Plant North (PN) คืออะไร ต่างจาก True North อย่างไร
แบบ Plot Plan จากบริษัท EPC หรือผู้ผลิตญี่ปุ่น มักมีวงกลมเขียนเลข 0°, 90°, 180°, 270° และมีคำว่า "PN" อยู่ด้านบน ข้างวงกลมยังมีลูกศรเอียงอีกเส้นที่เขียนว่า "N" ส่วนแบบ Vessel จะบอกตำแหน่ง nozzle เป็นองศา แต่ในทีมไม่มีใครแน่ใจว่าองศาเหล่านั้นวัดจากทิศเหนือแบบไหน
คำตอบสั้น ๆ คือ PN ย่อมาจาก Plant North เป็นทิศอ้างอิงที่โครงการเลือกใช้ในแบบของโรงงานนั้น ไม่ใช่ทิศบนโลกจริง และไม่เหมือนทิศเหนือจริง (True North, ทิศเหนือบนแผนที่) หรือทิศเหนือแม่เหล็ก (Magnetic North, ทิศที่เข็มทิศชี้) แบบญี่ปุ่นบางแผ่นเขียนสองคำนี้เป็นตัวคันจิ คือ 真北 (shinpoku, ทิศเหนือจริง) และ 磁北 (jihoku, ทิศเหนือแม่เหล็ก)
บทความนี้อธิบายวิธีอ่านสัญลักษณ์ PN ความต่างจากทิศเหนือจริงและทิศเหนือแม่เหล็ก วิธีที่โครงการกำหนด PN และสิ่งที่ควรตรวจในแบบที่ได้รับ ตอนท้ายมีเช็กลิสต์และตัวอย่างคำถามที่ส่งถึงฝั่งญี่ปุ่นได้ทันที
สารบัญ
Plant North (PN) คืออะไร
Plant North คือทิศที่โครงการถือเป็น "ทิศเหนือ" ในแบบผังและแบบเครื่องจักรทั้งหมด มักแสดงด้วยสัญลักษณ์แบบนี้
เครื่องหมาย 0° คือ Plant North ส่วนลูกศรเอียงที่เขียนว่า N ชี้ไปทิศเหนือจริง มุมอ่านตามเข็มนาฬิกาจาก 0° (PN) คือ 90°, 180°, 270° โดยทั่วไปแบบจะวางให้ 0° อยู่ด้านบนของกระดาษ ดังนั้น 90° อยู่ทางขวา 180° อยู่ด้านล่าง และ 270° อยู่ทางซ้าย
ทำไมไม่ใช้ทิศเข็มทิศไปเลย เพราะทิศบนโลกอย่างเดียวทำให้บอกตำแหน่งเครื่องจักรเทียบกันได้ยาก ลองดูโรงงานที่วางตัวจากทิศตะวันตกเฉียงใต้ไปทิศตะวันออกเฉียงเหนือ
ซ้าย: วาดโดยให้ทิศเหนือจริงอยู่ด้านบน ขวา: กำหนด Plant North ให้ไปตามแนวพื้นที่ พื้นที่จึงวางตรงบนกระดาษ
ตัวอย่างประกอบ ในที่นี้ Plant North อยู่ในทิศทวนเข็มนาฬิกา 45° จากทิศเหนือจริง
ในภาพซ้าย ทุกทิศในโรงงานตกอยู่ระหว่างทิศหลักของเข็มทิศ จึงอธิบายตำแหน่งด้วยคำพูดได้ยาก ส่วนภาพขวา โครงการกำหนดทิศอ้างอิงของตัวเอง แล้วนับมุม 90°, 180°, 270° ตามเข็มนาฬิกาจากทิศนั้น
ถ้าจะวางเครื่อง B ทางด้าน "ใต้" ของเครื่อง A ก็สั่งได้ว่า "ติดตั้ง B ที่ด้าน 180° ของ A (เทียบกับ PN)" โอกาสเข้าใจผิดจึงลดลงมาก
