Japon PLC Programı Nasıl Okunur: Mitsubishi X/Y/M/D
Japonya'da üretilmiş bir makine Sakarya'daki ya da Kocaeli'ndeki hattınızda duruyor. Dizüstü bilgisayarı PLC'ye bağlayıp programı açıyorsunuz ve X1A, M120, D200 gibi etiketli kontakların art arda dizildiği satırlar (rung) görüyorsunuz. Altlarındaki yorumlar Japonca; ya da soru işaretleri ve rastgele sembollerden oluşan bir karakter yığını olarak çıkıyor. Ladder mantığının kendisi tanıdık, ama adlandırma, numaralandırma ve yorumlar yabancı.
Kısa cevap: Japon makine üreticilerinin programlarının çoğu ladder ile yazılır. Mitsubishi PLC'lerde her adres bir "device"tır ve harf onun ne olduğunu söyler: X giriş, Y çıkış, M dahili röle, D veri yazmacıdır. Harfleri, numaralandırma kurallarını (bazıları ondalık değil, sekizlik ya da onaltılıktır) ve kısa bir Japonca yorum terimi listesini öğrendiğinizde, üreticiyi beklemeden makinenin neden durduğunu izleyebilirsiniz.
Bu rehber, Japonya dışındaki bakım ve kontrol mühendisleri içindir. PLC'nin programı nasıl taradığını, Japon üreticilerin neden hâlâ ladder'ı tercih ettiğini, Mitsubishi device adlarının nasıl okunacağını, Omron, Keyence ve Siemens'in aynı şeylere hangi adları verdiğini, ladder ve yorumlarda karşılaşacağınız Japon alışkanlıklarını ve yorumlar okunamadığında ne yapılacağını anlatır. Sonunda, makine sevk edilmeden önce üreticiden istenecekleri içeren bir kontrol listesi vardır.
İçindekiler
- PLC Ne Yapar: Girişler, Mantık, Çıkışlar
- Japon Makineleri Neden Çoğunlukla Ladder ile Programlanır
- Mitsubishi Device Adları: X, Y, M, D ve Diğerleri
- Omron, Keyence ve Siemens Aynı Şeyleri Nasıl Adlandırır
- Karşılaşacağınız Japon Ladder Gelenekleri
- Yorumlar Bozuk Görünüyor veya Hiç Yoksa
- Duran Bir Makineyi Ladder Üzerinden Geriye Doğru İzlemek
- Kontrol Listesi: Japon Üreticiden Neler İstenmeli
- Bu Rehberin Sınırları
- Sık Sorulan Sorular
- Kaynaklar
PLC Ne Yapar: Girişler, Mantık, Çıkışlar
PLC (programlanabilir lojik denetleyici), sensörlerden ve anahtarlardan gelen sinyalleri okuyan ve programına göre motorları, valfleri ve lambaları süren endüstriyel bir denetleyicidir. Japonya'da buna ayrıca sequencer (シーケンサ, shikensa) veya "programlanabilir kontrolör" de denir; bu yüzden Japon çizimlerinde ve kılavuzlarında üç adı da görebilirsiniz. Keyence, PLC'yi CPU ve belleğe sahip, giriş cihazlarından gelen sinyallere göre çıkış cihazlarını kontrol eden bir mikrobilgisayar olarak tanımlar. Sıradan bir bilgisayardan daha zor fabrika koşullarında (toz, titreşim, elektriksel gürültü, sıcaklık dalgalanmaları) yıllarca durmadan çalışacak biçimde tasarlandığını da vurgular.
PLC'ler, elektromekanik röle dolaplarının yerini aldı. Bu yüzden kontrol sırasını değiştirmek çoğunlukla kablolamayı yeniden yapmak yerine programı düzenlemek anlamına gelir. Tipik bir PLC görevi sıralı kontrol (シーケンス制御, shikensu seigyo) olarak adlandırılır: koşullar sağlandığında adımları sabit bir sırayla ilerletmek. Örneğin: "Start butonuna basılınca konveyörü çalıştır; sensör parçayı algılayınca durdur."
PLC, giriş cihazlarından gelen sinyalleri okur ve programına göre çıkış cihazlarını kontrol eder.
Parantez içindeki harfler Mitsubishi'nin device adlarıdır. HMI'lar (operatör panelleri) ve üst düzey bilgisayarlar haberleşme modülleri veya ağlar üzerinden bağlanır.
