LOTO w zakładach japońskich: prawo, ISO 14118 i OSHA
Zakład należy do japońskiej firmy albo właśnie dotarła do niego linia od japońskiego producenta maszyn. Japońska instrukcja utrzymania ruchu mówi: zatrzymać maszynę, zablokować urządzenie rozruchowe i powiesić tabliczkę. Korporacyjny dział EHS lub zagraniczny klient oczekuje natomiast pisemnego programu kontroli energii, instrukcji dla każdej maszyny i rocznego zapisu z przeglądu. Oba dokumenty opisują lockout/tagout, ale nie z taką samą szczegółowością.
Lockout/tagout (LOTO) to odcięcie wszystkich źródeł energii przed pracami przy maszynie i utrzymanie tego stanu za pomocą kłódek i tabliczek, tak aby nikt nie mógł jej uruchomić w czasie pracy. Prawo japońskie wymaga rdzenia tego rozwiązania: zatrzymać maszynę oraz zablokować urządzenie rozruchowe lub oznaczyć je tabliczką. Amerykańska norma OSHA 29 CFR 1910.147 idzie dalej i czyni z LOTO udokumentowany program z instrukcjami, szkoleniami i okresowymi przeglądami.
Artykuł wyjaśnia, co obejmuje LOTO, jakie przepisy i normy obowiązują w Japonii oraz czym różnią się od OSHA i od normy ISO 14118, którą znają także polscy konstruktorzy. Następnie omawia sześć kroków, zwolnienie blokady, blokadę grupową i typowe błędy. Na końcu są lista kontrolna i pytania dla zakładów, które potrzebują jednego standardu LOTO dla zespołu japońskiego i lokalnego. Tekst opisuje, co sprawdzić i kto decyduje. Nie jest instrukcją pracy dla żadnej maszyny.
- LOTO oznacza odcięcie wszystkich źródeł energii i utrzymanie tego stanu za pomocą kłódek i tabliczek przed czyszczeniem, przeglądem lub naprawą.
- Kłódka sprawia, że urządzenia odcinającego nie da się fizycznie uruchomić. Tabliczka informuje innych, kto i dlaczego zatrzymał maszynę. Kłódka jest środkiem podstawowym, tabliczka go uzupełnia.
- W Japonii art. 107 i 339 rozporządzenia o bezpieczeństwie i higienie pracy wymagają zatrzymania maszyn oraz zablokowania lub oznaczenia urządzeń rozruchowych i łączników. Prawo nie używa słów „lockout/tagout”.
- OSHA 1910.147 dodaje pisemne instrukcje, szkolenie trzech grup pracowników, coroczne przeglądy oraz zasady dla grup, firm zewnętrznych i zmiany zmian. Kolejność sześciu kroków jest ta sama w obu systemach, ale japońskie artykuły nie rozpisują tych elementów programu.
Spis treści
- Czym jest lockout/tagout (LOTO)?
- Dlaczego „zatrzymana” nie znaczy „bezpieczna”
- LOTO w japońskim prawie i normach
- Prawo japońskie a OSHA 1910.147: gdzie się różnią
- Energia do odcięcia: nie tylko prąd
- Sześć kroków LOTO
- Zwolnienie blokady, kłódki osobiste i blokada grupowa
- Jak utrwalić LOTO: instrukcje, wyposażenie, szkolenia, przeglądy
- Typowe błędy w LOTO
- Jeden standard LOTO dla zespołu japońskiego i lokalnego
- Ograniczenia tego artykułu
- LOTO: najczęstsze pytania
Czym jest lockout/tagout (LOTO)?
Lockout/tagout to metoda bezpieczeństwa stosowana wszędzie tam, gdzie ludzie sięgają w strefę zagrożenia maszyny, na przykład przy czyszczeniu, przeglądzie lub naprawie. Źródła energii odcina się i utrzymuje odcięte za pomocą kłódek i tabliczek do końca pracy. W japońskich zakładach używa się angielskiego określenia zapisanego pismem katakana (rokku auto / tagu auto) oraz skrótu LOTO.
Lockout oznacza założenie kłódki na urządzenie odcinające energię, na przykład wyłącznik lub zawór główny, tak aby nikt nie mógł go fizycznie uruchomić. Tagout oznacza zawieszenie na urządzeniu tabliczki z komunikatem w rodzaju „Praca w toku. Nie załączać”, który pokazuje, kto zatrzymał maszynę i po co.
Oba środki pełnią różne role. Kłódka uniemożliwia ponowne uruchomienie, a tabliczka wyjaśnia, dlaczego uruchomienie jest zabronione. Samą tabliczkę można przeoczyć lub zlekceważyć, dlatego tam, gdzie urządzenie przyjmuje kłódkę, kłódka jest środkiem podstawowym, a tabliczkę stosuje się razem z nią.
Kłódka uniemożliwia uruchomienie. Tabliczka wyjaśnia, dlaczego uruchomienie jest zabronione.
Według OSHA 29 CFR 1910.147 lockout obowiązuje na urządzeniach, które można zablokować. Sam tagout jest dopuszczony tylko wtedy, gdy pracodawca wykaże ochronę równoważną lockoutowi.