พื้นที่หมุนจากทิศเหนือจริง 45° ถ้าใช้ PN ทุกทิศจะเป็นตัวเลขกลม ๆ ตัวเดียว
ตัวอย่างเดียวกับรูปที่ 1: Plant North อยู่ในทิศทวนเข็มนาฬิกา 45° จากทิศเหนือจริง
โดยปกติจะใส่ Plant North ไว้ใน Plan View ของแบบเครื่องจักรหลัก เพื่อให้คนอ่านแบบเห็นว่าแต่ละชิ้นหันไปทางไหนเมื่อเทียบกับทั้งโรงงาน
Plant North ต่างจากทิศเหนือจริงและทิศเหนือแม่เหล็กอย่างไร
เมื่อในแบบเขียนว่า "เหนือ" อาจหมายถึงสามอย่าง คือ ทิศเหนือจริง (True North: TN) ทิศเหนือแม่เหล็ก (Magnetic North: MN) และ Plant North (PN) สองทิศแรกโลกเป็นผู้กำหนด ส่วน Plant North คนเป็นผู้กำหนด โครงการละหนึ่งครั้ง
| ทิศเหนือจริง (TN) | ทิศเหนือแม่เหล็ก (MN) | Plant North (PN) | |
|---|---|---|---|
| คืออะไร | ทิศเหนือตามแกนหมุนของโลก (ไปทางขั้วโลกเหนือ) และเป็นทิศเหนือตามเส้นเมริเดียนบนแผนที่ | ทิศที่เข็มทิศชี้ | ทิศเหนืออ้างอิงที่กำหนดเฉพาะโรงงาน มักให้ตรงกับอาคารและแถวเครื่องจักร |
| กำหนดอย่างไร | ตายตัวตามที่ตั้ง ไม่เปลี่ยน | ขึ้นกับสนามแม่เหล็กโลก ต่างกันตามพื้นที่ และเปลี่ยนไปเล็กน้อยทุกปี | โครงการตัดสินใจตั้งแต่เริ่มออกแบบ |
| ความต่างจากทิศเหนือจริง | ไม่มี (เป็นตัวอ้างอิง) | ในญี่ปุ่นเบี่ยงไปทางตะวันตกประมาณ 6–10° | มุม θ ซึ่งต่างกันในแต่ละโรงงาน |
| ใช้ทำอะไร | แผนที่ งานสำรวจ การขออนุญาตก่อสร้างอาคาร | ดูทิศคร่าว ๆ ที่หน้างานด้วยเข็มทิศ | ทิศของ Plot Plan แบบวางเครื่องจักร แบบท่อ และแบบเครื่องจักร |
| แสดงในแบบอย่างไร | ลูกศรเขียน "N" หรือ "TN" | ค่ามุมเบี่ยงเบนที่ระบุบนแผนที่ภูมิประเทศ | 0° บนสัญลักษณ์ PN พร้อมหมายเหตุมุมที่ทำกับทิศเหนือจริง |
รูปต่อไปแสดงทั้งสามทิศในแบบเดียวกัน โดยให้ Plant North อยู่ด้านบนของกระดาษ
มุม θ ระหว่าง PN กับทิศเหนือจริงโรงงานเป็นผู้เลือก ส่วนมุมระหว่างทิศเหนือจริงกับทิศเหนือแม่เหล็ก (มุมเบี่ยงเบน) ขึ้นกับสถานที่และปี
มุมเบี่ยงเบน: ค่าปี 2020.0 จากแผนที่แม่เหล็กของ GSI (เบี่ยงไปทางตะวันตก) ค่านี้เปลี่ยนตามเวลา จึงควรตรวจค่าปัจจุบันของพื้นที่ มุม θ ต่างกันในแต่ละโรงงาน
ทั่วญี่ปุ่น ทิศเหนือแม่เหล็กเบี่ยงไปทางตะวันตกของทิศเหนือจริงประมาณ 6–10° คือประมาณ 10° ที่ซัปโปโร และประมาณ 6° ที่นาฮะ ตามค่าปี 2020.0 ของ GSI ถ้าใช้เข็มทิศตรวจทิศที่ไซต์ในญี่ปุ่น ต้องชดเชยค่านี้ด้วย
