Kilitleme-Etiketleme (LOTO): Japonya Kuralları ve OSHA

Fabrikanız bir Japon şirketine ait olabilir ya da hatta yeni bir Japon makine üreticisinden gelmiş bir hat kurulmuş olabilir. Japonca bakım kılavuzu "makineyi durdurun, çalıştırma anahtarını kilitleyin, bir uyarı levhası asın" der. Grup İSG ekibiniz ya da Türkiye'deki İSG uzmanınız ise yazılı bir enerji kontrol programı, makineye özel prosedürler ve düzenli kontrol kayıtları bekler. İkisi de kilitleme-etiketlemeyi anlatır, ama aynı ayrıntıda değil.

Kilitleme-etiketleme (lockout/tagout, LOTO), bir makineye müdahale edilmeden önce tüm enerji kaynaklarını kesmek, ardından çalışma sürerken kimsenin makineyi çalıştıramaması için bu durumu kilit ve etiketle sabitlemektir. Japon mevzuatı bunun özünü zorunlu kılar: makineyi durdurmak ve çalıştırma cihazını kilitlemek ya da levha ile işaretlemek. ABD standardı OSHA 29 CFR 1910.147 ise LOTO'yu prosedür, eğitim ve periyodik kontrol içeren yazılı bir programa dönüştürür.

Bu yazı LOTO'nun neyi kapsadığını, hangi Japon kural ve standartlarının geçerli olduğunu ve OSHA'dan nerede ayrıldığını anlatır. Ardından Türkiye'de bakılacak çerçeveyi, altı adımlık sırayı, kilit çıkarma ile grup kilitlemeyi ve sık yapılan hataları ele alır. Sonunda Japon ve yerel ekiplerin tek bir LOTO standardı kullanması için bir kontrol listesi ve sorular yer alır. Yazı nelerin kontrol edileceğini ve kararı kimin vereceğini anlatır; herhangi bir makine için çalışma talimatı değildir.

İçindekiler

1. Kilitleme-Etiketleme (LOTO) Nedir?
2. "Durdu" Neden "Güvenli" Demek Değildir?
3. Japon Mevzuat ve Standartlarında LOTO
4. Japon Mevzuatı ve OSHA 1910.147: Farklar
5. Türkiye'de Çerçeve: 6331, İş Ekipmanları ve Makine Emniyeti
6. İzole Edilecek Enerji: Yalnızca Elektrik Değil
7. Altı Adımlık LOTO Sırası
8. Kilitleri Çıkarma, Kişisel Kilitler ve Grup Kilitleme
9. LOTO'yu Yerleştirmek: Prosedür, Cihaz, Eğitim, Kontrol
10. Sık Yapılan LOTO Hataları
11. Japon ve Yerel Ekiplerde LOTO'yu Uyumlaştırmak
12. Bu Rehberin Sınırları
13. Kilitleme-Etiketleme Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kilitleme-Etiketleme (LOTO) Nedir?

Kilitleme-etiketleme, temizlik, kontrol veya onarım gibi insanların makinenin tehlikeli bölgesine uzandığı her iş için bir güvenlik yöntemidir. Enerji kaynaklarını izole eder ve iş bitene kadar kilit ve etiketlerle izole halde tutarsınız. Japon fabrikalarında İngilizce terim katakana ile "rokku auto / tagu auto" diye söylenir; kısaltma olarak LOTO da kullanılır.

Kilitleme (lockout), bir şalter ya da ana vana gibi enerji izolasyon cihazına kilit takmak ve böylece onun fiziksel olarak çalıştırılmasını imkânsız kılmaktır. Etiketleme (tagout) ise cihaza "İş yapılıyor, çalıştırmayın" gibi bir etiket asarak cihazı kimin ve neden durdurduğunu göstermektir.