Tipik bir modüler PLC'de programı çalıştıran bir CPU modülü ile güç kaynağı, giriş ve çıkış modülleri bulunur. Çıkış modülleri röle ve transistör çıkışı gibi tiplerde gelir; bağlanan cihazın gerilimine ve tepki hızına göre seçilir. Üreticiler gerektiğinde haberleşme modülleri, servo veya step motorlar için pozisyonlama modülleri ve sıcaklık ya da basınç için analog G/Ç modülleri ekler; yani işlev, modül ekleyerek ya da değiştirerek artırılabilir.
Kompakt PLC'lerde güç kaynağı, CPU ve G/Ç tek gövdededir; küçük, tek başına çalışan makinelerde yaygındır. Her fiziksel terminali adresine eşleştirmek için üreticinin G/Ç listesi gerekir; bkz.
Tarama Döngüsü ve Arıza Aramada Neden Önemli
PLC girişlere tek tek tepki vermez. Tüm girişleri bir kerede okur, programı yukarıdan aşağıya çalıştırır, tüm çıkışları bir kerede yazar ve baştan tekrarlar. Bir tur bir tarama (scan) olarak adlandırılır ve tarama süresi tipik olarak milisaniye mertebesindedir.
PLC bu üç adımı bir döngü olarak tekrarlar; tarama süresi milisaniyelerle ölçülür.
Uygulamada, kendi kendine teşhis ve haberleşme işlemleri de her döngünün içinde yapılır.
Bu, programı online izlerken önem kazanır. Bir taramadan daha kısa süre ON olan bir sinyal tamamen gözden kaçabilir. Program büyüdükçe tarama süresi uzayabilir ve makinenin tepkisini yavaşlatabilir. Üreticilerin hızlı darbeleri saymak için özel yüksek hızlı sayıcı modülleri kullanmasının nedeni budur.
Kısa bir sinyal yok sayılıyormuş gibi görünüyorsa, sensörden şüphelenmeden önce tarama süresine bakın.
Japon Makineleri Neden Çoğunlukla Ladder ile Programlanır
PLC programlama dilleri için uluslararası standart IEC 61131-3'tür. Üçüncü sürüme kadar beş dil tanımlıydı: üçü grafik (LD, FBD, SFC), ikisi metin tabanlı (IL, ST). İlk sürüm 1993'te yayımlandı; Mayıs 2025'te yayımlanan dördüncü sürümde IL kaldırıldı. Standart Avrupa'da EN 61131-3 olarak da yayımlanır; Türkiye'de yürürlükteki TS karşılığının ve sürümünün güncel durumunu TSE'den teyit etmenizi öneririz.
Grafik ve metin tabanlı diller; her biri farklı işlere uygundur.
Omron, "IEC 61131-3'ün Özellikleri" (Japonca) kaynağına dayanır.
Japon fabrikalarında ladder baskındır. Ladder diyagramı, kontakları ve bobinleri iki dikey güç hattı arasındaki yatay satırlara yerleştirir; merdivene benzediği için bu adı alır. Röle şemalarına neredeyse bire bir karşılık geldiği için elektrik bakım personelinin okuması da kolaydır.
Japonya Elektrik Üreticileri Birliği'nin (JEMA) 2024 PLC kullanıcı anketi, IEC 61131-3'ü benimsemiş makine üreticisi tesislerine hangi dilleri kullandıklarını sordu. Bu tesisler arasında bile ladder kullanımı %88,9'du; FBD %37,8, ST ise %28,9'da kaldı. Üreticiler hesaplama ve veri işleme için ST'yi, kontrol akışını göstermek istedikleri yerde FBD'yi ekler, ama taban dil ladder olarak kalır.
Ladder çekirdek dildir; bazı üreticiler yanında FBD veya ST de kullanır.
IEC 61131-3'ü benimsemiş makine üreticisi tesislerinin yanıtları (birden fazla yanıt mümkün). Kaynak: JEMA, 2024 PLC Kullanıcı Anketi Raporu (Mart 2025, Japonca).
Aynı ankette, yanıt veren makine üreticisi tesislerinin %86,4'ü PLC'lerini yalnızca bir ila üç markadan alıyordu. Programlama araçları, komut setleri ve ağlar markaya göre farklı olduğundan üreticiler birkaç markada standartlaşma eğilimindedir. Bu yüzden belirli bir markayı istiyorsanız şartnamede açıkça yazın. Ana markaların karşılaştırması için bkz.