มุมเบี่ยงเบนเลื่อนไปตามการเปลี่ยนแปลงของสนามแม่เหล็กโลก GSI จึงปรับปรุงแผนที่แม่เหล็กทุก 5 ปี ค่าของแต่ละจุดดูได้จากแผนที่ภูมิประเทศมาตราส่วน 1:25,000 และบริการ GSI Maps ออนไลน์
สำหรับประเทศไทย มุมเบี่ยงเบนแม่เหล็กน้อยกว่าญี่ปุ่นมาก ข้อมูลที่ค้นได้ระบุว่าประมาณ 1° ไปทางตะวันตก (ควรตรวจค่าปัจจุบันของพื้นที่จากแหล่งทางการ) เข็มทิศที่ไซต์ในไทยจึงใกล้ทิศเหนือจริง แต่ PN ไม่ได้ผูกกับทั้งสองทิศนี้ ต้องอ่านมุม θ จากแบบทุกครั้ง
Plant North ไม่มีความเกี่ยวข้องตายตัวกับทิศเหนือจริงหรือทิศเหนือแม่เหล็ก โครงการมักกำหนดให้ตรงกับพื้นที่และอาคารหลัก เมื่อให้ PN อยู่ด้านบนของกระดาษ ก็บอกตำแหน่งเครื่องจักรด้วยมุมง่าย ๆ คือ 0°, 90°, 180° และ 270°
มุม θ ระหว่าง PN กับทิศเหนือจริงจะเขียนไว้ข้างสัญลักษณ์ PN ใน Plot Plan และแบบทำนองเดียวกัน ในญี่ปุ่น ทิศเหนือจริงยังสำคัญ เพราะกฎหมายอาคาร เช่น ข้อจำกัดความสูงอาคารด้านทิศเหนือ (hokugawa shasen) และข้อกำหนดเรื่องเงาอาคาร (nichiei kisei) วัดจากทิศเหนือจริง แบบขออนุญาตก่อสร้างจึงต้องมีทิศเหนือจริง
โครงการกำหนด Plant North อย่างไร
Plant North ถูกกำหนดบน Plot Plan ภาพรวมตั้งแต่ช่วงต้นของการออกแบบ และ Plan View ทุกแผ่นที่วาดหลังจากนั้นใช้ทิศเดียวกัน ถ้า PN เปลี่ยนไปในแต่ละแผ่น อาจติดตั้งเครื่องผิดทิศ หรือจุดเชื่อมต่อท่อ (tie-in) ไม่ตรงกัน
จุดเริ่มต้นคือมาตรฐานแบบของโครงการ หรือพิกัดของสิ่งปลูกสร้างเดิมเสมอ ถ้าต้องกำหนด PN ใหม่เป็นครั้งแรก ขั้นตอนโดยทั่วไปเป็นดังนี้
กำหนด 0° ให้ตรงกับอาคาร แล้วบันทึกมุมที่ทำกับทิศเหนือจริงไว้ในแบบ
เอกสารออกแบบท่อนอกญี่ปุ่น (Wermac) ให้หลักคร่าว ๆ ว่า PN ควรห่างจากทิศเหนือจริงไม่เกิน 45° ในสี่ทิศที่ตั้งฉากหรือขนานกับด้านยาว จะมีอย่างน้อยหนึ่งทิศที่อยู่ในช่วง 45° เสมอ
พิกัดของโรงงานมักตาม PN เช่นกัน คือให้ทิศ PN เป็น "เหนือ" (N) และทิศที่หมุนตามเข็มนาฬิกา 90° เป็น "ตะวันออก" (E) แล้วระบุจุดเป็น N 120.000, E 85.000 เป็นต้น ควรให้ตารางพิกัดกับทิศ PN ตรงกันเสมอ