„Energia” nie ogranicza się tu do prądu. Obejmuje sprężone powietrze, ciśnienie hydrauliczne, części mogące opaść pod własnym ciężarem, sprężyny, ciepło i substancje chemiczne w rurociągach. LOTO wychodzi z jednej zasady: odciąć trzeba każdą energię, która może poruszyć maszynę lub zranić człowieka.
Dlaczego „zatrzymana” nie znaczy „bezpieczna”
Gdy maszyna pracuje normalnie, ludzi chronią osłony i urządzenia zabezpieczające. Czyszczenie, smarowanie, przegląd, naprawa i regulacja to co innego. Pracownicy zdejmują osłony lub sięgają do wnętrza maszyny, więc pracują bez zwykłych zabezpieczeń. Japońskie Ministerstwo Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej (MHLW) naliczyło w 2024 roku w japońskim przemyśle przetwórczym 4692 osoby poszkodowane (ranne lub zabite) w wypadkach wciągnięcia i przygniecenia przez maszyny. To prawie jedna piąta łącznej liczby 26 676 poszkodowanych w tym sektorze.
Dwa śmiertelne przypadki opublikowane w serwisie MHLW poświęconym bezpieczeństwu pracy (Shokuba no Anzen Site) pokazują, jak do tego dochodzi:
- Suwnica pomostowa: pracownik utrzymania ruchu, który kontrolował dźwigar suwnicy, został zmiażdżony między przesuwającym się wózkiem a szafą elektryczną. Zasilanie główne nie było wyłączone, w kabinie nie było tabliczki „Nie uruchamiać”, a przegląd nie został uzgodniony z operatorami. Operatorzy poruszyli suwnicą, nie wiedząc, że ktoś na niej jest.
- Prasa mechaniczna: na prasie pracowały dwie osoby. Pracownik z tyłu z jakiegoś powodu włożył ciało między górny i dolny tłocznik. Kolega z przodu nacisnął przycisk roboczy i pracownik z tyłu zginął przygnieciony, gdy tłocznik ruszył. Tylna kurtyna świetlna była od dawna uszkodzona i mimo to prasę eksploatowano.
W obu przypadkach „maszyna stoi” i „nikt jej nie włączy” nie oznaczało „maszyna nie może ruszyć”.
Ryzyko pojawia się wszędzie tam, gdzie brakuje odcięcia, zablokowania lub przekazania informacji.
Typowy przebieg na podstawie opisów wypadków w serwisie MHLW poświęconym bezpieczeństwu pracy.
Najlepiej, gdy takie zagrożenia identyfikuje się przy wprowadzaniu urządzenia lub przeglądzie sposobu pracy. Codzienne praktyki, takie jak kiken yochi (KY), czyli przewidywanie zagrożeń, oraz zgłoszenia hiyari hatto (zdarzeń potencjalnie wypadkowych) to kolejne okazje, by zauważyć pominięte kroki odcięcia, zanim ktoś ucierpi.
LOTO w japońskim prawie i normach
Prawo japońskie nie używa terminu „lockout/tagout”. Jego istota, czyli zatrzymanie maszyny, zablokowanie urządzenia rozruchowego i umieszczenie tabliczki, jest obowiązkiem pracodawcy wynikającym z rozporządzenia o bezpieczeństwie i higienie pracy (Rōdō Anzen Eisei Kisoku, w skrócie Anei-soku). To rozporządzenie wykonawcze do japońskiej ustawy o bezpieczeństwie i higienie pracy. Dotyczy zakładów w Japonii, a nie zakładów japońskich firm za granicą, które stosują prawo miejsca.
Art. 107: zatrzymanie maszyn przy czyszczeniu i podobnych pracach
Artykuł 107 dotyczy czyszczenia, smarowania, przeglądu, naprawy i regulacji maszyn (części tnące reguluje osobno art. 108). Gdy praca może zagrażać pracownikom, pracodawca musi zatrzymać maszynę. Wyjątek dotyczy prac, które da się wykonać tylko przy pracującej maszynie, pod warunkiem że pracodawca zastosuje środki, takie jak osłonięcie niebezpiecznych miejsc.
Ustęp 2 stanowi, że po zatrzymaniu maszyny pracodawca musi zablokować urządzenie rozruchowe, umieścić na nim tabliczkę lub zastosować podobne środki, aby nikt poza osobami wykonującymi pracę nie mógł jej uruchomić. To lockout i tagout we wszystkim poza nazwą.
Art. 339: prace elektryczne po wyłączeniu napięcia
Przy pracach elektrycznych stosuje się art. 339. Po otwarciu obwodu pracodawca musi zastosować jeden z trzech środków przy łączniku użytym do otwarcia obwodu:
- zablokować łącznik,
- umieścić informację zakazującą załączania,
- wyznaczyć osobę nadzorującą.
Ładunek resztkowy w kablach energetycznych, kondensatorach mocy i podobnych urządzeniach trzeba bezpiecznie i skutecznie rozładować. W obwodach wysokiego i najwyższego napięcia artykuł wymaga ponadto potwierdzenia braku napięcia wskaźnikiem napięcia oraz założenia uziemiaczy zwierających. Przed ponownym załączeniem pracodawca musi upewnić się, że nie ma zagrożenia porażeniem i że uziemiacze zostały zdjęte. Art. 350 dodaje, że kierujący pracą sprawdza wyłączenie, blokady, tabliczki lub osoby nadzorujące oraz uziemienie, zanim poleci zespołowi rozpocząć pracę.