Mitsubishi Device Adları: X, Y, M, D ve Diğerleri
Mitsubishi Electric'in MELSEC serisi Japonya'da yaygın kullanıldığı için Japon ekipmanlarında sıkça karşınıza çıkar. MELSEC programlarında her giriş, çıkış, bit ve yazmaç bir device olarak adlandırılır. Harf türü, numara ise hangisi olduğunu söyler. Aşağıdaki tablo Q, L ve iQ-R serisi CPU'larda en sık görülen device'ları listeler.
| Device | Adı | Ne olduğu | Numaralandırma |
|---|---|---|---|
| X | Giriş | Fiziksel bir giriş sinyali (buton, sensör, limit switch) | Onaltılık (FX'te sekizlik) |
| Y | Çıkış | Fiziksel bir çıkış (kontaktör, solenoid valf, lamba) | Onaltılık (FX'te sekizlik) |
| M | Dahili röle | Mantık için kullanılan dahili bit; örneğin "hazır" veya "adım tamam" | Ondalık |
| L | Latch (mandallı) röle | Enerji kesilip gelse de durumunu koruyan dahili bit | Ondalık |
| B | Link rölesi | Ağ üzerinden diğer istasyonlarla paylaşılan bit | Onaltılık |
| F | Annunciator (alarm rölesi) | Arızaları işaretlemek için kullanılan bit | Ondalık |
| T / C | Zamanlayıcı / sayıcı | Her biri bir kontak, bir bobin ve bir güncel değere sahip zamanlayıcılar ve sayıcılar | Ondalık |
| D | Veri yazmacı (data register) | Sayılar için 16 bitlik bir kelime: set değerleri, sayımlar, reçete değerleri | Ondalık |
| W | Link yazmacı | Ağ üzerinden diğer istasyonlarla paylaşılan kelime | Onaltılık |
| SM / SD | Özel röle / özel yazmaç | CPU'nun durum ve teşhis için sağladığı sistem bitleri ve kelimeleri | Ondalık |
Device aralıkları ve tam liste CPU modeline ve parametre ayarlarına göre değişir; tabloyu şartname değil, okuma yardımcısı olarak kullanın. Yetkili liste, makinenizdeki CPU'nun programlama kılavuzundadır; GX Works'te aralıklar PLC parametrelerinde ayarlanır.
Neden Bir Makinede X7'den Sonra X10, Diğerinde X8 Gelir
Numaralandırma tabanı, ilk Mitsubishi makinesinde birçok mühendisi yanıltır. Kompakt FX serisinde X ve Y sekizlik numaralandırılır; girişler X0–X7, ardından X10–X17 diye gider. Mitsubishi'nin kendi SSS sayfası, Y7'den sonra Y10, Y77'den sonra Y100 geldiğini örnek verir. FX'te X8 ve X9 diye bir şey yoktur.
Q, L ve iQ-R CPU'larında ise X ve Y onaltılıktır: X7'den sonra X8, X9, XA'dan XF'ye kadar harfler ve ardından X10 gelir. M ve D hepsinde ondalık kalır.
Bir FX CPU'sundaki ve bir Q/iQ-R CPU'sundaki on altı giriş farklı adreslenir.
X10 X11 X12 X13 X14 X15 X16 X17
X8 X9 XA XB XC XD XE XF
Yani "X10", FX CPU'da 9. giriş, Q veya iQ-R CPU'da 17. giriştir. Adresleri terminallerle eşleştirmeden önce CPU modelini kontrol edin.
Programdaki bir adresi G/Ç modülündeki terminal numarasıyla ya da G/Ç listesindeki bir satırla karşılaştırırken önce CPU serisine bakın. Buradaki bir uyumsuzluk, yanlış terminali ölçmenin en kolay yollarından biridir.
Sabitler ve Sık Kullanılan Komutlar
Komutlara yazılan sayıların önünde bir ön ek bulunur. K ondalık sabiti, H onaltılık sabiti belirtir; yani K100 yüz, H100 ise 256'dır. Zamanlayıcılarda bu çok görülür: K50 zamanlayıcı ayarı, zamanlayıcının zaman tabanının 50 katı demektir. 100 ms'lik bir zamanlayıcıda bu 5,0 saniyedir, 10 ms'lik bir zamanlayıcıda ise başka bir süredir. Zaman tabanı CPU'ya ve zamanlayıcı ayarlarına bağlıdır; bir gecikmeyi varsaymadan önce kontrol edin.
Hemen her Mitsubishi programında birkaç komut bulunur:
- SET / RST: bir biti ON yapıp ON bırakır (latch) ya da OFF yapar (unlatch). Koşulu kalktığı hâlde ON kalan bir bit çoğu zaman SET ile tutuluyordur.