การวางเครื่องจักรเองต้องคิดจากการไหลของวัสดุ ทางเข้าถึง และพื้นที่ซ่อมบำรุง เหมือนการวางผังโรงงานทั่วไป PN เป็นเครื่องมือที่ช่วยสื่อผังที่ตกลงกันแล้วลงบนกระดาษให้ถูกต้อง ถ้าใช้ CAD หรือ Visio ให้ด้านบนของหน้าเป็น 0° (PN) เสมอ จะสั่งมุมหมุนของเครื่องเป็นมุมในแบบได้ตรง ๆ
สิ่งที่ควรตรวจในแบบที่ได้รับ
เมื่อได้รับแบบ อย่าดูแค่ว่ามีสัญลักษณ์ PN หรือไม่ ให้ตรวจ 4 จุดนี้เทียบกัน
ดูให้ครบ ไม่ใช่แค่สัญลักษณ์ PN ทั้งหมายเหตุมุม พิกัด และทิศในแบบเครื่องจักรต้องตรงกัน
ถ้าสเปกของโครงการกำหนดวิธีเขียนแบบไว้เอง ให้ยึดตามสเปกนั้น
จุดที่เสี่ยงที่สุดคืออุปกรณ์ทรงกระบอก เช่น ถังและหอ เพราะตำแหน่ง nozzle ระบุเป็นองศา ถ้า 0° ในแบบเครื่องจักรไม่ตรงกับ PN จุดเชื่อมต่อท่อทั้งหมดบนเครื่องนั้นจะหมุนผิดตำแหน่งไปทั้งชุด
ทิศของ nozzle ยังกำหนดตำแหน่งของ Companion Flange ที่ฝั่งท่อเป็นผู้จัดหาด้วย ถ้าทิศในแบบอนุมัติของผู้ผลิต (Approval Drawing / shonin-zu) ไม่ตรงกับที่สั่ง ให้ยืนยันเป็นความแตกต่างใน Deviation List
P&ID (Piping and Instrumentation Diagram) แสดงการเชื่อมต่อของท่อ วาล์ว และเครื่องมือวัด ไม่ได้แสดงตำแหน่งจริง ดังนั้นให้ตรวจ PN ใน Plan View แทน
นำไปใช้ได้ทันที: เช็กลิสต์และตัวอย่างคำถามถึงฝั่งญี่ปุ่น
ใช้รายการนี้เมื่อตรวจชุดแบบโรงงานจากซัพพลายเออร์หรือผู้รับเหมาญี่ปุ่น
- มีสัญลักษณ์ PN ใน Plot Plan และใน Plan View ทุกแผ่น
- 0° (PN) อยู่ด้านบนของกระดาษ หรือแสดงชัดเจนว่าต่างจากนั้นอย่างไร
- มีลูกศรทิศเหนือจริงและมุม θ ระหว่าง PN กับทิศเหนือจริงใน Plot Plan ภาพรวม
- ค่า θ เท่ากันในทุกแบบที่แสดงค่านี้
- พิกัดของโรงงาน (N/E) ตรงกับ PN และใช้จุดอ้างอิงเดียวกับ Plot Plan
- ทิศของ nozzle และ manhole ในแบบ Vessel และถัง: จุด 0° และทิศการนับ (ตามหรือทวนเข็มนาฬิกา มองจากด้านบนหรือด้านล่าง)
- แบบของผู้ผลิตใช้ PN เดียวกับแบบของโครงการ
- ทิศใดที่ต่างจากสเปก ถูกบันทึกใน Deviation List แล้ว
ถ้าข้อใดยังไม่ชัด การส่งคำถามเป็นลายลักษณ์อักษรสั้น ๆ ช่วยไม่ให้ต้องเดา ตัวอย่างด้านล่างเป็นภาษาอังกฤษ เพราะฝั่งญี่ปุ่นมักอ่านภาษาอังกฤษได้ ปรับเลขที่แบบและถ้อยคำให้เหมาะกับโครงการของท่าน
Subject: Query on plant north and nozzle orientation – [Project name]
We are reviewing drawings [drawing numbers]. Please confirm the following:
