Plant North (PN) Nedir? Gerçek Kuzey ve Japon Çizimleri
Japon bir EPC müteahhidinden ya da ekipman tedarikçisinden bir plot plan (yerleşim planı) geliyor. Köşede 0°, 90°, 180° ve 270° yazan bir daire var; üstte "PN" yazıyor, yana yatık ikinci bir ok ise "N" ile işaretli. Kolon ve tank çizimlerinde nozül konumları açıyla verilmiş, ama bu açıların hangi "kuzeye" göre ölçüldüğünü ekipte kimse tam olarak bilmiyor.
Kısa cevap: PN, plant north (tesis kuzeyi) demektir; proje ekibinin çizimler için seçtiği bir referans yönüdür. Yerkürenin üzerindeki sabit bir yön değildir. Gerçek kuzeyden (haritadaki kuzey) ve manyetik kuzeyden (pusula iğnesinin gösterdiği yön) ayrı bir kavramdır. Japon tesis çizimlerinde bu ikisini kanji ile de görebilirsiniz: 真北 (shinpoku, gerçek kuzey) ve 磁北 (jihoku, manyetik kuzey).
Bu rehberde PN sembolünün nasıl okunduğunu, tesis kuzeyinin gerçek ve manyetik kuzeyden farkını, bir projede PN'in genellikle nasıl belirlendiğini ve gelen çizimlerde nelere bakmanız gerektiğini bulacaksınız. Sonunda bir kontrol listesi ile Japon tarafına gönderebileceğiniz hazır bir soru metni yer alıyor.
İçindekiler
Plant North (PN) Nedir?
Plant north, bir tesis projesinin tüm yerleşim ve ekipman çizimlerinde "kuzey" olarak kabul ettiği yöndür. Çoğunlukla aşağıdaki gibi bir sembolle gösterilir:
0° işareti plant north'tur. N yazan eğik ok ise gerçek kuzeyi gösterir. Açılar 0°'den (PN) başlayarak saat yönünde okunur: 90°, 180°, 270°. Çizimler çoğunlukla paftanın üstü 0° olacak şekilde hazırlanır; yani 90° sağ, 180° aşağı, 270° sol taraftır.
Neden doğrudan pusula yönleri kullanılmıyor? Çünkü yalnızca coğrafi yönlerle bir ekipmanın diğerine göre nerede durduğunu anlatmak zordur. Güneybatıdan kuzeydoğuya uzanan bir tesis sahası düşünün:
Solda: gerçek kuzey yukarıda olacak şekilde çizilmiş saha. Sağda: plant north saha boyunca seçilmiş, saha paftaya dik oturuyor.
Örnek amaçlıdır. Buradaki plant north, gerçek kuzeyden saat yönünün tersine 45°'dir.
Soldaki çizimde sahadaki her yön pusula noktalarının arasında bir yere düşüyor; bu yüzden konumları sözle anlatmak zorlaşıyor. Sağdaki çizimde ise proje kendi referans yönünü belirliyor ve açıları bu yönden saat yönünde 90°, 180° ve 270° olarak numaralandırıyor. B ekipmanını A'nın "güney" tarafına koymak istediğinizde talimat "B'yi A'nın 180° tarafına (PN'e göre) monte edin" hâline geliyor ve yanlış anlaşılma payı çok azalıyor.
Saha gerçek kuzeye göre 45° dönmüş durumda. PN kullanıldığında her yön tek ve düzgün bir sayı olarak çıkıyor.
Şekil 1 ile aynı örnek: plant north, gerçek kuzeyden saat yönünün tersine 45°'dir.
Plant north, ana ekipman çizimlerinin plan görünüşlerine konur. Böylece çizimi okuyan herkes, her ekipmanın tesisin geneline göre hangi yöne baktığını görebilir.
Plant North, Gerçek Kuzey ve Manyetik Kuzey Farkı
Bir çizimde "kuzey" dendiğinde üç şeyden biri kastedilmiş olabilir: gerçek kuzey (TN), manyetik kuzey (MN) veya plant north (PN). Gerçek ve manyetik kuzeyi dünya belirler; plant north'u ise insanlar, her projede ayrı ayrı belirler.