İkisinin görevi farklıdır. Kilit yeniden çalıştırmayı imkânsız kılar, etiket ise yeniden çalıştırmanın neden yasak olduğunu açıklar. Tek başına bir etiket gözden kaçabilir ya da yok sayılabilir; bu yüzden kilit kabul eden cihazlarda asıl önlem kilittir, etiket onunla birlikte kullanılır.

Şekil 1: Kilitleme ve Etiketleme Arasındaki Fark

Kilit çalıştırmayı engeller. Etiket, çalıştırmanın neden yasak olduğunu açıklar.

Kilitleme (kilit)

Etiketleme (etiket)

Ne yapar

İzolasyon cihazını kilitler; cihaz fiziksel olarak çalıştırılamaz

İzolasyon cihazına etiket asarak işin sürdüğünü bildirir

Neyi önler

Bir şalterin yanlışlıkla ya da varsayımla kapatılmasını, bir vananın açılmasını

İşten haberi olmayanların çalıştırmasını (etiketi fark ederlerse)

Zayıf yanı

Kilit takılamayan eski cihazlarda uygulaması zor

Gözden kaçarsa ya da yok sayılırsa işe yaramaz

Gösterilen bilgi

Sahibi isim etiketi veya kilit rengiyle belli olur

İsim, bölüm, iş, tarih ve saat, iletişim

Rolü

Kilit kabul eden her cihazda asıl önlem

Kilitle birlikte kullanılır. Tek başına ancak eşdeğer koruma sağlıyorsa kullanılır

OSHA 29 CFR 1910.147'ye göre kilitlenebilen cihazlarda kilitleme esastır. Tek başına etiketlemeye, işveren bunun kilitlemeye eşdeğer koruma sağladığını gösterebilirse izin verilir.

Buradaki "enerji" yalnızca elektrik değildir. Basınçlı havayı, hidrolik basıncı, yerçekimiyle düşebilecek parçaları, yayları, ısıyı ve borulardaki kimyasalları da kapsar. LOTO tek bir fikirden yola çıkar: makineyi hareket ettirebilecek ya da birine zarar verebilecek her enerji izole edilmelidir.

"Durdu" Neden "Güvenli" Demek Değildir?

Makine normal çalışırken korumalar ve emniyet cihazları insanları korur. Temizlik, yağlama, kontrol, onarım ve ayar ise farklıdır. Çalışanlar korumaları çıkarır ya da makinenin içine uzanır; yani alışılmış korumalar devre dışıyken çalışırlar. Japonya Sağlık, Çalışma ve Refah Bakanlığı (MHLW) 2024'te Japon imalat sanayisinde makinelerde sıkışma ve kaptırma kazalarından kaynaklanan 4.692 ölüm ve yaralanma saydı; bu rakam sektörün toplam 26.676 vakasının yaklaşık beşte biridir.

MHLW'nin "İşyeri Güvenliği Sitesi"nde yayımlanan iki ölümlü vaka bunun nasıl olduğunu gösterir:

• Köprülü vinç: Vinç kirişinin üzerinde kontrol yapan bir bakım çalışanı, hareket eden arabayla bir elektrik panosu arasında ezildi. Ana enerji kapatılmamıştı, kabinde "Çalıştırmayın" levhası yoktu ve kontrol zamanı vinç operatörleriyle konuşulmamıştı. Operatörler kimsenin üstünde olduğunu bilmeden vinci hareket ettirdi.
• Mekanik pres: Presin başında iki çalışan vardı. Arka taraftaki çalışan bir nedenle üst ve alt kalıbın arasına girmişti. Ön taraftaki iş arkadaşı çalıştırma düğmesine bastı ve kalıplar hareket edince arka taraftaki çalışan ezilerek öldü. Arka taraftaki ışık perdesi emniyet cihazı uzun süredir arızalıydı ve pres bu halde kullanılıyordu.

Her iki olayda da "makine durmuş" ve "kimse çalıştırmaz" ifadeleri, "makine çalışamaz" ile aynı şey değildi.

Şekil 2: Durmuş Makinelerde Kazalar Nasıl Oluşur?