Przepisy po stronie konstrukcji: wytyczne MHLW i JIS B 9714
Wytyczne MHLW dotyczące kompleksowych norm bezpieczeństwa maszyn (Kikai no hōkatsuteki na anzen kijun ni kansuru shishin) są adresowane do producentów maszyn. Oczekują one, że wszystkie źródła zasilania będzie można odciąć, że urządzenia odcinające będą wyraźnie oznaczone i w razie potrzeby możliwe do zablokowania w położeniu odcięcia oraz że energię pozostałą po odcięciu da się usunąć bez zagrożenia.
Odpowiednia norma projektowa to JIS B 9714, Bezpieczeństwo maszyn: zapobieganie niespodziewanemu uruchomieniu. Odpowiada ona normie ISO 14118. Japonia opublikowała jej zmienione wydanie 25 grudnia 2024 roku, po nowelizacji ISO 14118 z 2017 roku. Dla polskiego czytelnika to ważne, bo ta sama norma międzynarodowa jest wprowadzona jako PN-EN ISO 14118:2018-05 (EN ISO 14118:2018, identyczna z ISO 14118:2017; w sklepie PKN dostępna w wersji angielskiej). Obejmuje ona nieoczekiwane uruchomienie wywołane energią ze wszystkich źródeł: zasilania (elektrycznego, hydraulicznego, pneumatycznego) oraz energią zakumulowaną (grawitacja, ściśnięte sprężyny). W praktyce JIS B 9714 i PN-EN ISO 14118 dają więc wspólny punkt odniesienia przy ocenie maszyny z Japonii. Zakres i różnice między wydaniami warto jednak potwierdzić z dostawcą.
Bezpieczeństwo funkcjonalne zmniejsza ryzyko dzięki niezawodnym układom sterowania. LOTO wybiera inną drogę: nie opiera się na układzie sterowania i odcina samo źródło energii.
Trzy warstwy: obowiązki użytkownika w Japonii, zasady dla konstruktorów maszyn i amerykański standard programowy.
Tylko streszczenia. Zakres i wyjątki należy sprawdzić w oryginalnych tekstach.
Prawo japońskie a OSHA 1910.147: gdzie się różnią
OSHA 29 CFR 1910.147, The control of hazardous energy (lockout/tagout), dotyczy obsługi i konserwacji w amerykańskim przemyśle ogólnym. Każdy pracodawca ma prowadzić program kontroli energii. Wymienione wyżej japońskie artykuły określają obowiązki przy maszynie, ale nie opisują pełnego programu. Dla zakładu w Polsce obowiązuje prawo polskie, a OSHA bywa punktem odniesienia dla amerykańskiej centrali lub klienta. Dlatego tabela porównuje oba teksty tak, jak są napisane. Wiele japońskich firm wychodzi w wewnętrznych przepisach poza minimum, więc zawsze warto poprosić także o standard firmowy.
| Zagadnienie | Japonia: rozporządzenie, art. 107, 108, 339, 350 | USA: OSHA 29 CFR 1910.147 |
|---|---|---|
| Termin „lockout/tagout” | Nie jest używany | Używany i zdefiniowany |
| Kłódka a tabliczka | Maszyny: „zablokować urządzenie rozruchowe, umieścić tabliczkę lub podobne środki”. Elektryka: blokada, informacja albo osoba nadzorująca | Lockout wymagany tam, gdzie urządzenie można zablokować. Sam tagout tylko przy równoważnej ochronie |
| Gdzie zakłada się kłódkę | Urządzenie rozruchowe (art. 107); łącznik użyty do otwarcia obwodu (art. 339) | Urządzenie odcinające energię. Przyciski i przełączniki wyboru się nie liczą |
| Pisemne instrukcje | Nie rozpisane w tych artykułach | Wymagane, z określoną treścią (wąski wyjątek dla prostych urządzeń z jednym źródłem energii) |
| Szkolenia | Nie rozpisane w tych artykułach | Pracownicy upoważnieni, objęci skutkami i pozostali, każda grupa z inną treścią; z poświadczeniem |
| Okresowy przegląd | Nie rozpisany w tych artykułach | Co najmniej raz w roku, wykonywany przez upoważnionego pracownika innego niż osoby stosujące instrukcję; z poświadczeniem |
| Praca grupowa, firmy zewnętrzne, zmiana zmian | Nie rozpisane w tych artykułach (art. 350 wyznacza kierującego przy pracach elektrycznych po wyłączeniu napięcia) | Osobne zasady dla każdej sytuacji |
| Prace wymagające zasilania | Dopuszczone ze środkami, np. osłonięciem niebezpiecznych części (zastrzeżenie w art. 107) | Drobne czynności serwisowe w normalnej produkcji wyłączone spod przepisu tylko przy skutecznej ochronie zastępczej |
| Prace elektryczne | Art. 339: rozładowanie, sprawdzenie napięcia, uziemienie przy wysokim napięciu | Zagrożenia elektryczne regulują głównie przepisy Subpart S, nie 1910.147 |
Przy zetknięciu japońskiej i zachodniej praktyki pojawiają się dwie różnice:
- Blokada urządzenia rozruchowego a blokada źródła energii. Art. 107 mówi o urządzeniu rozruchowym. OSHA wymaga kłódki na urządzeniu odcinającym energię i wyklucza przyciski oraz przełączniki wyboru. Japońska instrukcja z poleceniem „zablokować przełącznik startu” może więc nie spełniać definicji amerykańskiej. Podobne pytanie warto zadać także względem polskich wymagań: czy blokada dotyczy obwodu sterowania, czy odcięcia zasilania.
