaştırır ve Japon tarafla teyit edilecek konuların kontrol listesiyle biter. Yazıda ondalık ayırıcı olarak, Türkiye'deki resim alışkanlığına uygun biçimde virgül kullanılmıştır. Japon resimlerinde aynı değerler genellikle nokta ile yazılır (örneğin 0.1).
İçindekiler
- Japon Resminde "JIS B 0405-m" Ne Anlama Gelir?
- JIS Genel Tolerans Tablosu (JIS B 0405 / ISO 2768-1)
- Ölçü Toleransı ve Geometrik Tolerans
- JIS'te Geometrik Toleranslar: B 0021, B 0022 ve ISO 1101
- JIS ve ASME Y14.5: Bağımsızlık Prensibi ve Rule #1
- Tolerans Seçimini İşleve Göre Yapmak
- Tolerans Tasarımı: İşlev, Proses Yeterliliği, Kontrol
- Kontrol Listesi: Japon Tarafla Neleri Teyit Etmeli?
- Bu Rehberin Sınırları
- Özet
- Sık Sorulan Sorular
- Kaynaklar
Japon Resminde "JIS B 0405-m" Ne Anlama Gelir?
Her ölçünün yanına tolerans yazmak resmi rakamlarla doldurur. Bu yüzden tasarımcı, tek tek tolerans yazmayı yalnızca işlev gerektiren yerlerde yapar. Geri kalan her şeyi tek bir genel tolerans notu ile kapsar. JIS B 0405, doğrusal ve açısal ölçüler için bu genel toleransları dört sınıfta tanımlar:
- f: ince (seikyu)
- m: orta (chukyu)
- c: kaba (sokyu)
- v: çok kaba (gokusokyu)
"JIS B 0405-m" gibi standart numarası ve sınıf antette veya yakınında yazılıysa, bu sınıf kendi toleransı olmayan tüm ölçülere uygulanır. Standart, talaş kaldırarak işlenen veya sac olarak şekillendirilen parçaları kapsar. Döküm ve plastik kalıplama parçalarının kendi genel tolerans standartları vardır. Dolayısıyla doğru standart, imalat yöntemine bağlıdır.
Düzlemsellik ve diklik gibi geometrik özellikler için ayrı bir genel tolerans standardı vardır: JIS B 0419. Üç sınıfı vardır: H, K ve L. "JIS B 0419-mK" notu ikisini birleştirir: ölçüler için JIS B 0405'ten m sınıfı, geometri için JIS B 0419'dan K sınıfı.
JIS Genel Tolerans Tablosu (JIS B 0405 / ISO 2768-1)
Aşağıdaki tablolar JIS B 0405'teki izin verilen sapmaları listeler. JIS B 0405, ISO 2768-1:1989'un çevirisi olduğundan değerler ISO 2768-1 tablolarıyla aynıdır. Ölçü büyüdükçe ve sınıf kabalaştıkça tolerans genişler.
Kendi toleransı olmayan ölçüler için izin verilen sapmalar. Sol sütunda ölçü aralığını bulun, sonra resimdeki sınıfın sütununa doğru okuyun.
| Ölçü aralığı | f (ince) | m (orta) | c (kaba) | v (çok kaba) |
|---|---|---|---|---|
| 0,5 – 3 | ±0,05 | ±0,1 | ±0,2 | – |
| 3 üzeri – 6 | ±0,05 | ±0,1 | ±0,3 | ±0,5 |
| 6 üzeri – 30 | ±0,1 | ±0,2 | ±0,5 | ±1 |
| 30 üzeri – 120 | ±0,15 | ±0,3 | ±0,8 | ±1,5 |
| 120 üzeri – 400 | ±0,2 | ±0,5 | ±1,2 | ±2,5 |
| 400 üzeri – 1000 | ±0,3 | ±0,8 | ±2 | ±4 |
| 1000 üzeri – 2000 | ±0,5 | ±1,2 | ±3 | ±6 |
| 2000 üzeri – 4000 | – | ±2 | ±4 | ±8 |
| Ölçü aralığı | f, m | c, v |
|---|---|---|
| 0,5 – 3 | ±0,2 | ±0,4 |
| 3 üzeri – 6 | ±0,5 | ±1 |
| 6 üzeri | ±1 | ±2 |
| Kısa kenar | f, m | c | v |
|---|---|---|---|
| 10'a kadar | ±1° | ±1°30′ | ±3° |
| 10 üzeri – 50 | ±0°30′ | ±1° | ±2° |
| 50 üzeri – 120 | ±0°20′ | ±0°30′ | ±1° |
| 120 üzeri – 400 | ±0°10′ | ±0°15′ | ±0°30′ |
| 400 üzeri | ±0°5′ | ±0°10′ | ±0°20′ |
"–", ilgili sınıfın o aralık için değer vermediği anlamına gelir. 0,5 mm'den küçük ölçülerde tolerans ölçünün yanına ayrıca yazılmalıdır. Açısal tolerans yalnızca çizgilerin genel yönünü kontrol eder, formlarını etkilemez. Tablolar JIS B 0405:1991, Miki Pulley'in JIS B 0405 özeti ve yayımlanmış ISO 2768-1 tablolarından derlenmiştir. Kabul kararında bu değerleri kullanmadan önce resmî standardı kontrol edin.