1. Is the "PN" on these drawings the project plant north shown on the plot plan [drawing number]?
2. What is the angle between plant north and true north, and in which direction (clockwise or counterclockwise from PN)?
3. Are the plant coordinates (N/E) measured along plant north, and what is the reference point?
4. On the equipment drawings, is nozzle orientation 0° = plant north, measured clockwise as viewed from above?
5. Do your vendor drawings use the same plant north as the project drawings?Thank you for your confirmation.
ข้อควรระวัง: บทความนี้ใช้ไม่ได้ในกรณีใดบ้าง
- มาตรฐานของโครงการมาก่อนเสมอ ลูกค้า บริษัท EPC และเจ้าของโรงงานมักมีมาตรฐานการเขียนแบบของตัวเอง ถ้ากำหนด PN พิกัด หรือทิศของ nozzle ไว้ ให้ทำตามนั้น ไม่ใช่ตามแนวปฏิบัติทั่วไปในบทความนี้
- เกณฑ์ 45° เป็นหลักคร่าว ๆ มาจากเอกสารออกแบบท่อฉบับหนึ่ง ไม่ใช่ข้อกำหนดของมาตรฐาน ควรตรวจว่าสเปกของโครงการกำหนดขีดจำกัดไว้เองหรือไม่
- ค่ามุมเบี่ยงเบน 6–10° ทางตะวันตกเป็นของญี่ปุ่นเท่านั้น เป็นค่าปี 2020.0 ของ GSI สำหรับไซต์ในประเทศอื่น รวมถึงไทย ให้ใช้ค่ามุมเบี่ยงเบนของปีปัจจุบันในพื้นที่นั้น
- โรงงานเดิมอาจต่างออกไป ถ้าโครงการต่อเติมจากสิ่งปลูกสร้างเดิม PN และพิกัดจะตามพิกัดเดิม ไม่ใช่ขั้นตอนข้างต้น
- ทิศจากเข็มทิศเป็นค่าคร่าว ๆ การตั้งตำแหน่งเครื่องจักรจริงใช้เส้นอ้างอิงและจุดอ้างอิงจากงานสำรวจ ไม่ใช่ค่าอ่านจากเข็มทิศ
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
PN ในแบบหมายถึงอะไร
ในแบบโรงงาน PN ย่อมาจาก Plant North ในสาขาอื่น PN อาจหมายถึงอย่างอื่น เช่น Part Number ให้ดูว่าอยู่ติดกับสัญลักษณ์ทิศหรือไม่
ลูกศรไหนในสัญลักษณ์ PN คือทิศเหนือจริง
เครื่องหมาย 0° (ด้านที่เขียนว่า PN) คือ Plant North ส่วนลูกศรเอียงที่เขียนว่า "N" คือทิศเหนือจริง ถ้าแบบไม่มีลูกศรทิศเหนือจริง ให้ดูมุมใน Plot Plan ภาพรวม
สัญลักษณ์ทิศในแบบอาคารต่างจาก Plant North อย่างไร
ลูกศรทิศในแบบผังอาคารปกติแสดงทิศเหนือจริง เพราะกฎหมายอาคาร (ในญี่ปุ่น คือข้อจำกัดความสูงด้านทิศเหนือและข้อกำหนดเรื่องเงา) ตรวจเทียบกับทิศนี้ ส่วนแบบโรงงานจะแสดง PN เพิ่ม เป็นทิศอ้างอิงภายในของโครงการสำหรับงานออกแบบและก่อสร้าง
จะเทียบ Plant North กับทิศที่หน้างานได้อย่างไร
ที่หน้างานไม่มีเครื่องหมาย "PN" สิ่งที่หาได้คือทิศเหนือแม่เหล็กหรือทิศเหนือจริง ในญี่ปุ่น ให้หมุนไปทางตะวันออก (ตามเข็มนาฬิกา) จากทิศเหนือของเข็มทิศตามมุมเบี่ยงเบน จะได้ทิศเหนือจริง แล้วใช้มุม θ ระหว่างทิศเหนือจริงกับ PN จาก Plot Plan