| Gerçek kuzey (TN) | Manyetik kuzey (MN) | Plant north (PN) | |
|---|---|---|---|
| Nedir | Dünyanın dönme ekseni boyunca kuzey (Kuzey Kutbu yönü); haritadaki meridyenlerin gösterdiği kuzey | Pusula iğnesinin gösterdiği yön | Her tesis için seçilen referans kuzey; genellikle binaların ve ekipman sıralarının düzenine uydurulur |
| Nasıl belirlenir | Her konum için sabittir, değişmez | Dünyanın manyetik alanıyla belirlenir; konuma göre farklıdır ve her yıl biraz kayar | Projede tasarımın başında karara bağlanır |
| Gerçek kuzeyden sapma | Yok (referanstır) | Japonya'da yaklaşık 6–10° batıya | θ açısı; her tesiste farklıdır |
| Başlıca kullanım | Harita, ölçüm (survey), yapı ruhsatı | Sahada pusulayla kabaca yön bulma | Plot plan, ekipman yerleşimi, boru planı ve ekipman çizimlerinin yönü |
| Çizimde gösterimi | "N" veya "TN" işaretli kuzey oku | Topoğrafik haritalarda sapma bilgisi | PN sembolünde 0° ve gerçek kuzeyle arasındaki açıyı veren not |
Üçü bir çizimde, plant north paftanın üstünde olacak şekilde şöyle görünür:
PN ile gerçek kuzey arasındaki θ açısı her tesis için ayrıca belirlenir. Gerçek ve manyetik kuzey arasındaki açı (manyetik sapma) ise konuma ve yıla bağlıdır.
Manyetik sapma: GSI manyetik harita, 2020.0 değerleri (batı yönlü). Zamanla değiştiği için sahanızın güncel değerine bakın. Şekil Japonya örneğidir; sapmanın yönü ülkeye göre değişir. θ her tesiste farklıdır.
Japonya genelinde manyetik kuzey, gerçek kuzeyin yaklaşık 6–10° batısındadır; GSI'nin 2020.0 değerlerine göre Sapporo'da yaklaşık 10°, Naha'da yaklaşık 6°. Japonya'daki bir sahada pusulayla yön kontrol ediyorsanız bu farkı hesaba katmanız gerekir. Sapma, dünyanın manyetik alanı değiştikçe kaydığı için GSI manyetik haritalarını beş yılda bir günceller; belirli bir konumun değeri 1:25.000'lik topoğrafik haritalarda ve çevrimiçi GSI Maps hizmetinde de bulunur.
Türkiye'deki sahalarda durum farklıdır: bu 6–10° batı değerleri Türkiye için geçerli değildir ve sapmanın yönü de Japonya'dakinden farklıdır. Kendi sahanız için yıla uygun güncel manyetik sapmayı bir manyetik model hesaplayıcısından veya ulusal harita kurumunun verisinden alın.
Plant north'un gerçek ya da manyetik kuzeye sabit bir bağı yoktur. Projeler onu genellikle saha ve ana binalarla uyumlu olacak şekilde seçer. PN paftanın üstünde olduğunda ekipman konumları 0°, 90°, 180° ve 270° gibi basit açılarla tarif edilebilir.
PN ile gerçek kuzey arasındaki θ açısı, plot plan ve benzeri çizimlerde PN sembolünün yanına yazılır. Japonya'da gerçek kuzey yine de önemlidir: kuzey cephesi eğik düzlem yükseklik sınırı (hokugawa shasen) ve gölgelenme kısıtı gibi yapı kuralları gerçek kuzeye göre ölçüldüğünden, yapı onayı (kakunin shinsei) çizimlerinde gerçek kuzey bulunmak zorundadır. Bu yalnızca Japon çizimlerindeki kuzey okunun neden gerçek kuzeyi gösterdiğini açıklamak içindir; Türkiye'deki imar kuralları ayrıdır.
Bir Projede Plant North Nasıl Belirlenir?
Plant north, tasarımın başında genel plot plan üzerinde sabitlenir ve sonrasında çizilen tüm plan görünüşleri aynı yönü kullanır. PN çizimden çizime kayarsa ekipman yanlış yöne bakacak şekilde monte edilebilir veya boru bağlantı noktaları (tie-in) birbirini tutmayabilir.
Başlangıç noktası her zaman projenin çizim standardı ya da mevcut tesislerin koordinatlarıdır. PN ilk kez belirleniyorsa süreç genellikle şöyle işler:
0° yönünü binalara göre seçin, sonra gerçek kuzeyle arasındaki açıyı çizimlere işleyin.
Japonya dışındaki bir boru tasarımı kaynağı (Wermac), PN'in gerçek kuzeyden en fazla 45° farklı olmasını pratik kural olarak verir. Uzun kenarlara paralel ve dik dört yönden biri her zaman 45° içine düşer.
Tesis koordinatları da genellikle PN'i izler: PN yönü "kuzey" (N), ondan saat yönünde 90° ise "doğu" (E) olur ve bir nokta "N 120.000, E 85.000" gibi verilir. Koordinat ağını PN yönüyle hizalı tutun.
Yerleşimin kendisi, her fabrika yerleşiminde olduğu gibi malzeme akışı, erişim ve bakım boşluğuna göre kararlaştırılır. PN ise üzerinde anlaşılan yerleşimi kâğıt üzerinde doğru aktarmaya yarayan araçtır. CAD'de veya Visio'da paftanın üstünü 0° (PN) olarak tutarsanız ekipman dönüşünü doğrudan çizim açısı olarak belirtebilirsiniz.