- PLS / PLF: bir koşulun yükselen kenarında (PLS) veya düşen kenarında (PLF) biti bir tarama süresince ON yapar. Bu tek taramalık darbeleri online izlerken kaçırmak kolaydır.
- MOV: bir değeri kopyalar; örneğin K100 gibi bir sabiti D0'a ya da D0'ı D10'a.
Art arda iki D yazmacı 32 bitlik bir değer tutabilir; yani D200'deki değer D201'e devam ediyor olabilir. Tek bir yazmacı tek başına okumadan önce komuta bakın.
Omron, Keyence ve Siemens Aynı Şeyleri Nasıl Adlandırır
Büyük üreticilerin çoğu yazılımlarının IEC 61131-3'e uyumlu olduğunu belirtse de ladder'daki adres adları markadan markaya farklıdır. Fabrikanızda birkaç Japon üreticiden ekipman varsa, muhtemelen birden fazla adlandırma sistemiyle karşılaşırsınız.
| Mitsubishi MELSEC | Omron CS/CJ/CP | Keyence KV | Siemens S7 (karşılaştırma için) | |
|---|---|---|---|---|
| Girişler ve çıkışlar | X (giriş), Y (çıkış) | CIO alanı, örn. 0.00 | R (giriş, çıkış ve dahili röleler) | I (giriş), Q (çıkış) |
| Dahili bitler | M | W (work alanı) | MR (dahili yardımcı röle) | M |
| Kalıcı (retentive) bitler | L (latch röle) | H (holding alanı) | LR (latch röle) | — |
| Veri kelimeleri | D | D (data memory, "DM") | DM (data memory), EM (genişletme) | DB (veri blokları), MW |
| Adres yazımı | Harf + numara | Kelime.bit (bit 00–15) | Harf + numara | Bayt.bit, örn. I0.0 |
Aralarında geçiş yaparken birkaç nokta işinize yarar:
- Omron CS/CJ ve CP serisi programları kelime.bit biçimini kullanır. CIO 0.00, 0. kelimenin 00. bitidir ve her kelimede bitler 00'dan 15'e gider. Omron'un Sysmac Studio ile programlanan yeni NJ/NX denetleyicileri ise sabit adresler yerine adlandırılmış değişkenler kullanır.
- Keyence KV PLC'leri giriş, çıkış ve dahili röleler için birlikte R harfini kullanır; yani bir R device'ının fiziksel G/Ç noktası olup olmadığını yalnızca harften anlayamazsınız. KV-8000'de ayrıca sistem işlevleri için kontrol röleleri (CR) ve kontrol belleği (CM) bulunur.
- Siemens adresleri bayt.bit biçimini kullanır. Almanca mnemonic'lerde girişler I yerine E, çıkışlar Q yerine A ile yazılır. Program aynıdır; yalnızca görüntüleme ayarı farklıdır.
- GX Works3'teki yeni Mitsubishi projeleri label (adlandırılmış değişken) de kullanabilir. Alttaki device'lar yine vardır, bu yüzden ikisini birlikte görebilirsiniz.
Aynı marka bile seriler ve yazılım nesilleri arasında farklılık gösterebilir. Bir programı okumaya ya da dönüştürmeye çalışmadan önce CPU modelini ve programın yazıldığı yazılım sürümünü doğrulayın.
Karşılaşacağınız Japon Ladder Gelenekleri
a Kontağı, b Kontağı ve Kendini Tutma Devresi
Japon çizimleri ve programları normalde açık (NO) kontağa a kontağı (a接点, a-setten), normalde kapalı (NC) kontağa b kontağı (b接点, b-setten) der. Bu terimlerin sinyal listelerinde nasıl göründüğü için bkz.
Ladder'da öğretilen ilk devrelerden biri kendini tutma devresidir (自己保持回路, jiko-hoji kairo); İngilizce'de seal-in ya da latching devresi, Türkiye'de ise çoğunlukla mühürleme devresi denir. Bir buton bırakıldığında OFF'a döner; tek başına bırakılırsa motor yalnızca butona basılı tuttuğunuz sürece çalışırdı.
Çözüm, motor çıkışının bir kontağını start butonuna paralel bağlamaktır. Bir basış çıkışı ON yapar, çıkışın kendi kontağı onu ON'da tutar. Seri bağlı bir stop kontağı bu tutmayı keser. Devre röle döneminden kalmadır ve PLC ladder'ında neredeyse aynı biçimde görünür; birçok makine programının merkezinde bulursunuz.