Kurgusal bir örnek: işlenmiş bir braket resminde "JIS B 0405-m" yazıyor ve toleransı olmayan bir uzunluk 50. m sınıfında "30 üzeri – 120" aralığı ±0,3 verir. Yani 49,7 ile 50,3 arasındaki her uzunluk kabul edilir. Aynı resimde "JIS B 0405-f" yazsaydı aralık 49,85 – 50,15'e daralırdı.
Genel Geometrik Toleranslar (JIS B 0419)
JIS B 0419, ISO 2768-2:1989'un JIS çevirisidir. Geometrik özellikler için H, K ve L olmak üzere üç sınıfta genel toleranslar tanımlar. Doğrusallık, düzlemsellik, diklik, simetri ve dairesel salgının tablolarda değerleri vardır. Yuvarlaklık ve paralellik gibi diğer özellikler ise ölçü toleransından ve ilgili değerlerden türetilir.
Kendi geometrik toleransı yazılmamış elemanlar için H, K veya L sınıfına göre değerler.
| Nominal uzunluk | H | K | L |
|---|---|---|---|
| 10'a kadar | 0,02 | 0,05 | 0,1 |
| 10 üzeri – 30 | 0,05 | 0,1 | 0,2 |
| 30 üzeri – 100 | 0,1 | 0,2 | 0,4 |
| 100 üzeri – 300 | 0,2 | 0,4 | 0,8 |
| 300 üzeri – 1000 | 0,3 | 0,6 | 1,2 |
| 1000 üzeri – 3000 | 0,4 | 0,8 | 1,6 |
| Kısa kenar | H | K | L |
|---|---|---|---|
| 100'e kadar | 0,2 | 0,4 | 0,6 |
| 100 üzeri – 300 | 0,3 | 0,6 | 1 |
| 300 üzeri – 1000 | 0,4 | 0,8 | 1,5 |
| 1000 üzeri – 3000 | 0,5 | 1 | 2 |
| Özellik | H | K | L |
|---|---|---|---|
| Dairesel salgı | 0,1 | 0,2 | 0,5 |
Düzlemsellikte dikdörtgen yüzeyin uzun kenarı veya dairesel yüzeyin çapı, doğrusallıkta ise çizginin uzunluğu esas alınır. Simetri burada verilmemiştir. Tablolar Miki Pulley'in JIS B 0419 özetinden derlenmiştir. Kabul kararında bu değerleri kullanmadan önce resmî standardı kontrol edin.
Dikkat: ISO, ISO 2768-2'yi 2021'de iptal etti ve yerine H, K, L sınıflarını kullanmayan ISO 22081:2021'i getirdi. JIS B 0419'u belirten Japon resimleri ise hâlâ H/K/L tablolarına atıf yapar. Kendi resim sisteminiz ISO 22081'e geçtiyse, parçayı yeniden çizmeden önce Japon tarafla hangi kuralların geçerli olduğunu netleştirin.
Antetteki Notları Okumak
Aşağıdaki tablo, antette en sık görülen notları ve anlamlarını özetler.
| Resimdeki not | Anlamı |
|---|---|
| JIS B 0405-m | Doğrusal ve açısal ölçüler için genel toleranslar, m (orta) sınıfı |
| JIS B 0419-mK | Ölçüler için JIS B 0405'ten m sınıfı, geometrik özellikler için JIS B 0419'dan K sınıfı |
| JIS B 0419-K | Yalnızca K sınıfı genel geometrik toleranslar, JIS B 0405 sınıfı verilmemiş |
| JIS B 0419-mK-E | mK ile aynı, ayrıca her tekil ölçü elemanına (tek bir silindirik yüzey veya iki paralel düzlem) zarf koşulu (E) uygulanır. Yarı mamul malzeme (stok) için uygun değildir |
| ISO 2768-mK | Aynı notun ISO biçimi |
Ölçü Toleransı ve Geometrik Tolerans
"50±0,1" gibi bir ölçü toleransı 49,9 ile 50,1 arasındaki her ölçüyü kabul eder. Tolerans, iki sınır arasındaki farktır; burada 0,2. Ancak bu tolerans yalnızca iki nokta arasındaki mesafeyi kontrol eder. Yüzeyin ne kadar düz olduğunu, deliğin nerede durduğunu veya milin eğri olup olmadığını söylemez. Bu boşluğu geometrik toleranslar doldurur: form, yön, konum ve salgıyı (runout; parça dönerken oluşan yalpa) kontrol ederler.