Risk; izolasyon, kilitleme veya bilgilendirmenin eksik olduğu her yerde ortaya çıkar.

Makine durdu, iş başladıBiri yalnızca durdurma düğmesi veya interlock ile "durdu" diye teyit etti

Sık atlanan noktalar

İzole edilmediAna enerji veya ana vana hâlâ açık

KilitlenmediKilit yok, herkes açabilir

BildirilmediEtiket ve koordinasyon yok

Sonuç

Biri çalıştırırİşin sürdüğünden habersiz

Otomatik yeniden çalışmaSensörler veya kontrol sıfırlanır, makine hareket eder

Depolanmış enerjiArtık basınç, yerçekimi veya ısı parçaları hareket ettirir

Yaralanma

Sıkışma ve makineye kaptırma, elektrik çarpması veya yanıkÇalışan makinenin içinde olduğu için yaralanmalar ağır olma eğilimindedir

MHLW İşyeri Güvenliği Sitesi'ndeki kaza vakalarına dayanan tipik bir akış.

İdeal olarak bu tehlikeler, ekipman devreye alınırken ya da iş prosedürleri gözden geçirilirken belirlenir. Tehlike tahmini (kiken yochi, KY) ve ramak kala (hiyari hatto) bildirimleri gibi günlük uygulamalar, atlanan izolasyon adımlarını yaralanma olmadan önce fark etmek için başka fırsatlardır.

Japon Mevzuat ve Standartlarında LOTO

Japon mevzuatı "lockout/tagout" terimini kullanmaz. Özü ise (makineyi durdurmak, çalıştırma cihazını kilitlemek ve levha takmak) İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nde (Rodo Anzen Eisei Kisoku, kısaca Anei-soku) işverenin yükümlülüğüdür. Bu yönetmelik Japonya'nın İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na bağlıdır. Japonya'daki işyerlerine uygulanır; yurt dışındaki Japon sermayeli fabrikalar ise bulundukları ülkenin mevzuatına tabidir.

Madde 107: Temizlik Gibi İşlerde Makinenin Durdurulması

Madde 107; makinelerin temizliği, yağlanması, kontrolü, onarımı ve ayarını kapsar (kesici kısımlar ayrıca Madde 108'dedir). İş çalışanlar için tehlike yaratabilecekse işveren makineyi durdurmak zorundadır. Yalnızca makine çalışırken yapılabilen işler için, tehlikeli kısımların kapatılması gibi önlemler alınması koşuluyla bir istisna vardır.

İkinci fıkra, makine durdurulduğunda işverenin işi yapanlar dışında kimsenin çalıştıramaması için çalıştırma cihazını kilitlemesini, üzerine levha takmasını veya benzer önlemleri almasını öngörür. Bu, adı konmamış kilitleme ve etiketlemedir.

Madde 339: Gerilimsiz Elektrik Çalışması

Elektrik işlerinde Madde 339 geçerlidir. Çalışmak için bir devre açıldıktan sonra işveren, devreyi açmakta kullanılan şalterde üç önlemden birini almalıdır:

• Şalteri kilitlemek
• "Enerji vermeyin" uyarısı asmak
• Bir gözcü görevlendirmek

Güç kablolarında, güç kapasitörlerinde ve benzeri ekipmanda kalan yük güvenli ve kesin biçimde boşaltılmalıdır. Yüksek ve çok yüksek gerilim devrelerinde madde ayrıca gerilim dedektörüyle kesintinin teyit edilmesini ve kısa devre topraklama düzeneklerinin takılmasını da ister. Yeniden enerji vermeden önce elektrik çarpması tehlikesinin bulunmadığı ve topraklama düzeneklerinin sökülmüş olduğu teyit edilmelidir. Madde 350 ise işi yöneten kişinin kesintiyi, kilitleri, levhaları veya gözcüleri ve topraklamayı kontrol ettikten sonra ekibe başlama talimatı vermesini ekler.