Kurgusal örnek. Her elemanın üstünde device numarası; altında Japonca yorum ve anlamı.
X0 start butonu (a kontağı), Y20 mühür kontağı ile paralel; X1 stop butonu (b kontağı) ve M10 "hazır" seri; Y20 konveyör motorunun kontaktörünü sürer. "(0)" satırın başındaki adım numarasıdır. PB = buton (push button). Stop butonunun programda a mı b mi göründüğü kablolamaya bağlıdır; elektrik çiziminden kontrol edin.
Son nokta insanları yanıltır. Programdaki bir kontak, fiziksel anahtarın değil, giriş bitinin durumunu sorgular. Stop butonu normalde kapalı (NC) bağlandıysa, buton basılı değilken giriş ON olacağından program X1'i a kontağı olarak gösterebilir. Programı ve elektrik çizimini birlikte okuyun.
Acil stop gibi emniyet işlevleri genellikle standart PLC'den ayrı olarak emniyet röleleri veya emniyet PLC'si ile kurulur. Bir acil stop devresi söz konusuysa, çalışıp çalışmadığına yalnızca ladder'a bakarak karar vermeyin; tesisinizin emniyet prosedürlerini izleyin ve makinenin emniyet tasarımından sorumlu kişiyi dahil edin.
Yorumlarda ve Açıklamalarda Japonca Terimler
GX Works programcının üç tür metin eklemesine izin verir: tek tek device'lara cihaz yorumu (device comment), bir satırı veya bloğu açıklayan açıklama (statement) ve not (note). Japon üreticiler üçünü de çoğunlukla Japonca yazar; bazen yarım genişlikli katakana ile (örneğin "conveyor" için ｺﾝﾍﾞﾔ).
Aşağıdaki terimler makine programlarında tekrar tekrar karşınıza çıkar. Tanımadığınız bir yorumu çeviri aracına kopyalamak çoğu zaman işe yarar, ama bu terimleri bilmek programı hızlı taramanızı sağlar.
| Japonca | Romaji | Programdaki anlamı |
|---|---|---|
| 起動 / 停止 | kido / teishi | Start / stop |
| 運転 / 運転中 | unten / untenchu | Çalışma / çalışıyor |
| 自動 / 手動 | jido / shudo | Otomatik / manuel mod |
| 原点 / 原点復帰 | genten / genten fukki | Home (referans) konumu / home'a dönüş |
| 非常停止 | hijo teishi | Acil stop |
| 異常 / 異常リセット | ijo / ijo risetto | Arıza / arıza reseti |
| 完了 / 準備完了 | kanryo / junbi kanryo | Tamamlandı / hazır |
| 検出 / 有無 | kenshutsu / umu | Algılandı / varlık (parça var mı yok mu) |
| 前進 / 後退 | zenshin / kotai | İleri / geri (silindirler) |
| 上昇 / 下降 | josho / kako | Yukarı / aşağı |
| 端 (前進端 / 後退端) | tan (zenshin-tan / kotai-tan) | Uç konum (ileri uç / geri uç); genellikle bir sensör veya limit switch |
| インターロック | intarokku | Interlock |
| 自己保持 | jiko-hoji | Mühürleme (kendini tutma) |
| タイムアップ | taimu appu | Zamanlayıcı doldu (süre bitti) |
Yorum ifadeleri standartlaştırılmamıştır. Her üreticinin, çoğu zaman her programcının kendi alışkanlıkları vardır ve kısaltmalar yaygındır. Tabloyu başlangıç noktası olarak kullanın; kritik bir satırdaki yorum belirsizse üreticiye sorun.
Yorumlar Bozuk Görünüyor veya Hiç Yoksa
Yorumlar soru işaretleri ya da rastgele sembollerle görünüyorsa, yazılım Japonca karakterleri gösteremiyordur. Mitsubishi'nin FA-A-0082 teknik bülteni, GX Works2'nin İngilizce sürümünün çift baytlı karakterleri ve yarım genişlikli Japonca kana karakterlerini desteklemediğini belirtir. Japonca sürümde bu karakterlerle oluşturulmuş proje verileri açıklamalarda ve label'larda bozuk görünebilir; proje adı Japoncaysa açılmayabilir, label'lar Japoncaysa derleme hataları çıkabilir. Bültenin kendi önerisi, bu karakterleri tek baytlı alfanümerik karakterlerle değiştirmektir.