Kısaca: ölçü toleransı elemanın ne kadar büyük olduğunu, geometrik tolerans ise şeklini ve konumunu kontrol eder. Modern bir resimde ikisine de ihtiyaç vardır. Her biri farklı bir iş yapar ve tasarımcının parçadan beklediğini ancak birlikte aktarabilirler.
Ayrım, bir yanda ölçü, diğer yanda form, yön ve konum arasındadır.
JIS B 0401-1:2016 ve JIS B 0420-1:2016'dan bu yana JIS, "ölçü toleransı" (sunpo kosa) yerine "saizu kosa" (boyut toleransı) terimini kullanıyor. Atölyede ise sunpo kosa hâlâ yaygın terimdir.
2016 revizyonları temel ölçünün adını da değiştirdi: güncel JIS belgelerinde bu, "nominal ölçü" (zushi saizu). Bu standartlara göre niteleyicisi olmayan bir ölçü, karşılıklı iki nokta arasında ölçülen yerel mesafe olan iki nokta ölçüsüne göre değerlendirilir. Yeni bir Japon standardını eski resimler veya eğitim malzemeleriyle karşılaştırırken hem terimlere hem bu varsayıma dikkat edin. Eski terimler sunpo kosa ve kijun sunpo (temel ölçü) idi.
Ölçü Toleransını Yazmanın Üç Yolu
Japon resminde ölçü toleransı üç biçimden biriyle gösterilir. Ölçü iki yönde eşit değişebiliyorsa "±", tolerans tek tarafta durmalıysa ayrı üst ve alt sapmalar, ölçü delik ile milin birlikte çalışmasına bağlıysa geçme sembolü kullanılır. Dar bir aralık, işleme ve kontrolde daha pahalıdır.
Üçü de bir üst ve bir alt ölçü sınırı koyar, daha fazlasını değil.
Geçmeler (JIS B 0401)
Bir milin deliğe girdiği yerde, ikisinin ölçü toleranslarının birleşimi boşluklu, sıkı veya ara geçme elde edileceğini belirler. Geçme sistemi (hameai) bunu sembollerle ifade eder. JIS B 0401-1:2016, ISO 286-1:2010'a karşılık gelir.
Büyük harfler deliği, küçük harfler mili gösterir; rakam ise tolerans kalitesidir (IT kalitesi). Ø20 civarındaki yaygın H7/g6 geçmesinde delik +0,021/0, mil −0,007/−0,020'dir. Her zaman bir miktar boşluk kaldığı için H7/g6, dönen veya kayan parçalarda sık kullanılır.
JIS'te Geometrik Toleranslar: B 0021, B 0022 ve ISO 1101
Geometrik tolerans, bir elemanın formunun, yönünün, konumunun veya salgısının ideal geometrisinden ne kadar sapabileceğini belirler. JIS B 0021 bu toleransların resimde nasıl gösterileceğini tanımlar. 1998 baskısı ISO/DIS 1101'den (1996) teknik değişiklik yapılmadan çevrilmiştir; semboller ve kurallar o dönemin ISO 1101'i ile uyumludur.
Ölçü toleransı bir uzunluk aralığıdır; geometrik tolerans ise uzayda bir bölgedir (tolerans bölgesi). Örneğin 0,05'lik bir düzlemsellik toleransı, tüm yüzeyin 0,05 aralıklı iki paralel düzlem arasında kalması demektir.
Dört Grupta 14 Özellik
Geometrik toleranslar dört gruba ayrılır: form, yön, konum ve salgı. Sembol sayısıyla 14 özellik vardır ve her birinin resimde kendi sembolü bulunur.
Yalnızca form toleransları datum olmadan tek başına uygulanabilir.
Çizgi profili ve yüzey profili, datum olmadan form toleransı; datum ile yön veya konum toleransı olarak davranır. Eş eksenlilik ve eş merkezlilik aynı sembolü paylaşır.
Günlük resimlerde en sık altı tanesi görülür:
- Düzlemsellik
- Diklik
- Paralellik
- Konum
- Eş eksenlilik
- Dairesel salgı
14'ünü ezberlemek yerine, yüzeyin veya deliğin ne iş yapması gerektiğinden yola çıkın ve bunu kontrol eden sembole ulaşın.