Tasarım Tarafı: MHLW Rehberi ve JIS B 9714

MHLW'nin "Makineler için Kapsamlı Güvenlik Standartları Rehberi" makine üreticilerine yöneliktir. Rehber, her güç kaynağının izole edilebilmesini, izolasyon cihazlarının açıkça tanınabilmesini ve gerektiğinde izole konumda kilitlenebilmesini, izolasyondan sonra kalan enerjinin zarar vermeden boşaltılabilmesini ister.

Buna karşılık gelen tasarım standardı JIS B 9714'tür: Makinelerde emniyet: Beklenmeyen çalışmanın önlenmesi. ISO 14118 ile örtüşür. Japonya, ISO 14118'in 2017 revizyonunun ardından 25 Aralık 2024'te gözden geçirilmiş bir baskı yayımladı. Fonksiyonel güvenlik, güvenilir kontrol sistemleriyle riski azaltır. LOTO ise kontrol sistemine dayanmaz, doğrudan enerji kaynağını keser.

Şekil 3: LOTO ile İlgili Kural ve Standartlar

Üç katman: Japonya'da kullanıcı yükümlülükleri, makine üreticileri için tasarım kuralları ve ABD'nin program standardı.

Yönetmelik md. 107

Kullanıcı yükümlülüğü (Japonya)Temizlik, yağlama, kontrol, onarım ve ayar için makineyi durdurmak; çalıştırma cihazını kilitlemek veya levha ile işaretlemek

Yönetmelik md. 339

Kullanıcı yükümlülüğü (Japonya)Gerilimsiz elektrik çalışması: şalteri kilitlemek, levha asmak veya gözcü koymak; kalan yükü boşaltmak; gerilimi ölçmek ve topraklamak

Yönetmelik md. 104

Kullanıcı yükümlülüğü (Japonya)Makinelerin çalıştırılması için işaret belirlemek ve bunu ilgili çalışanlara verecek kişiyi görevlendirmek

MHLW makine güvenliği rehberi

Makine tasarımıTüm güç kaynakları izole edilebilir, tanınabilir, gerekirse kilitlenebilir olmalı; depolanmış enerji boşaltılabilmeli

JIS B 9714 (ISO 14118)

Makine tasarımıBeklenmeyen çalışmayı önlemek için makine tarafındaki araçlar. Gözden geçirilmiş baskı Aralık 2024'te yayımlandı

OSHA 29 CFR 1910.147

ABD program standardıProsedür, cihaz, eğitim ve yılda en az bir kontrolü içeren LOTO programı

Yalnızca özetlerdir. Kapsam ve istisnalar için orijinal metinlere bakın.

Japon Mevzuatı ve OSHA 1910.147: Farklar

OSHA 29 CFR 1910.147, Tehlikeli enerjinin kontrolü (lockout/tagout), ABD genel sanayisinde servis ve bakım işlerini kapsar ve her işverenden bir enerji kontrol programı yürütmesini ister. Türkiye'de uygulanan bir mevzuat değildir. Ancak uluslararası Japon gruplar ve denetçiler LOTO programlarını sıklıkla OSHA'ya göre kurar; Japon ana şirketin standardı ile yerel beklentiler arasındaki farkı anlamak için iyi bir referanstır. Yukarıdaki Japon maddeleri görevleri makine düzeyinde belirler, tam bir program tarif etmez. Tablo ikisini yazıldığı haliyle karşılaştırır. Birçok Japon şirket kendi iç kurallarında asgari düzeyin ötesine geçer; bu yüzden şirket standardını da mutlaka isteyin.