Yazılıma bağlı olarak daha iyi seçenekler vardır:
- GX Works2: Mitsubishi'nin SSS sayfasına göre cihaz yorumlarını hem İngilizce hem Japonca oluşturup araç seçeneklerinden aralarında geçiş yapabilirsiniz. Cihaz yorumu, açıklama ve not gibi proje verileri için dil de seçilebilir.
- GX Works3: cihaz yorumu editörü, her dil için bir tane olmak üzere birden fazla yorum kümesini destekler ve hangisinin gösterileceğini seçebilirsiniz. Mitsubishi bunu, Japon ve yurt dışı personelin aynı proje üzerinde çalışması için bir yöntem olarak sunar.
- Sorunun kaynağı: en güvenilir çözüm kaynakta aranır. Üreticiden, projeyi ekibinizin kullandığı yazılım sürümünde, İngilizce bir yorum kümesiyle teslim etmesini isteyin.
Yorumlar tamamen eksik de olabilir. Tek bir kişinin tarzına bağlı, az yorumlu ve tasarım dokümanı olmayan programlar, o kişi ayrıldıktan sonra arıza giderme ya da değiştirme açısından çok daha uzun sürer. Yorumların yalnızca üreticinin proje dosyasında mı olduğunu yoksa CPU'ya da yazılıp yazılmadığını sorun ve her iki durumda da tam proje dosyasını alın.
Duran Bir Makineyi Ladder Üzerinden Geriye Doğru İzlemek
Bu geleneklerin karşılığını programı online okurken alırsınız. İlk çalıştırma sırasında üreticinin kontrol mühendisi programı yükler, her G/Ç noktasını tek tek kontrol eder ve makineyi çalıştırırken zamanlamayı ayarlar. Teslimden sonra makine durduğunda bakım personeli programlama yazılımını PLC'ye bağlar ve program çalışırken izler. Ladder, bir sensörün tepki vermediğini ya da bir koşulun sağlanmadığını gösterir; bu yüzden onu okuyabilmek devreye alma süresini ciddi biçimde kısaltabilir.
Şekil 6'daki satırı kullanan kurgusal bir örnek: Konveyör çalışmıyor. Online'da start butonuna basıyorsunuz, X0'ın ON olduğunu görüyorsunuz, ama Y20 OFF kalıyor. X1 kontağı geçiş veriyor, yani satırı engelleyen stop butonu girişi değil. M10 "運転準備完了" (unten junbi kanryo, "çalışmaya hazır") OFF.
M10'u ON yapan satırı arıyorsunuz ve seri bağlı birkaç koşul buluyorsunuz. Bunlardan biri "原点" (genten, home) yorumlu X1F ve OFF. Sorun artık fizikseldir: transfer ünitesindeki home sensörü ya da ünite home konumunda değil. Programa dokunmadan önce sensörü kontrol edersiniz.
Çıkıştan başlayıp sağlanmayan ilk koşula doğru geri gidin.
Kurgusal, genel bir yaklaşım. Tesisinizin online izleme, zorlama (force) ve program değişikliği kuralları geçerlidir.
İzleme yalnızca programı okur. Bitleri zorlamak, online değişiklik yazmak veya değiştirilmiş bir programı yüklemek makineyi hareket ettirebilir; bu işlemler bir arıza giderme alışkanlığı olarak değil, tesisinizin değişiklik yönetimi ve emniyet kurallarına göre yapılır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki risk değerlendirmeniz ve kilitleme-etiketleme (LOTO) uygulamanız bu müdahaleleri de kapsamalıdır.
Program üreticiye aitse ve garanti süresi devam ediyorsa, devreye almadan önce programı kimin değiştirebileceğini yazılı olarak kararlaştırın.
Kontrol Listesi: Japon Üreticiden Neler İstenmeli
Yukarıda anlatılan zorlukların çoğu satın alma ve kabul aşamasında önlenebilir. Aşağıdaki maddeleri şartnameye veya fabrika kabul testi (FAT) kontrol listesine ekleyin.