Tolerans Çerçevesi ve Datumlar
Geometrik toleranslar, tolerans çerçevesi (kosa kinyu-waku) denen bölmeli bir dikdörtgene yazılır. Soldan sağa özellik sembolü, tolerans değeri ve datum harfleri yer alır. Bir açıklama çizgisi çerçeveyi kontrol ettiği yüzeye veya deliğe bağlar.
Soldan sağa okuyun: sembol, tolerans değeri, datumlar.
Konum toleransında gerçek konum, bir kutu içinde gösterilen teorik olarak tam ölçülerle (basic dimension) verilir ve bu ölçülerin kendi toleransı yoktur. İzin verilen sapmayı yalnızca tolerans çerçevesindeki değer belirler.
Datum, bir geometrik toleransın ölçüldüğü teorik olarak tam nokta, çizgi veya düzlemdir. ISO 5459'un karşılığı olan JIS B 0022 ayrıca üç düzlemli bir datum sistemi tanımlar: birbirine dik üç datum düzlemi, belirli bir öncelik sırasıyla parçanın konumunu sabitler.
Datumları, parçanın montajda gerçekte nereye temas ettiğine ve nerede konumlandığına göre seçin. Montaj yüzeyi birincil datum, konumlandırma pimine dayanan yüzey ikincil datum olabilir. Kural olarak datum sırası, montaj sırasını izlemelidir.
JIS ve ASME Y14.5: Bağımsızlık Prensibi ve Rule #1
Birçok mühendis, ölçüler doğruysa formun da doğru olacağını varsayar. ASME Y14.5'te Rule #1, ölçü sınırlarının formu da kontrol etmesini sağlar. ISO ve JIS'te ise ölçü toleransı formu kontrol etmez. Japon resmi okurken akılda tutulması gereken önemli bir farktır. Türkiye'deki çoğu işletme ISO ile çalıştığı için bu fark, özellikle ABD kaynaklı bir resim veya şartname ile Japon resmi bir arada geldiğinde ortaya çıkar.
Bağımsızlık Prensibi (JIS B 0024 / ISO 8015)
JIS B 0024:2019, ISO 8015:2011'in değiştirilmiş benimsenmesidir (MOD). Resimdeki her gereksinimin, özel bir belirtme yoksa diğerlerinden bağımsız karşılanması gerektiğini söyler. Ölçü ölçü olarak, geometri geometri olarak, her biri kendi başına değerlendirilir.
Başka bir şey belirtilmedikçe ölçü de iki nokta ölçümüyle değerlendirilir. Bu yüzden her kesitte Ø20±0,1 içinde ölçülen bir mil, tamamı yay gibi eğri olsa bile ölçü bakımından kabul edilebilir.
İki nokta çaplarının hepsi tolerans içinde olsa bile, ölçü toleransı tek başına milin eğrilmesini engellemez.
Eğriliği engellemek için doğrusallık gibi bir geometrik tolerans ekleyin ya da ölçüye Ⓔ (zarf koşulu) ekleyin. Şekildeki sayılar kurgusal örneklerdir.
Sac ve plaka parçalarda da durum aynıdır. 5±0,1 kalınlığındaki bir plaka çarpık olsa bile, kumpas nerede ölçülürse ölçülsün yaklaşık 5,0 gösteriyorsa ölçüde geçer. Yüzeyin düz olması gerekiyorsa, düzlemsellik resimde yazılmadıkça bir gereksinim değildir. Bağımsızlık prensibinin pratik anlamı budur.
Zarf Koşulu Ⓔ
ISO veya JIS resminde ölçüyü ve formu birlikte kontrol etmek için tasarımcı zarf koşulunu ekler: ölçü toleransının arkasına daire içinde bir E. Eleman bu durumda maksimum malzeme boyutundaki kusursuz form zarfını aşamaz. Mil için bu zarf, izin verilen en büyük çaptaki kusursuz bir silindirdir.
Şekil 7'deki mile Ⓔ eklenirse, kusursuz Ø20,1 silindirinin dışına taşan her eğrilik reddedilir. Birbirine geçen delik ve millere Ⓔ koymak, birlikte monte edileceklerini garanti etmek için sık kullanılan bir yaklaşımdır. Tüm resme uygulamak için antetteki not "JIS B 0419-mK-E" olabilir.
ASME Y14.5 Nasıl Farklıdır?
ASME Y14.5 varsayılan olarak zarf prensibini uygular; buna Rule #1 denir. Ölçü elemanının ölçü sınırları formunu da kontrol eder, yani ölçü toleransı aynı zamanda bir form kontrolüdür. Ölçü ile formu ayırmak istediğiniz durumlar için ASME'nin kendi bağımsızlık sembolü de vardır.