Gelen Çizimlerde Nelere Bakılmalı?
Çizimler geldiğinde yalnızca PN sembolünün var olduğunu doğrulamakla yetinmeyin. Şu dört noktayı birbiriyle karşılaştırın:
Yalnızca PN sembolüne değil; açı notuna, koordinatlara ve ekipman çizimlerindeki yönelime de bakın, hepsi birbiriyle tutmalı.
Proje şartnamesi kendi çizim kurallarını tanımlıyorsa onlar önceliklidir.
En çok dikkat gereken yer, tank ve kolon gibi silindirik ekipmanlardır. Nozül konumları açıyla verildiği için ekipman çizimindeki 0° PN ile uyuşmazsa ekipman üzerindeki tüm boru bağlantı noktaları dönmüş olur.
Nozül yönelimi (orientation), boru tarafının tedarik ettiği karşı flanşların (companion flange) nereye geleceğini de belirler. Tedarikçinin onay çizimindeki (shonin-zu) yönelim şartnamedekinden farklıysa bunu sapma listesinde (deviation list, debikura) bir sapma olarak teyit edin.
P&ID (boru ve enstrüman diyagramı) boruların, vanaların ve enstrümanların nasıl bağlandığını gösterir, nerede durduklarını değil. Bu yüzden PN'i plan görünüşlerinde kontrol edin.
Kontrol Listesi ve Soru Metni
Japon bir tedarikçiden veya müteahhitten gelen bir çizim setini gözden geçirirken bu listeyi kullanabilirsiniz:
- Plot plan'da ve her plan görünüşünde PN sembolü var
- 0° (PN) paftanın üstünde; değilse sapma açıkça gösterilmiş
- Genel plot plan'da gerçek kuzey oku ve PN ile gerçek kuzey arasındaki θ açısı var
- θ değerini gösteren tüm çizimlerde aynı değer yazıyor
- Tesis koordinatları (N/E) PN'e hizalı ve referans noktası plot plan ile aynı
- Kolon ve tank çizimlerinde nozül ve menhol yönelimi: 0° referansı ve yön (saat yönü veya tersi; yukarıdan mı aşağıdan mı bakılıyor)
- Tedarikçi çizimleri proje çizimleriyle aynı PN'i kullanıyor
- Şartnameden farklı olan her yönelim sapma listesine işlenmiş
Bunlardan biri belirsizse kısa bir yazılı soru, tahmin yürütmekten iyidir. Japon tarafıyla yazışma çoğunlukla İngilizce yürüdüğü için örnek metin İngilizcedir; çizim numaralarını ve ifadeleri projenize göre uyarlayın:
Subject: Query on plant north and nozzle orientation – [Project name]
We are reviewing drawings [drawing numbers]. Please confirm the following:
1. Is the "PN" on these drawings the project plant north shown on the plot plan [drawing number]?
2. What is the angle between plant north and true north, and in which direction (clockwise or counterclockwise from PN)?
3. Are the plant coordinates (N/E) measured along plant north, and what is the reference point?
4. On the equipment drawings, is nozzle orientation 0° = plant north, measured clockwise as viewed from above?
5. Do your vendor drawings use the same plant north as the project drawings?Thank you for your confirmation.
Bu Rehberin Geçerli Olmadığı Durumlar
- Önce proje standartları gelir. Müşteriler, EPC müteahhitleri ve tesis sahiplerinin çoğunlukla kendi çizim standartları vardır. PN, koordinat veya nozül yöneliminde bir tanım varsa buradaki genel uygulamaya değil onlara uyun. TSE standartlarında PN için doğrudan bir karşılık doğrulanamadı; bu konu çoğunlukla proje çizim standardında düzenlenir.
- 45° sınırı pratik bir kuraldır. Bir boru tasarımı kaynağından gelir. Projenizin şartnamesinde kendi sınırı olup olmadığını kontrol edin.
- Buradaki sapma değerleri Japonya içindir. 6–10° batı değerleri yalnızca Japonya için GSI 2020.0 değerleridir. Türkiye'deki sahalar için yerel ve güncel manyetik sapma kullanın.
- Mevcut tesisler farklı olabilir. Proje mevcut tesislerin üzerine kuruluyorsa PN ve koordinatlar yukarıdaki adımlara değil, mevcut koordinatlara uyar.
- Pusula yönleri yaklaşıktır. Ekipmanın sahada yerine konması pusula okumasıyla değil, ölçülmüş referans çizgileri ve nirengi noktalarıyla yapılır. Yanlış yönde ekipman veya boru bağlantısı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki risk değerlendirmesinde de dikkate alınması gereken bir konudur; bu yazı bir iş talimatı değildir.