- „Kłódka albo tabliczka” a „najpierw kłódka”. Przepisy japońskie wymieniają kłódkę i tabliczkę jako przykłady dopuszczalnych środków. W OSHA sama tabliczka jest wyjątkiem. Zakład, który w Japonii akceptował same tabliczki, może potrzebować kłódek i osprzętu w Polsce.
Dla maszyn wysyłanych do USA OSHA wymaga ponadto, aby urządzenia odcinające energię w sprzęcie zainstalowanym, wymienionym lub zmodyfikowanym po 2 stycznia 1990 roku były zaprojektowane tak, by przyjmowały blokadę. Taki zapis warto umieścić w specyfikacji zakupowej. Więcej o tym w artykule o specyfikacjach zakupowych (kōbai shiyōsho), a w odniesieniu do szaf sterowniczych w artykule o UL 508A i NFPA 79 dla japońskich szaf sterowniczych.
Energia do odcięcia: nie tylko prąd
OSHA definiuje źródło energii szeroko: elektryczne, mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, chemiczne, cieplne i inne. LOTO często zawodzi wtedy, gdy ktoś wyłącza wyłącznik elektryczny, a pozostałe źródła pomija. Podobnie szeroko ujmuje to PN-EN ISO 14118, która wymienia zasilanie elektryczne, hydrauliczne i pneumatyczne oraz energię zgromadzoną.
Siłownik pneumatyczny, na przykład, nadal zawiera sprężone powietrze w przewodach i komorze po odcięciu zasilania zaworu elektromagnetycznego. Suwak prasy lub stół podnośnika zatrzymany w górnym położeniu może opaść pod własnym ciężarem. Kondensatory w falownikach (VFD) i wzmacniaczach serwo pozostają naładowane przez pewien czas po odcięciu zasilania.
Instrukcja powinna też określać, co zostaje po zadziałaniu urządzeń odcinających.
Tylko typowe przykłady. To, jaka energia i gdzie pozostaje, zależy od urządzenia, więc instrukcja każdej maszyny musi to wskazać.
Żeby niczego nie pominąć, wiele zakładów sporządza dla każdej maszyny listę źródeł energii i pokazuje urządzenia odcinające na zdjęciach lub rysunkach. Jedna maszyna ma często kilka urządzeń odcinających, więc instrukcja musi wskazać, które, ile i w jakiej kolejności. W gnieździe robota lista wykracza poza zasilanie samego robota i obejmuje powietrze dla urządzeń peryferyjnych oraz przenośniki.
Sześć kroków LOTO
OSHA 1910.147(d) ustala kolejność: przygotowanie do wyłączenia, wyłączenie, odcięcie, założenie kłódek i tabliczek, uwolnienie energii zgromadzonej i weryfikacja odcięcia. Ta sama kolejność sprawdza się w japońskich zakładach, więc daje zespołom japońskiemu i lokalnemu wspólny schemat przy porównywaniu instrukcji. Poniższe kroki wyjaśniają cel każdego etapu. Rzeczywisty sposób pracy przy maszynie wynika z jej udokumentowanej instrukcji i zasad zakładu.
Przygotowanie przed wyłączeniem i weryfikacja po zablokowaniu należą do tej samej sekwencji.
Na podstawie kolejności stosowania z OSHA 29 CFR 1910.147. Praca zaczyna się dopiero po weryfikacji.
Krok 1: Przygotowanie
Przed pracą instrukcja danej maszyny powinna pokazywać, jakie źródła energii ma urządzenie i gdzie każde z nich jest odcinane. Na tym etapie gromadzi się też kłódki, tabliczki, mierniki napięcia, manometry i blokady bezpieczeństwa. Jeśli urządzenie nie ma instrukcji albo modyfikacja zmieniła okablowanie lub rurociągi, to właśnie tu należy się zatrzymać i sprawdzić. Braków w przygotowaniu nie da się nadrobić w kolejnych krokach.
Krok 2: Powiadomienie i wyłączenie
Operatorzy i inne osoby, których dotyczy zatrzymanie, dowiadują się, jaka praca będzie wykonywana i jak długo potrwa. W przypadku suwnicy opisanym wyżej brak takiego uzgodnienia bezpośrednio doprowadził do wypadku. Domyślnie stosuje się normalną sekwencję zatrzymania, a nie wyłączenie awaryjne. Nagłe zatrzymanie może pozostawić zakleszczony materiał lub części w połowie suwu, co zwiększa energię zgromadzoną.