ISO ve JIS tersini yapar: varsayılan bağımsızlıktır ve zarf, Ⓔ ile istenir. Aynı "Ø20±0,1", hangi standarda göre okunduğuna bağlı olarak farklı form kontrolü gerektirir. Bu nedenle her resim hangi sistemi izlediğini belirtmelidir.
| Konu | JIS / ISO | ASME Y14.5 |
|---|---|---|
| Ölçü ile form arasındaki varsayılan ilişki | Bağımsız (JIS B 0024 / ISO 8015) | Zarf prensibi (Rule #1) |
| Ölçünün formu da kontrol etmesi için | Ölçüye Ⓔ ekleyin veya genel tolerans notuna "-E" ekleyin | Varsayılan; eklenecek bir şey yok |
| Ölçü ile formu ayırmak için | Varsayılan; eklenecek bir şey yok | ASME bağımsızlık sembolünü ekleyin |
| Bir milde tek başına "Ø20±0,1"in etkisi | Yalnızca iki nokta çaplarını kontrol eder. Eğri bir mil geçebilir | Formu da sınırlar: mil, maksimum malzeme boyutunda kusursuz form sınırı içinde kalmalı |
| Geometrik tolerans sembolleri | JIS B 0021 (ISO 1101'den) | ASME Y14.5. Çoğu sembol benzer görünür, ancak bazı semboller ve yorumlar farklıdır |
Türkiye'de Karşılıkları (TSE)
Türkiye'de bu standartların Avrupa/ISO kökenli TS karşılıkları kullanılır. Aşağıdaki numaralar yaklaşık eşleşmeleri gösterir. Bu yazı hazırlanırken numaralar ve güncel baskılar TSE kayıtlarından doğrulanamadı; bu yüzden "tamamen aynı" diye okumayın. Resmî kullanım için TSE'den veya tedarikçinizden teyit alın.
| JIS | ISO karşılığı | Beklenen TS karşılığı (teyit edin) |
|---|---|---|
| JIS B 0405 | ISO 2768-1 | TS EN 22768-1 |
| JIS B 0419 | ISO 2768-2 (2021'de iptal; yerine ISO 22081) | TS EN 22768-2 (güncelliği teyit edilmeli) |
| JIS B 0021 | ISO 1101 | TS EN ISO 1101 |
| JIS B 0024 | ISO 8015 | TS EN ISO 8015 |
| JIS B 0401-1 | ISO 286-1 | TS EN ISO 286-1 |
Tolerans Seçimini İşleve Göre Yapmak
Bir elemanın hangi toleransa ihtiyaç duyduğu, ne iş yaptığına bağlıdır. Önce bir şeye geçip geçmediğini, bir şeyi konumlandırıp konumlandırmadığını, ya da bir yüzeye oturup oturmadığını veya üzerinde dönüp dönmediğini sorun; seçim hızla daralır. Bu, Japon resmi okumanın da yararlı bir yoludur: notlar, tasarımcının hangi elemanları kritik saydığını gösterir.
Her elemanın ne yapacağına karar verin, sonra onu kontrol eden toleransı seçin.
Geçen Elemanlar: Ölçü Toleransı ve Geçmeler
İşlevi ölçünün kendisinin belirlediği yerlerde, örneğin delik ve millerde ya da kama ve kama kanallarında, iş ölçü toleransına düşer. Geçme sembolü, parçaların nasıl kullanıldığına göre seçilir; örneğin dönüyorlar mı yoksa sabit mi.
Parça karşı parçasına her zaman girmek zorundaysa, Ⓔ garantiye formu da ekler. Geçen elemanlarda resimde ölçünün yanında form gereksiniminin de yazılı olup olmadığını kontrol edin. Bu kontrol, montajda klasik "girmiyor" sorununu önler.
Delik Grupları: Konum Toleransı
Flanştaki cıvata delikleri gibi hizalanması gereken elemanlarda, koordinat ölçülerine ± tolerans yazmaktansa datumlar ve konum toleransı işleve daha uygundur. Nedenlerden biri tolerans bölgesinin şeklidir.
Delik merkezine X'te ve Y'de ±0,1 verirseniz bölge 0,2 × 0,2'lik bir kare olur. Oysa deliğin cıvata ile çakışıp çakışmadığı, gerçek merkezden uzaklığa bağlıdır. Karenin köşeleri kabul edilebilirse, her yönde aynı mesafeye izin veren dairesel bir bölge daha mantıklıdır.
Karenin köşeleri kabul edilebilirse, her yönde aynı mesafeye izin veren bir daire daha büyük bir bölge verir.
Çapı karenin köşegenine eşit bir daire ile yapılmış hesap örneğidir (0,2 × √2 ≈ 0,28). Gerçek tolerans değerleri, cıvata ile delik arasındaki boşluktan gelir.