- PLC markası, CPU modeli ve serisi (X/Y numaralandırması için FX ile Q/L/iQ-R ayrımı önemlidir)
- Tam proje dosyası; kullanılan programlama yazılımının adı ve sürümüyle birlikte
- İngilizce cihaz yorumları, açıklamalar ve notlar (ayrı bir İngilizce yorum kümesi yeterlidir); proje ve label adlarında Japonca karakter olmamalı
- Her X ve Y adresini terminallere, saha cihazlarına ve çizim numaralarına eşleyen G/Ç listesi
- Ana M, L ve D aralıklarının ne için kullanıldığını açıklayan device haritası (örneğin hangi D yazmaçlarının set değerlerini ve reçeteleri tuttuğu)
- HMI'daki her alarm mesajını onu tetikleyen device'a bağlayan arıza listesi
- Her girişin nasıl kablolandığını (a kontağı veya b kontağı) gösteren elektrik çizimleri
- Zamanlayıcı zaman tabanları ve kritik set değerlerinin anlamı
- Programdaki şifre veya koruma ve şifrenin kimde olduğu
- Değişiklik kuralları: programı kimin değiştirebileceği, değişikliklerin nasıl kaydedildiği ve üreticiye nasıl geri bildirildiği
Üreticiye Örnek Talep
Aşağıdaki metni teklif talebine veya şartnameye uyarlayabilirsiniz. Japon üreticilerle yazışma genellikle İngilizce yürüdüğü için metin İngilizcedir; cümleleri kısa tutmak çevirinin temiz olmasını sağlar.
Subject: PLC program documentation for [machine name / order number]
Please include the following in the delivery documents for the PLC:
1. The full PLC project file and the software name and version used.
2. Device comments in English for all X, Y, M, L, D, T, and C devices used. Please do not use Japanese characters in project names or label names.
3. The I/O list, the electrical drawings, and a list of HMI alarm messages with their trigger devices.
4. A short explanation of the main M and D ranges (for example, setpoints and recipe data).
Please tell us if any item is difficult, and when you can send it. Thank you.
Bu Rehberin Sınırları
- Device adları, aralıkları, numaralandırma ve zamanlayıcı zaman tabanları CPU serisine, modeline ve parametre ayarlarına göre değişir. Buradaki tablolar okuma yardımcısıdır. Makinenizdeki CPU'nun programlama kılavuzunu mutlaka kontrol edin.
- Büyük üreticilerin çoğu yazılımlarının IEC 61131-3'e uyumlu olduğunu belirtir, ama gerçek programlar üreticiye özgü komutlara ve ayarlara dayanır. Bir programı başka bir markaya dönüştürmek dosya çevirisi değil, gerçek bir mühendislik işidir.
- Yorum ifadeleri ve program yapısı üreticiye ve programcıya göre değişir. Listelenen Japonca terimler yaygındır ama standart değildir.
- PLC'ler büyük miktarda veriyi depolamak ve analiz etmek ya da görüntü işlemek için uygun değildir; bu işler üst düzey bilgisayarlara, sunuculara veya görüntü sistemlerine bırakılır. PLC'leri fabrika ağlarına bağlamak siber güvenlik riskleri de getirir; yeni modellerin güvenlik işlevleri eklemesinin nedenlerinden biri budur.
- Bu makale emniyet devrelerini, emniyet PLC'lerini ve çalışan bir programı değiştirme prosedürlerini kapsamaz. Bunlar tesisinizin kurallarına ve makinenin emniyet tasarımına tabidir.
- Yazılım menüleri ve özellikleri sürümler arasında değişir. Yorum dili ayarlarını kurulu sürümünüzde doğrulayın.
- Türkiye'deki TS/TS EN karşılıkları bu yazıda tek tek doğrulanmamıştır; standart numaralarını ve sürümlerini TSE kataloğundan kontrol edin.
Sık Sorulan Sorular
Japon PLC Terimlerinde Sequencer Ne Demektir?
PLC demektir. Japon mühendisler, gerçekleştirdiği sıralı kontrolden dolayı programlanabilir lojik denetleyiciye sıkça sequencer (シーケンサ) der. Kelimeyi çizimlerde, şartnamelerde ve Mitsubishi'nin Japonca ürün adlarında görürsünüz.
Mitsubishi PLC'de X, Y, M ve D Ne Anlama Gelir?
X giriş, Y çıkış, M dahili röle (dahili bit), D ise veri yazmacıdır (sayılar için 16 bitlik bir kelime). L enerji kesilse de durumunu koruyan latch rölesidir; T ve C ise zamanlayıcılar ve sayıcılardır.
Mitsubishi PLC'mde Neden X8 veya X9 Yok?
CPU'nuz büyük olasılıkla FX serisidir; burada X ve Y sekizlik numaralandırılır: X0–X7, ardından X10–X17. Q, L ve iQ-R CPU'larında ise X ve Y onaltılıktır; bu yüzden X8, X9 ve XA–XF vardır.