ทิศที่แก้ด้วยมุมเบี่ยงเบนคลาดเคลื่อนง่าย การติดตั้งจริงจึงตั้งจากเส้นและจุดอ้างอิงที่ได้จากงานสำรวจ ใช้เข็มทิศเพื่อดูทิศของแบบที่หน้างานคร่าว ๆ เท่านั้น
ทิศของ nozzle วัดตามเข็มนาฬิกาจาก Plant North เสมอหรือไม่
โดยทั่วไปใช่ คือ 0° เป็น Plant North และมุมนับตามเข็มนาฬิกาเมื่อมองจากด้านบน แต่สเปกของโครงการอาจกำหนดต่างออกไป ให้ตรวจหมายเหตุในแบบ Vessel หรือถามผู้ผลิต
สำหรับหลักการอ่านแบบญี่ปุ่นทั่วไป ดูเพิ่มเติมได้ที่บทความเรื่องการอ่านแบบวิศวกรรมญี่ปุ่น
แหล่งอ้างอิง
- มุมเบี่ยงเบนในญี่ปุ่น (ซัปโปโรประมาณ 10° นาฮะประมาณ 6° ค่าปี 2020.0): สำนักสารสนเทศภูมิประเทศญี่ปุ่น (GSI) "Geomagnetism" (ภาษาญี่ปุ่น)
- ปีของแผนที่แม่เหล็ก ทิศของมุมเบี่ยงเบน และรอบการปรับปรุง: GSI "Magnetic Charts" (ภาษาญี่ปุ่น)
- ข้อจำกัดความสูงด้านทิศเหนือที่วัดใน "ทิศเหนือจริง": e-Gov กฎหมายมาตรฐานอาคาร (Building Standards Act) มาตรา 56 (ภาษาญี่ปุ่น)
- การใช้ทิศเหนือจริงในแผนผังเงา และความคลาดเคลื่อนของทิศที่แก้ด้วยมุมเบี่ยงเบน: เทศบาลนครซากาอิ "True North for Shadow Diagrams" (PDF ภาษาญี่ปุ่น)
- การกำหนด Plant North (ห่างจากทิศเหนือจริงไม่เกิน 45°): Wermac "Plant Coordination System part 1"
- ลูกศรทิศและพิกัด N/E ใน Plot Plan: Wermac "Plant Coordination System part 2"; Project Materials "What Is Plot Plan?"
- ทิศของ nozzle บนอุปกรณ์ทรงกระบอก (0° = เหนือ ตามเข็มนาฬิกาเมื่อมองจากด้านบน): Bentley "Placing Nozzles"; PipingDesigners.com "Vertical Vessel Orientation"
บทความต้นฉบับภาษาญี่ปุ่นคู่มือนี้เรียบเรียงจากบทความของ MONOSCOPE ที่เขียนสำหรับผู้อ่านในญี่ปุ่น: プラントノース（PN）とは？記号と真北・磁北との違い、図面での使い方
เกี่ยวกับบรรณาธิการ
บรรณาธิการ MONOSCOPEFOUNDER & EDITORทำงานกับผู้ผลิตอุปกรณ์โรงงานและบริษัทวิศวกรรมโรงงานราว 10 ปี ดูแลการเสนอ ออกแบบ และทดสอบเดินเครื่องอุปกรณ์ ก่อนผันตัวมาทำการตลาดออนไลน์ ปัจจุบันเป็นที่ปรึกษาเว็บไซต์ให้ผู้ผลิตแบบ B2B ช่วยให้บริษัทอธิบายผลิตภัณฑ์และเทคโนโลยีของตนได้ชัดเจน ถือใบอนุญาตระดับชาติของญี่ปุ่นด้านผู้จัดการพลังงาน (Energy Manager) และวิศวกรไฟฟ้าหัวหน้าระดับ 3
ดูแลบล็อกด้านวิศวกรรมตั้งแต่ปี 2017 (กว่า 500 บทความ) และช่อง YouTube ภาษาญี่ปุ่นที่มีผู้ติดตามราว 20,000 คน คู่มือทุกเรื่องเขียนจากมุมมองหน้างานในญี่ปุ่น และตรวจสอบกับมาตรฐานที่อ้างอิง