Konu	Japonya: Yönetmelik md. 107, 108, 339, 350	ABD: OSHA 29 CFR 1910.147
"Lockout/tagout" terimi	Kullanılmaz	Kullanılır ve tanımlanır
Kilit ve etiket	Makineler: "çalıştırma cihazını kilitlemek, levha takmak veya benzer önlemler." Elektrik: kilit, uyarı veya gözcü	Kilitlenebilen cihazda kilitleme zorunlu. Etiketleme tek başına yalnızca eşdeğer koruma sağlıyorsa
Kilidin yeri	Çalıştırma cihazı (md. 107); devreyi açmakta kullanılan şalter (md. 339)	Enerji izolasyon cihazı. Butonlar ve seçici anahtarlar sayılmaz
Yazılı prosedür	Bu maddelerde ayrıntılı yazılmaz	Zorunlu, belirli içerikle (basit tek kaynaklı ekipman için dar bir istisna)
Eğitim	Bu maddelerde ayrıntılı yazılmaz	Yetkili, etkilenen ve diğer çalışanlar; her biri için farklı içerik; belgelendirme
Periyodik kontrol	Bu maddelerde ayrıntılı yazılmaz	Yılda en az bir kez, prosedürü kullananlar dışında bir yetkili çalışan tarafından; belgelendirme
Grup çalışması, yüklenici, vardiya değişimi	Bu maddelerde ayrıntılı yazılmaz (md. 350 elektrik kesintisi işleri için bir yönetici belirler)	Her biri için özel kurallar
Enerji gerektiren işler	Tehlikeli kısımların kapatılması gibi önlemlerle izin verilir (md. 107 şartı)	Normal üretim sırasındaki küçük servis işleri yalnızca etkili alternatif koruma varsa muaf
Elektrik işleri	Md. 339: boşaltma, gerilim kontrolü, yüksek gerilimde topraklama	Elektrik tehlikeleri esas olarak 1910.147'de değil, Subpart S'te

Japon ve ABD uygulamaları karşılaştığında iki pratik fark öne çıkar:

• Çalıştırma cihazını kilitlemek ve enerji kaynağını kilitlemek. Madde 107 çalıştırma cihazını anar. OSHA ise kilidin enerji izolasyon cihazında olmasını ister ve butonları ile seçici anahtarları dışarıda bırakır. "Start anahtarını kilitleyin" diyen bir Japon kılavuzu bu tanımı karşılamayabilir.
• "Kilit ya da levha" ve "önce kilit". Japon kuralları kilit ve levhayı kabul edilebilir önlemlere örnek olarak sayar. OSHA'da tek başına etiket istisnadır. Japonya'da yalnızca levhayla yetinen fabrikaların başka ülkelerdeki tesislerinde kilitlere ve donanıma ihtiyacı olabilir.

Yeni makine satın alırken bu, şartnameye girmesi gereken bir konudur: enerji izolasyon cihazlarının ek donanım olmadan kilit kabul etmesi ve her enerji kaynağının listelenmesi. Elektrik panoları için de bakılması gereken ayrı standartlar vardır.

Türkiye'de Çerçeve: 6331, İş Ekipmanları ve Makine Emniyeti

Türkiye'deki bir fabrikada belirleyici olan Japon yönetmeliği ya da OSHA değil, Türk mevzuatıdır. Japon ana şirketin standardı bunun yerine geçmez, yalnızca ek kural getirebilir. Aşağıdaki özet bir hukuki görüş değildir; kesin yorum için işyerinin İSG uzmanına ve hukuk müşavirine danışın.