Krok 3: Odcięcie
Wszystkie urządzenia odcinające wymienione w instrukcji, takie jak wyłącznik główny, rozłącznik oraz główne zawory powietrza i oleju, są uruchamiane, aby odłączyć urządzenie od źródeł energii. Zatrzymanie w obwodzie sterowania lub przycisk stop na pulpicie operatora nie jest urządzeniem odcinającym. Przyciski i sygnały ze sterownika PLC mogą ponownie uruchomić maszynę wskutek pomyłki lub stanu programu, dlatego LOTO odcina po stronie obwodu głównego. Zobacz też jak czytać obwody blokad na japońskich rysunkach.
Krok 4: Założenie kłódek i tabliczek
Każdy pracownik zakłada osobistą kłódkę i tabliczkę na każdym urządzeniu odcinającym. Na tabliczce zwykle podaje się imię i nazwisko pracownika, dział, zadanie oraz datę i godzinę. Wiele wyłączników i zaworów nie przyjmuje kłódki bezpośrednio, więc zakłady stosują blokady wyłączników, blokady zaworów i blokady wtyczek. OSHA wymaga, aby wyposażenie blokujące i oznaczające było:
- trwałe,
- ujednolicone w zakładzie (kolor, kształt lub rozmiar),
- na tyle mocne, aby nie dało się go łatwo usunąć,
- identyfikowalne, czyli pokazujące, kto je założył.
Krok 5: Opanowanie energii zgromadzonej
Energię zgromadzoną wymienioną na rysunku 4 uwalnia się lub blokuje. Typowe sposoby to odpowietrzenie, zrzut ciśnienia hydraulicznego, odczekanie na rozładowanie kondensatorów oraz opuszczenie podniesionych części lub podparcie ich blokadami bezpieczeństwa. Jeśli energia mogłaby ponownie się zgromadzić w trakcie pracy, kontrole trwają do jej zakończenia. Samo odcięcie nie wystarcza: urządzenie jest bezpieczne dopiero wtedy, gdy nie ma w nim żadnej energii.
Krok 6: Weryfikacja
Na koniec pracownik potwierdza, że maszyna naprawdę nie może się poruszyć. Typowe sposoby to naciśnięcie przycisku start, gdy nikogo nie ma przy maszynie, i brak reakcji, sprawdzenie miernikiem zerowego napięcia oraz potwierdzenie zera na manometrze. Po próbie uruchomienia przełącznik roboczy wraca do położenia wyłączonego. Jeśli zostanie włączony, maszyna może ruszyć w chwili ponownego załączenia urządzenia odcinającego po pracy. Praca zaczyna się dopiero po weryfikacji.
Zwolnienie blokady, kłódki osobiste i blokada grupowa
Zdejmowanie blokad jest bardziej ryzykowne niż ich zakładanie. Po skończonej pracy ludzie się odprężają, sprawdzają mniej uważnie i przywracają energię, gdy ktoś jest jeszcze przy maszynie.
Kłódki zdejmuje się dopiero po sprawdzeniu ludzi i miejsca pracy.
Na podstawie wymagań dotyczących zwolnienia blokady w OSHA 29 CFR 1910.147 oraz art. 104 japońskiego rozporządzenia (sygnały uruchamiania).
Jedna osoba, jedna kłódka, jeden klucz
W sercu LOTO leży zasada, którą w japońskich zakładach zapisuje się jako ichi-nin ichi-jō ichi-ken: każdy pracownik ma osobistą kłódkę, a jej klucz ma tylko on. Dopóki założona jest twoja kłódka, nikt inny nie uruchomi maszyny, przy której pracujesz, a ten stan stworzyłeś sam.
Zapasowe klucze trzymane w pokoju utrzymania ruchu lub wspólne kłódki otwierane tym samym kluczem łamią tę zasadę. Zakłady oznaczają właściciela kłódki kolorem lub podpisem i nie dopuszczają pożyczania kłódek.
Blokada grupowa przy pracy wielu osób
Gdy przy tym samym urządzeniu pracuje kilku pracowników lub firm zewnętrznych, jak podczas planowego remontu zakładu, stosuje się blokadę grupową. Częstą metodą jest zacisk wielokłódkowy (hasp), czyli zapinka z kilkoma otworami, która pozwala każdemu założyć osobistą kłódkę na jednym urządzeniu odcinającym. Tło japońskich postojów remontowych opisuje artykuł o teishu (planowym remoncie zakładu) w Japonii.
Przy urządzeniach z wieloma punktami odcięcia często stosuje się skrzynkę blokującą (lock box). Osoba odpowiedzialna blokuje każde urządzenie odcinające i wkłada klucze do skrzynki, a każdy pracownik zakłada na skrzynce osobistą kłódkę. OSHA wymaga, aby blokada grupowa dawała każdemu pracownikowi ochronę równoważną kłódce osobistej, przy jednym upoważnionym pracowniku odpowiedzialnym za grupę.
Kluczy urządzeń odcinających nie da się wyjąć, dopóki ostatni pracownik nie zdejmie swojej kłódki.
Osoba odpowiedzialna zajmuje się odcięciem i weryfikacją, a proces ponownego uruchomienia rozpoczyna dopiero po upewnieniu się, że wszystkie kłódki osobiste zostały zdjęte.