Konum toleransında, kutu içindeki teorik olarak tam ölçüler her deliğin nerede olması gerektiğini belirler. İzin verilen sapmayı ise yalnızca tolerans çerçevesindeki değer belirler. Kare bölgede reddedilecek köşegen kaymalar kabul edilebilir; böylece işlevden ödün vermeden kabul oranı artar.
Zincirleme koordinat ölçülerinin bir zayıflığı daha vardır: toleranslar birikir ve zincirdeki son delik en çok kayar. Her deliği aynı datumlardan konum toleransı ile belirlemek bunu önler. Ayrıca kontrolcünün hangi referanslardan ölçeceği resimden açıkça anlaşılır.
Oturan ve Dönen Elemanlar: Düzlemsellik, Diklik, Salgı
Karşı parçaya oturan montaj ve sızdırmazlık yüzeylerinde yüzeyin kendisi için düzlemsellik, bir datuma göre yönü için diklik veya paralellik yazılır. Çarpık bir yüzey, parçalar cıvatalandığında gevşekliğe veya sızıntıya yol açabilir.
Dönen parçalardaki rulman ve kasnak yuvalarında, parça datum ekseni etrafında dönerken oluşan yalpayı dairesel salgı veya toplam salgı kontrol eder. Salgıyı atölyede kontrol etmek kolaydır: yüzeye bir komparatör dayayıp parçayı çevirmek yeterlidir.
Tolerans Tasarımı: İşlev, Proses Yeterliliği, Kontrol
Daha dar tolerans otomatik olarak daha iyi kalite demek değildir. Gereğinden dar toleranslar işleme ve kontrol maliyetini artırır; gevşek toleranslar ise montaj sorunlarına veya performans kaybına yol açar. İyi tolerans tasarımı üç şeyi dengeler: işlev, proses yeterliliği ve kontrol yöntemi.
- İşlev. Elemanın bu doğruluğa neden ihtiyaç duyduğunu yazın; örneğin karşı parça ile boşluk, montajda izin verilen kayma veya dönmedeki titreşim. Sonra ölçü ve geometrik toleransları buna göre dağıtın. Parçalar üst üste biniyorsa, birleşik sonucun işlevi karşıladığını tolerans zinciri (tolerans yığılması) hesabıyla doğrulayın.
- Proses yeterliliği. Mevcut ekipman ve prosesin toleransı istikrarlı biçimde tutabildiğini kontrol edin. Cp ve Cpk proses yeterlilik indeksleri, toleransın proses değişkenliğine göre ne kadar pay bıraktığını sayısallaştırır. Yeterlilik yetersizse seri üretimden önce resmi mi yoksa prosesi mi değiştireceğinize karar verin.
- Kontrol. Ölçü toleransları kumpas ve mikrometre ile kontrol edilebilir; geometrik toleranslar için ise çoğu zaman satıh tablası ve komparatör, yuvarlaklık ölçüm cihazı veya koordinat ölçüm makinesi (CMM) gerekir. Ölçüm için datum düzeni üzerinde anlaşılmazsa, aynı parça bir kontrolcü için geçer, diğeri için kalır. Resmi yayınlamadan önce, giriş ve proses içi kontrolde neyin nasıl ölçüleceğini kalite birimiyle netleştirin.
Sık Yapılan Hatalar
- Her ölçüye dar tolerans yazmak; işlevi etkilemeyen elemanlarda maliyeti artırır
- Datum belirtmeden geometrik tolerans eklemek; kimse neyin referans alınacağını bilemez
- Ölçü toleransının formu da belirlediğini varsayıp düzlemsellik veya dikliği yazmamak
- Genel tolerans standardını ve sınıfını antete yazmamak; toleransı olmayan ölçülerin sınırları belirsiz kalır
- Yurt dışı iş ortaklarıyla resim alışverişi yaparken ASME mi ISO mu esas alındığını teyit etmemek
3B CAD'de daha fazla firma, resim ile 3B verinin aynı gereksinimleri söylemesi için tolerans ve datum bilgisini doğrudan modele ekliyor.
Kontrol Listesi: Japon Tarafla Neleri Teyit Etmeli?
Japon bir resimden parça için teklif vermeden, yeniden çizmeden veya kontrol etmeden önce şu sorular tolerans sorunlarının çoğunu çözer. Listeyi teklif talebiniz (RFQ) veya ilk teknik gözden geçirme için şablon olarak kullanın.