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşveren çalışanların güvenliğinden sorumludur ve risk değerlendirmesi yapmak zorundadır. Bakım sırasında beklenmeyen çalıştırma riski, bu değerlendirmede ele alınacak tipik bir konudur.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği: Avrupa Birliği'nin 2009/104/AT sayılı Direktifi'ne paralel hazırlanmıştır. Yönetmelikte "önemli bakım ve onarım" için ayrı bir madde (6/A) vardır ve ekipmanın asgari güvenlik gerekleri eklerde sıralanır. Enerji kaynaklarından ayırmaya ilişkin hükmün tam madde numarasını ve metnini İSG uzmanınızla birlikte kontrol edin.
• Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT ile uyumlu): Makineyi piyasaya süren üreticiye yöneliktir. Makinenin enerji kaynaklarından ayrılabilmesi ve beklenmeyen çalışmanın önlenmesi bu gereklerin parçasıdır. Japonya'dan gelen bir makinede bu kapsamda CE uygunluğunu ve kılavuzdaki izolasyon bilgilerini tedarikçiden isteyin.
• Standartlar: JIS B 9714'ün uluslararası karşılığı ISO 14118'dir; Avrupa'da EN ISO 14118 olarak yayımlanmıştır. TSE'nin güncel Türkçe baskısını ve sürüm numarasını TSE'den teyit edin. Elektrik işlerinde işletme kuralları için EN 50110-1 serisi ve TSE karşılığı da kontrol edilecek referanstır. Standartların JIS ile "aynı" olduğunu varsaymayın; kapsam ve sürüm farkı olabilir.

Arama sırasında doğrudan "LOTO" adını taşıyan tek bir Türk mevzuat metni bulamadım. Bu yüzden pratik yaklaşım şudur: Türk mevzuatının asgari gereklerini sağlamak, Japon ana şirketin standardının ilave gereklerini tarif etmek, ikisinin farkını şirketin yazılı LOTO programında tek bir kuralla çözmek.

İzole Edilecek Enerji: Yalnızca Elektrik Değil

OSHA enerji kaynağını "her türlü elektrik, mekanik, hidrolik, pnömatik, kimyasal, termal veya diğer enerji kaynağı" olarak tanımlar. LOTO çoğu zaman, elektrik şalteri kapatılıp diğer kaynaklar gözden kaçırıldığında başarısız olur.

Örneğin bir pnömatik silindir, solenoid valfin enerjisi kesildikten sonra bile hatlarında ve odasında basınçlı hava tutar. Kaldırılmış konumda duran bir pres sürgüsü ya da kaldırma tablası yerçekimiyle düşebilir. İnvertörlerin (VFD) ve servo sürücülerin kapasitörleri enerji kesildikten sonra bir süre yüklü kalır.

Şekil 4: Enerji Türleri, İzolasyon Cihazları ve Depolanmış Enerji

Prosedür, izolasyon cihazları devreye alındıktan sonra nelerin kaldığını da belirtmelidir.

Enerji

İzolasyon veya engelleme cihazı örnekleri

Depolanmış enerji ve tipik ele alınışı

Elektrik

Ana şalter, ayırıcı, pano ana anahtarı, fiş

Kapasitör yükü → boşalmasını beklemek, gerilim test cihazıyla sıfır gerilimi doğrulamak

Mekanik (hareket, konum)

Fren, emniyet bloğu, kilitleme pimi

Atalet dönüşü, yerçekimiyle düşen parçalar, yaylar → durmayı beklemek, en alta indirmek, blokla desteklemek

Pnömatik

Ana vana (ör. tahliyeli kilitlenebilir vana)

Hatlardaki ve silindirlerdeki basınç → boşaltmak, manometreden sıfırı teyit etmek

Hidrolik

Pompanın durdurulması, izolasyon vanası

Akümülatör basıncı, kaldırılmış yükler → basıncı boşaltmak, yükleri indirmek

Termal

Isıtıcı enerjisi, buhar veya ısı transfer akışkanı ana vanası

Artık ısı, sıcak akışkan → soğumasını beklemek, sıcaklığı kontrol etmek

Kimyasal (akışkanlar)

Kapatılmış ana vana, kör flanş

Borulardaki ve tanklardaki sıvı veya gaz → boşaltmak, tahliye etmek, derişimi kontrol etmek

Yalnızca tipik örnekler. Hangi enerjinin nerede kaldığı ekipmana göre değişir; bu yüzden her makinenin prosedürü bunu belirlemelidir.