GX Works'te Japonca Yorumları Nasıl Okurum?
Projeyi Japonca görüntüleyebilen bir yazılımda açın ya da projede birden fazla yorum kümesi varsa yorum dilini değiştirin. GX Works2'nin İngilizce sürümü çift baytlı veya yarım genişlikli kana karakterlerini desteklemez; bu karakterlerle yazılmış yorumlar bozuk görünür. Kalıcı çözüm, üreticiden İngilizce bir yorum kümesi teslim etmesini istemektir.
Bir Mitsubishi Ladder Programını Siemens'e veya Allen-Bradley'e Dönüştürebilir miyim?
Doğrudan hayır. IEC 61131-3 olsa bile komutlar, adres adları ve ayarlar üreticiye özgüdür. Dönüşümü test içeren bir yeniden mühendislik projesi olarak planlayın ve önce üreticiden orijinal proje dosyasını ve tam dokümantasyonu alın.
Kaynaklar
- PLC tanımı, yapısı, tarama döngüsü: Keyence, "PLC (Programlanabilir Lojik Denetleyici) Nedir?" (Japonca)
- PLC'nin rolü ve uygulamaları: Japonya Elektrik Üreticileri Birliği (JEMA), "Programlanabilir Kontrolörler" (Japonca)
- Dil kullanımı, üretici başına PLC markası sayısı: JEMA, 2024 PLC Kullanıcı Anketi Raporu, Mart 2025 (Japonca)
- IEC 61131-3 dilleri: Omron, "IEC 61131-3 Nedir? 2. Bölüm: IEC 61131-3'ün Özellikleri" (Japonca); IEC, IEC 61131-3:2025
- FX serisinde sekizlik G/Ç numaralandırması: Mitsubishi Electric FA SSS No. 24946
- MELSEC iQ-R device tipleri ve numaralandırma: Industrial Monitor Direct, "Mitsubishi iQ-R Memory Device Ranges and Configuration" (ikincil kaynak; CPU programlama kılavuzundan doğrulayın)
- İngilizce GX Works2'de Japonca karakterler: Mitsubishi Electric teknik bülteni FA-A-0082, "GX Works2'nin İngilizce sürümünü kullanırken dikkat edilecekler" (Nisan 2010)
- Yorum dili değiştirme: Mitsubishi Electric FA SSS No. 22620 (GX Works2); Mitsubishi Electric FA SSS No. 22460 (GX Works3)
- Keyence KV-8000 device'ları: Keyence, KV-8000 Serisi teknik özellikleri
- Omron kelime.bit adresleme ve bellek alanları: Industrial Monitor Direct, "Omron CX-Programmer Memory Map: CIO, W, D, H Areas Explained" (ikincil kaynak; CPU işletim kılavuzundan doğrulayın)
- Siemens I/Q ve E/A mnemonic'leri: Siemens Industry Online Support forumu; DMC, "The Basics of Siemens S7 PLC I/O Addressing"
- SET/RST, PLS/PLF, MOV: Control.com, "How To: Using Set/Reset Instructions in Mitsubishi's MELSEC PLCs"; Industrial Monitor Direct, PLS/PLF komutları rehberi; Industrial Monitor Direct, PLS ve MOV eğitimi
Japonca orijinal makaleBu rehber, Japonya’daki okurlar için yazılmış bir MONOSCOPE makalesinden uyarlanmıştır: PLCとは？シーケンス制御の仕組みと基本原理を図解でわかりやすく解説
Editör hakkında
MONOSCOPE editörüFOUNDER & EDITORBir tesis ekipmanı üreticisinde ve bir tesis mühendisliği firmasında yaklaşık on yıl boyunca ekipman teklifi, tasarımı ve devreye alma işlerinde çalıştıktan sonra dijital pazarlamaya geçti. Bugün B2B üreticilerine web danışmanlığı yapıyor ve ürünlerini ve teknolojilerini anlaşılır biçimde anlatmalarına yardımcı oluyor. Japonya’nın Enerji Yöneticisi (Energy Manager) ve Üçüncü Sınıf Baş Elektrik Mühendisi ulusal lisanslarına sahip.
2017’den beri bir mühendislik blogu (500’den fazla yazı) ve yaklaşık 20.000 abonesi olan Japonca bir YouTube kanalı yürütüyor. Her rehber Japon atölyesinin bakış açısıyla yazılır ve atıf yapılan standartlarla karşılaştırılır.