| # | Kontrol | Neden önemli |
|---|---|---|
| 1 | Hangi genel tolerans standardı ve sınıfı yazılı (örneğin JIS B 0405-m veya JIS B 0419-mK)? Hiçbiri yoksa toleransı olmayan ölçülere ne uygulanıyor? | Sınıf, parçadaki ölçülerin çoğunun sınırlarını belirler |
| 2 | Genel tolerans notunda "-E" (zarf koşulu) var mı? | Her tekil ölçü elemanının nasıl kabul edildiğini değiştirir |
| 3 | Resim JIS/ISO (bağımsızlık) mi yoksa ASME Y14.5 (Rule #1) e göre mi okunuyor? Hangi baskılar? | Aynı ölçü toleransı, her sistemde formu farklı kontrol eder |
| 4 | Parçayı ASME'ye göre yeniden çizerseniz, özgün niyeti korumak için hangi elemanlara form kontrolü veya bağımsızlık sembolü eklenmeli? | Notları bire bir kopyalamak aynı gereksinimleri korumaz |
| 5 | Genel tolerans hangi imalat prosesini varsayıyor? Aynı resimdeki döküm veya kalıplanmış parçalar başka bir genel tolerans standardını mı izliyor? | JIS B 0405 yalnızca işlenmiş ve sac parçaları kapsar |
| 6 | Müşteri hâlâ JIS B 0419 (H/K/L) istiyor mu, yoksa ISO 22081'e mi geçti? | ISO 2768-2 2021'de iptal edildi |
| 7 | Birincil, ikincil ve üçüncül datumlar hangi yüzeyler? Parça kontrol için nasıl bağlanacak (fikstür)? | Üzerinde anlaşılmış bir datum düzeni yoksa sonuçlar kontrolcüye göre değişir |
| 8 | İşlev için hangi elemanlar kritik (geçmeler, delik grupları, oturma yüzeyleri, dönen yuvalar)? | Yeterlilik çalışmalarını ve kontrolü nereye odaklayacağınızı gösterir |
| 9 | Müşteri kabul için hangi kontrol yöntemini ve ekipmanı kullanacak (iki nokta ölçüsü, CMM, salgı kontrolü)? | Sizin sonuçlarınızın onlarınkiyle uyuşması gerekir |
| 10 | Resim yeni JIS terimlerini (saizu kosa, zushi saizu) mi yoksa eski terimleri (sunpo kosa, kijun sunpo) mı kullanıyor? | Resmin standartların hangi baskısına göre hazırlandığını anlamaya yardım eder |
| 11 | Resmin izdüşüm yöntemi nedir (antetteki sembole bakın)? Japon resimlerinde çoğunlukla üçüncü açı izdüşüm kullanılır; sizin atölyenizde birinci açı esas olabilir | Görünüşlerin yanlış yöne okunması, delik ve yüzey konumlarında hataya yol açar |
Bu Rehberin Sınırları
- Buradaki tablolar standartların yayımlanmış özetlerinden derlenmiştir. Sözleşme kapsamında kabul için, resmin atıf yaptığı baskıdaki resmî JIS veya ISO belgelerini kullanın.
- Bazı firmalar JIS'in üzerine kendi resim standartlarını ekler. Resim bir firma standardına atıf yapıyorsa bir kopyasını isteyin.
- JIS B 0405 işlenmiş ve sac parçaları kapsar. Döküm ve plastik kalıplama parçalarının ayrı genel tolerans standartları vardır ve bu rehberde ele alınmamıştır.
- ASME karşılaştırması yalnızca varsayılan kuralları kapsar. ASME Y14.5 ile ISO GPS standartları başka birçok ayrıntıda farklıdır ve ikisi de zaman içinde revize edilir.
- Türkiye'deki TS numaraları ve baskıları çevrimiçi olarak doğrulanmamıştır; yalnızca yön göstermek için verilmiştir.
- Bu rehber, belirli bir resmin nasıl okunacağına karar vermez. Tasarım sahibi ve nihai söz hakkı sözleşmeyle belirlenir; şüphe varsa seri üretimden önce yorumu yazılı olarak alın.
Özet
- Antetteki "JIS B 0405-m", "ISO 2768-m" ile aynı genel toleransları verir; örneğin 30 üzeri – 120 mm ölçülerde ±0,3
- Ölçü toleransları ölçüyü; geometrik toleranslar form, yön, konum ve salgıyı kontrol eder
- Resimde tek tek tolerans verilmeyen yerleri JIS B 0405 ve JIS B 0419 doldurur
- JIS ve ISO bağımsızlık prensibini izler; bu yüzden ölçü toleransı tek başına eğrilmeyi veya çarpılmayı engellemez. ASME Rule #1 varsayılan olarak tersini yapar
- Geçen elemanlarda ölçü toleransı ile Ⓔ, delik gruplarında konum, oturan veya dönen elemanlarda düzlemsellik ya da salgı kullanılır
- Toleransı işlev, proses yeterliliği ve kontrol yöntemini dengeleyerek belirleyin
Sık Sorulan Sorular
JIS B 0405, ISO 2768-1 ile aynı mı?