Sıkça Sorulan Sorular
Çizimde PN Ne Anlama Gelir?
Tesis çizimlerinde PN, plant north demektir. Başka alanlarda parça numarası (part number) gibi farklı anlamlara da gelebilir; bu yüzden bir yön sembolünün yanında geçip geçmediğine bakın.
PN Sembolündeki Hangi Ok Gerçek Kuzeyi Gösterir?
0° işareti (PN yazan taraf) plant north'tur. N yazan eğik ok ise gerçek kuzeyi gösterir. Çizimde gerçek kuzey oku yoksa genel plot plan'daki açıya bakın.
Mimari Projedeki Kuzey Oku ile Plant North Arasındaki Fark Nedir?
Mimari vaziyet planındaki kuzey oku normalde gerçek kuzeyi gösterir, çünkü yapı kuralları (Japonya'da kuzey cephesi eğik düzlem yükseklik sınırı ve gölgelenme kısıtı) buna göre kontrol edilir. Tesis çizimlerinde buna ek olarak, tasarım ve inşaat için projenin iç referansı olan PN gösterilir.
Plant North'u Sahadaki Yönlerle Nasıl Eşleştiririm?
Sahada "PN" diye bir işaret yoktur; bulabileceğiniz şey manyetik kuzey veya gerçek kuzeydir. Japonya'da pusula kuzeyinden sapma kadar doğuya (saat yönünde) dönerek gerçek kuzeyi buluruz. Türkiye'de sapma doğu yönlü olduğundan düzeltme ters yöndedir: pusula kuzeyinden sapma kadar batıya (saat yönünün tersine) dönülür. Ardından plot plan'daki gerçek kuzey–PN açısı θ uygulanır.
Sapma düzeltmesiyle bulunan yönler hataya açıktır; bu yüzden gerçek montaj ölçülmüş referans çizgileri ve noktalarından yapılır. Pusulayı yalnızca çizimin yönünü sahada kabaca kavramak için kullanın.
Nozül Yönelimi Her Zaman Plant North'tan Saat Yönünde mi Ölçülür?
Genellikle evet: 0° plant north'tur ve açılar yukarıdan bakıldığında saat yönünde artar. Ancak proje şartnameleri farklı tanımlayabilir; bu yüzden kolon veya tank çiziminde yazan kuralı kontrol edin ya da tedarikçiye sorun.
Kaynaklar
- Japonya'da manyetik sapma (Sapporo'da yaklaşık 10°, Naha'da yaklaşık 6°, 2020.0 değerleri): Japonya Coğrafi Bilgi Kurumu, "Geomagnetism" (Japonca)
- Manyetik harita dönemleri, sapmanın yönü ve güncelleme döngüsü: Japonya Coğrafi Bilgi Kurumu, "Magnetic Charts" (Japonca)
- "Gerçek kuzey yönünde" ölçülen kuzey cephesi yükseklik sınırı: e-Gov, Building Standards Act, Madde 56 (Japonca)
- Gölge diyagramlarında gerçek kuzey ve sapma düzeltmeli yönlerdeki hata: Sakai Şehri, "True North for Shadow Diagrams" (PDF, Japonca)
- Plant north'un belirlenmesi (gerçek kuzeyden en fazla 45°): Wermac, "Plant Coordination System part 1"
- Plot plan'larda kuzey okları ve N/E koordinatları: Wermac, "Plant Coordination System part 2"; Project Materials, "What Is Plot Plan?"
- Silindirik ekipmanda nozül yönelimi (0° = kuzey, yukarıdan saat yönünde): Bentley, "Placing Nozzles"; PipingDesigners.com, "Vertical Vessel Orientation"
Japonca orijinal makaleBu rehber, Japonya’daki okurlar için yazılmış bir MONOSCOPE makalesinden uyarlanmıştır: プラントノース（PN）とは？記号と真北・磁北との違い、図面での使い方
Editör hakkında
MONOSCOPE editörüFOUNDER & EDITORBir tesis ekipmanı üreticisinde ve bir tesis mühendisliği firmasında yaklaşık on yıl boyunca ekipman teklifi, tasarımı ve devreye alma işlerinde çalıştıktan sonra dijital pazarlamaya geçti. Bugün B2B üreticilerine web danışmanlığı yapıyor ve ürünlerini ve teknolojilerini anlaşılır biçimde anlatmalarına yardımcı oluyor. Japonya’nın Enerji Yöneticisi (Energy Manager) ve Üçüncü Sınıf Baş Elektrik Mühendisi ulusal lisanslarına sahip.
2017’den beri bir mühendislik blogu (500’den fazla yazı) ve yaklaşık 20.000 abonesi olan Japonca bir YouTube kanalı yürütüyor. Her rehber Japon atölyesinin bakış açısıyla yazılır ve atıf yapılan standartlarla karşılaştırılır.