Zmiana zmian i nieobecny pracownik
Gdy praca trwa przez kilka zmian, pracownik przychodzący zakłada swoją kłódkę, zanim pracownik schodzący zdejmie swoją. Zasada jest taka, że na urządzeniu nigdy nie powinno być chwili bez kłódki. OSHA wymaga szczegółowych procedur takiego przekazania.
Zdarza się, że pracownik poszedł do domu i zostawił kłódkę. Jeśli kierownik musi ją zdjąć, zakład potrzebuje z góry ustalonej procedury. Typowa procedura japońska polega na potwierdzeniu, że pracownika nie można złapać i nie ma go w zakładzie, a następnie poinformowaniu go, gdy następnym razem zgłosi się do pracy. OSHA dopuszcza zdjęcie przez inną osobę tylko według udokumentowanej procedury, po sprawdzeniu, że pracownika nie ma w zakładzie, i po rozsądnych próbach kontaktu. Pracownika trzeba poinformować, zanim wróci do pracy w tym miejscu.
Jak utrwalić LOTO: instrukcje, wyposażenie, szkolenia, przeglądy
Zakup kłódek i tabliczek nie utrwala LOTO. Kroki są pomijane, bo „to szybka robota” albo „to zwykła maszyna”. LOTO działa jako program dopiero wtedy, gdy istnieją razem instrukcje, wyposażenie, szkolenia i przeglądy. Taką strukturę wymaga także OSHA.
Instrukcje dla każdej maszyny
Ogólna zasada „wyłączyć zasilanie przed pracą” nie mówi, które urządzenia uruchomić. Jednostronicowa karta dla każdej maszyny, wywieszona w jej pobliżu, usuwa zgadywanie. Zwykle zawiera źródła energii, miejsce i numer każdego urządzenia odcinającego, sposób postępowania z energią zgromadzoną oraz sposób weryfikacji odcięcia. Karty z większą liczbą zdjęć i mniejszą liczbą tekstu są chętniej używane.
Wyposażenie i miejsce jego przechowywania
Kłódki osobiste, tabliczki, zaciski wielokłódkowe, blokady wyłączników i blokady zaworów przechowuje się razem na stanowisku w każdym obszarze pracy. Niektóre zakłady oznaczają kłódki kolorami grup, na przykład czerwone dla utrzymania ruchu, niebieskie dla produkcji i żółte dla firm zewnętrznych. W starszych urządzeniach, których urządzeń odcinających nie da się zablokować, zakład sprawdza, czy pasują nakładki blokujące, a jeśli nie, wpisuje urządzenie do planu wymiany. Przy nowych maszynach zapis w specyfikacji „urządzenia odcinające muszą dać się zablokować” oszczędza kłopotów później.
Szkolenia według roli
OSHA dzieli szkolenia na trzy grupy. Pracownicy upoważnieni, którzy zakładają kłódki, uczą się rozpoznawać źródła energii i je odcinać. Pracownicy, których to dotyczy, na przykład operatorzy maszyny, uczą się celu instrukcji. Wszyscy pozostali dowiadują się, że nie wolno im uruchamiać urządzeń zablokowanych lub oznaczonych tabliczką. Szkolenie powinno obejmować operatorów produkcji i firmy zewnętrzne, a nie tylko utrzymanie ruchu. Kłódki zakłada utrzymanie ruchu, ale maszynę uruchamia przez pomyłkę często ktoś z otoczenia.
Przeglądy okresowe i aktualizacje
OSHA wymaga przeglądu każdej instrukcji co najmniej raz w roku, wykonywanego przez upoważnionego pracownika innego niż osoby, które z niej korzystają. Rozbieżności między instrukcją a rzeczywistym urządzeniem poprawia się od razu. Modyfikacje urządzeń i zmiany okablowania także są powodem do przeglądu. Wpisanie przeglądów LOTO do planu utrzymania ruchu, obok konserwacji czasowej (TBM) i według stanu (CBM), pomaga utrzymać instrukcje aktualne. Zobacz hozen i rodzaje utrzymania ruchu w japońskich zakładach.
Typowe błędy w LOTO
Większość błędów wynika z pominiętych kroków i założenia, że ktoś inny o to zadbał.
Dla prac, które można wykonać tylko przy pracującej maszynie, art. 107 japońskiego rozporządzenia wymaga odrębnych środków, takich jak osłony.
Szczególnie często pomija się kroki przy krótkich przestojach (choko-tei), na przykład przy usuwaniu zacięcia. Im częściej wykonuje się daną czynność, tym silniejsza pokusa skrótów. Poprawa urządzenia tak, aby zacięcia występowały rzadziej, to środek wart rozważenia obok LOTO. Rutyny prowadzone przez operatorów, takie jak jishu hozen (utrzymanie ruchu własnymi siłami operatora), także zakładają czyszczenie i kontrolę urządzeń przez operatorów, więc zakład musi ustalić, kiedy te czynności wymagają LOTO.