Teknik içerik olarak evet. JIS B 0405:1991, ISO 2768-1:1989'un teknik içeriği değiştirilmeden çevrilmesiyle hazırlanmıştır; bu yüzden her sınıfın tolerans değerleri eşleşir. Yalnızca gösterim farklıdır: JIS resminde "JIS B 0405-m", ISO resminde "ISO 2768-m". Türkiye'deki TS EN 22768-1 de aynı kaynağa dayanan karşılık olarak beklenir; ancak bunu tedarikçiden veya TSE'den teyit edin.
JIS B 0405-m, 50 mm'lik bir ölçü için hangi toleransı verir?
±0,3 mm. 50 mm'lik ölçü "30 üzeri – 120" aralığına düşer ve m (orta) sınıfı orada ±0,3'e izin verir; yani 49,7 – 50,3 mm kabul edilir. f (ince) sınıfı ±0,15'e izin verirdi.
Resimdeki "JIS B 0419-mK" ne demek?
İki genel tolerans takımını birden uygular: doğrusal ve açısal ölçüler için JIS B 0405'ten m sınıfı, düzlemsellik ve diklik gibi geometrik özellikler için JIS B 0419'dan K sınıfı. "-E" eklenirse (JIS B 0419-mK-E), her tekil ölçü elemanına zarf koşulu da uygulanır.
Rule #1 Japon resimleri için de geçerli mi?
Varsayılan olarak hayır. Japon resimleri, ISO 8015'e dayanan JIS B 0024'ü izler; burada ölçü ve form bağımsızdır. Rule #1 gibi zarf davranışı için resimde ölçüde Ⓔ veya genel tolerans notunda "-E" bulunmalıdır. Parçayı ASME Y14.5'e göre yeniden çizecekseniz bunu Japon tarafla teyit edin.
Geometrik toleranslarda JIS B 0021, hangi ISO standardına karşılık gelir?
ISO 1101. JIS B 0021:1998, ISO/DIS 1101'den (1996) teknik değişiklik yapılmadan çevrilmiştir. Datumları JIS B 0022 kapsar; uluslararası karşılığı ISO 5459'dur.
Kaynaklar
- Genel toleranslar: JIS B 0405:1991 Genel toleranslar – Bölüm 1 (Japonca); Miki Pulley, genel toleranslar (JIS B 0405 / JIS B 0419 özeti, Japonca); Wevolver, ISO 2768 general tolerances: tables, classes, and current status (İngilizce)
- Genel geometrik toleranslar: JIS B 0419:1991 Genel toleranslar – Bölüm 2 (Japonca); SIS, SS-ISO 2768-2 (iptal edildi, yerine ISO 22081)
- Geometrik toleranslama: JIS B 0021:1998 Ürün geometrik özellikleri (GPS) – Geometrik toleranslama (Japonca)
- Datumlar: JIS B 0022:1984 Geometrik toleranslar için datumlar (Japonca)
- Bağımsızlık prensibi: JIS B 0024:2019 Ürün geometrik özellikleri (GPS) – Temel ilkeler (Japonca)
- Ölçü toleransı ve zarf koşulu: JIS B 0420-1:2016 Ölçü toleranslandırma – Bölüm 1: Doğrusal ölçüler (Japonca)
- Geçmeler: JIS B 0401-1:2016 Toleransların, sapmaların ve geçmelerin esasları (Japonca)
- ASME ve ISO varsayılanları: Keyence, International industrial standards and GD&T (İngilizce); GD&T Basics, A Comparison of GD&T Standards: ISO GPS vs. ASME Y14.5 (İngilizce)
Japonca orijinal makaleBu rehber, Japonya’daki okurlar için yazılmış bir MONOSCOPE makalesinden uyarlanmıştır: 寸法公差と幾何公差の違い｜図面での使い分けと公差設計の基本
Editör hakkında
MONOSCOPE editörüFOUNDER & EDITORBir tesis ekipmanı üreticisinde ve bir tesis mühendisliği firmasında yaklaşık on yıl boyunca ekipman teklifi, tasarımı ve devreye alma işlerinde çalıştıktan sonra dijital pazarlamaya geçti. Bugün B2B üreticilerine web danışmanlığı yapıyor ve ürünlerini ve teknolojilerini anlaşılır biçimde anlatmalarına yardımcı oluyor. Japonya’nın Enerji Yöneticisi (Energy Manager) ve Üçüncü Sınıf Baş Elektrik Mühendisi ulusal lisanslarına sahip.
2017’den beri bir mühendislik blogu (500’den fazla yazı) ve yaklaşık 20.000 abonesi olan Japonca bir YouTube kanalı yürütüyor. Her rehber Japon atölyesinin bakış açısıyla yazılır ve atıf yapılan standartlarla karşılaştırılır.