Jeden standard LOTO dla zespołu japońskiego i lokalnego
Japoński zakład poza Japonią ma zwykle trzy zestawy oczekiwań: standard bezpieczeństwa japońskiej centrali, prawo miejsca, a także zwyczaje japońskich inżynierów i wykonawców, którzy przyjeżdżają na montaż lub planowy postój. W Polsce na miejscu obowiązują polskie przepisy BHP, przede wszystkim obowiązki pracodawcy z Kodeksu pracy, szczegółowe rozporządzenia dotyczące użytkowania maszyn i urządzeń elektrycznych oraz związane z nimi normy PN-EN, na przykład PN-EN 50110-1 przy eksploatacji urządzeń elektrycznych. Standard japoński może dodać wymagania, ale nie zastępuje lokalnych. Jak oba połączyć, rozstrzyga dział EHS (BHP) zakładu i jego doradcy prawni. Poniższa lista pokazuje, co warto potwierdzić.
Lista kontrolna: jeden standard LOTO w zakładzie z japońskim kapitałem
| Co sprawdzić | Co potwierdzić |
|---|---|
| Obowiązujące przepisy | Jakie przepisy lokalne obowiązują i które części standardu japońskiej centrali zakład dodatkowo przyjmuje |
| Miejsce kłódki | Instrukcja blokuje urządzenia odcinające energię, a nie tylko przełącznik startu lub pulpit operatora |
| Kłódka a tabliczka | Czy jakieś zadanie nadal opiera się na samej tabliczce, a jeśli tak, jak wykazuje się równoważną ochronę |
| Wszystkie rodzaje energii | Instrukcja każdej maszyny wymienia źródła elektryczne, pneumatyczne, hydrauliczne, grawitacyjne, sprężynowe, cieplne i chemiczne |
| Maszyny z Japonii | Urządzenia odcinające przyjmują kłódki; instrukcje i oznaczenia istnieją w języku lokalnym; punkty energii zgromadzonej wskazał producent |
| Japońscy pracownicy i wykonawcy w wizycie | Pracownicy zewnętrzni i zakład gospodarz wymieniają się procedurami LOTO przed pracą; wszyscy używają kłódek osobistych |
| Kolory kłódek i tabliczki | Jeden schemat kolorów i tabliczek dla działów, wykonawców i gości; tabliczki czytelne w językach używanych w zakładzie |
| Blokada grupowa i zmiana zmian | Wyznaczona osoba odpowiedzialna; pisemne procedury przekazania i zdejmowania kłódek |
| Szkolenia | Przeszkolone grupy: upoważnieni, objęci skutkami i pozostali, także japońscy ekspaci pracujący przy urządzeniach |
| Przeglądy i zapisy | Kto kontroluje instrukcje, jak często i gdzie przechowuje się zapisy |
| Prace wymagające zasilania | Które zadania realizowane są w ramach wyjątku i jaka ochrona zastępuje LOTO |
Pytania do strony japońskiej
- Czy centrala ma pisemny standard LOTO? Czy możemy go dostać po angielsku?
- Czy standard wymaga kłódek na urządzeniach odcinających energię, czy dopuszcza także blokadę przełącznika startu lub samą tabliczkę?
- Czy dla każdej dostarczanej maszyny można przekazać listę źródeł energii, miejsc urządzeń odcinających i punktów energii zgromadzonej?
- Czy urządzenia odcinające w waszych maszynach przyjmują kłódkę bez dodatkowego osprzętu?
- Czy wasi inżynierowie pracujący u nas będą stosować naszą procedurę LOTO i nasze kłódki osobiste?
- Które czynności z instrukcji utrzymania ruchu wykonuje się przy włączonym zasilaniu i jaką ochronę dla nich przewidujecie?
Wzór wiadomości do japońskiego dostawcy urządzeń
Temat: Informacje LOTO dla [nazwa maszyny / numer zamówienia]
Szanowny Panie / Szanowna Pani [imię i nazwisko],
nasz zakład stosuje program lockout/tagout oparty na wymaganiach lokalnych przepisów BHP, a nasza centrala odwołuje się także do OSHA 29 CFR 1910.147. Aby opracować instrukcję kontroli energii dla [nazwa maszyny], prosimy o przesłanie: (1) listy wszystkich źródeł energii (elektryczne, pneumatyczne, hydrauliczne, grawitacyjne, sprężynowe, cieplne, chemiczne), (2) miejsca i numeru rysunku każdego urządzenia odcinającego energię, (3) punktów, w których po odcięciu pozostaje energia zgromadzona, wraz z opisem, jak postępuje się z nią w Państwa instrukcji, oraz (4) potwierdzenia, że każde urządzenie odcinające przyjmuje kłódkę. Jeśli którakolwiek czynność z instrukcji utrzymania ruchu jest wykonywana przy włączonym zasilaniu, prosimy o wskazanie, które, oraz jakiej ochrony wymagacie.
Dziękujemy za pomoc.
Ograniczenia tego artykułu
- Porównanie prawne obejmuje tylko wymienione tu artykuły. Inne przepisy japońskie, standardy firmowe i wytyczne branżowe mogą dodawać wymagania.
- Streszczenia artykułów są nasze. Przed oparciem się na jakimkolwiek punkcie należy sprawdzić oficjalny tekst rozporządzenia i 29 CFR 1910.147 oraz pamiętać, że oba mogą być zmieniane. Polskie przepisy BHP i normy PN-EN wspomniano tu tylko ogólnie i nie porównano ich punkt po punkcie z japońskimi.
- Prace elektryczne, budownictwo i niektóre branże podlegają innym przepisom OSHA. Inne kraje mają własne przepisy.
- Sześć kroków opisuje cel każdego etapu. Nie jest to instrukcja dla żadnej konkretnej maszyny. O sposobie wykonywania pracy decydują dział EHS (BHP) i udokumentowana instrukcja urządzenia.
LOTO: najczęstsze pytania
Czy lockout/tagout jest w Japonii wymagany prawnie?
W istocie tak, choć termin nie jest używany. Art. 107 rozporządzenia o bezpieczeństwie i higienie pracy wymaga zatrzymania maszyn oraz zablokowania lub oznaczenia urządzenia rozruchowego. Art. 339 wymaga przy pracach elektrycznych po wyłączeniu napięcia zablokowania łącznika, umieszczenia informacji lub wyznaczenia osoby nadzorującej.
Czy prawo japońskie wymaga pisemnych instrukcji LOTO, tak jak OSHA?
Art. 107 i 339 nie rozpisują pisemnych instrukcji, corocznych przeglądów ani kategorii szkoleń. OSHA 1910.147 wymaga wszystkich trzech. Wiele japońskich firm reguluje te kwestie we własnych standardach, więc warto poprosić o dokument firmowy.
Czy do LOTO wystarczy zwykła kłódka?
Liczy się to, by kłódka spełniała wymagania: była trwała, trudna do usunięcia, identyfikowalna i ujednolicona w całym zakładzie. Wykorzystywanie prywatnych kłódek utrudnia rozpoznanie właściciela i pozwala krążyć zapasowym kluczom, dlatego zakłady stosują dedykowane kłódki LOTO.
Czy LOTO jest potrzebne przy zacięciu, które usuwa się w kilka minut?
Jeśli ciało pracownika wchodzi w strefę zagrożenia maszyny, krótki czas sam w sobie nie jest wyjątkiem. Japonia dopuszcza pracę przy włączonym zasilaniu tylko ze środkami, takimi jak osłony. Wyjątek OSHA dla drobnych czynności serwisowych także wymaga skutecznej ochrony zastępczej. Takie przypadki należy rozstrzygnąć w instrukcji i rozważyć usunięcie przyczyny zacięć.
Co zrobić, gdy pracownik, który założył kłódkę, poszedł do domu?
Kierownik może ją zdjąć tylko według procedury ustalonej z góry. Zwykle potwierdza ona, że pracownika nie można złapać i nie ma go w zakładzie, oraz zapewnia, że zostanie poinformowany przy najbliższym przyjściu do pracy, aby maszyna nigdy nie ruszyła bez jego wiedzy.
Źródła
- US Occupational Safety and Health Administration (OSHA), 29 CFR 1910.147, The control of hazardous energy (lockout/tagout) oraz Control of Hazardous Energy (Lockout/Tagout)
- Rodo Shimbun, Labor Law Search, rozporządzenie o bezpieczeństwie i higienie pracy, art. 101–111 oraz art. 339–340 (po japońsku)
- Shiga Labour Bureau, Hikone Labour Standards Inspection Office, „Safety and Health Management in Manufacturing” (art. 104 i 107, po japońsku)
- MHLW, Wytyczne dotyczące kompleksowych norm bezpieczeństwa maszyn (po japońsku)
- Japanese Standards Association, komunikat prasowy o wydaniu JIS B 9714:2024, Safety of machinery: Prevention of unexpected start-up (po japońsku); ISO, ISO 14118:2017; PKN, PN-EN ISO 14118:2018-05 (wersja angielska)
- Serwis MHLW poświęcony bezpieczeństwu pracy (Shokuba no Anzen Site), opisy wypadków: śmiertelne przygniecenie podczas przeglądu na dźwigarze suwnicy pomostowej; śmiertelne przygniecenie w tłocznikach prasy mechanicznej (po japońsku)
Oryginalny artykuł po japońskuTen poradnik powstał na podstawie artykułu MONOSCOPE napisanego dla czytelników w Japonii: ロックアウト・タグアウト（LOTO）とは？意味・法令と保全作業のエネルギー遮断6ステップ
O redakcji
Redakcja MONOSCOPEFOUNDER & EDITOROkoło dziesięciu lat pracy u producenta urządzeń przemysłowych i w firmie inżynieryjnej realizującej instalacje: oferty, projektowanie i uruchamianie urządzeń, a następnie przejście do marketingu internetowego. Obecnie doradztwo internetowe dla producentów B2B i pomoc w przystępnym przedstawianiu ich produktów i technologii. Japońskie państwowe uprawnienia Energy Manager oraz głównego inżyniera elektryka trzeciej klasy.
Od 2017 roku prowadzenie bloga inżynierskiego (ponad 500 artykułów) i japońskojęzycznego kanału na YouTube z około 20 000 subskrybentów. Każdy poradnik powstaje z perspektywy japońskiej hali produkcyjnej i jest weryfikowany z przywołanymi normami.