Bir kaynağın atlanmaması için birçok fabrika her makinenin enerji kaynaklarını listeler ve izolasyon cihazlarını fotoğraf veya çizimle gösterir. Tek bir makinede çoğu zaman birden fazla izolasyon cihazı bulunur; bu yüzden prosedür hangilerinin, kaç tanesinin ve hangi sırayla devreye alınacağını belirtmelidir. Örneğin bir robot hücresinde liste, robotun kendi enerjisinin ötesine geçerek çevre ekipmanın hava beslemesini ve konveyörleri de içerir.

Altı Adımlık LOTO Sırası

OSHA 1910.147(d) enerji kontrolünün uygulanma sırasını belirler: durdurmaya hazırlık, durdurma, izolasyon, kilit ve etiketlerin takılması, depolanmış enerjinin boşaltılması ve izolasyonun doğrulanması. Aynı sıra Japon fabrikalarında da işler; bu yüzden Japon ve yerel ekiplere prosedürlerini karşılaştırırken ortak bir çerçeve verir. Aşağıdaki adımlar her aşamanın ne işe yaradığını açıklar. Bir makinenin gerçek prosedürü kendi yazılı prosedüründen ve tesisin kurallarından gelir.

Şekil 5: LOTO'nun Altı Adımı

Durdurmadan önceki hazırlık ve kilitlemeden sonraki doğrulama aynı sıranın parçalarıdır.

Durdurmadan önce

ADIM 01HazırlıkEnerji türlerini, büyüklüğünü ve izolasyon cihazlarının yerini prosedürden teyit etmek

ADIM 02Bilgilendirme ve durdurmaOperatörlere ve etkilenenlere haber vermek, sonra makineyi normal yöntemle durdurmak

ADIM 03İzolasyonEnerji kaynaklarını kesmek için tüm izolasyon cihazlarını devreye almak

Durdurmadan sonra

ADIM 04Kilit ve etiket takmakHer çalışan her izolasyon cihazına kendi kilidini ve etiketini takar

ADIM 05Depolanmış enerjiyi kontrol altına almakArtık basıncı, yükü, yerçekimini ve ısıyı boşaltmak veya bloke etmek

ADIM 06DoğrulamaHiçbir şeyin hareket edemediğini ve enerji kalmadığını çalıştırma denemesi veya ölçümle teyit etmek

OSHA 29 CFR 1910.147'deki uygulama sırasına dayanır. İşe yalnızca doğrulamadan sonra başlanır.

Adım 1: Hazırlık

İşten önce makineye özel prosedür, ekipmanın hangi enerji kaynaklarına sahip olduğunu ve her birinin nerede izole edildiğini göstermelidir. Kilitler, etiketler, gerilim test cihazları, manometreler ve emniyet blokları bu aşamada toplanır. Ekipmanın prosedürü yoksa ya da bir modifikasyon kablolamasını veya borulamasını değiştirmişse, ilerlemeden önce durup kontrol edilecek nokta burasıdır. Hazırlıktaki bir eksik sonraki adımlarda telafi edilemez.

Adım 2: Bilgilendirme ve Durdurma

Operatörlere ve duruştan etkilenen diğer kişilere hangi işin ne kadar süreceği söylenir. Yukarıdaki vinç olayında eksik koordinasyon doğrudan kazaya yol açmıştı. Varsayılan yöntem acil durdurma değil, normal durdurma sırasıdır. Ani bir durdurma malzemeyi sıkıştırabilir ya da parçaları strokun ortasında bırakabilir; bu da depolanmış enerjiyi artırabilir.

Adım 3: İzolasyon

Prosedürde yazılı her izolasyon cihazı (ana şalter, ayırıcı, ana hava ve hidrolik vanaları gibi) devreye alınarak ekipman enerji kaynaklarından ayrılır. Kontrol devresindeki bir durdurma ya da operatör panelindeki durdurma anahtarı bir izolasyon cihazı değildir. Butonlar ve PLC sinyalleri bir hata ya da program durumu yüzünden makineyi yeniden çalıştırabilir; bu yüzden LOTO güç devresi tarafında izole eder.

Adım 4: Kilit ve Etiket Takmak

Her çalışan her izolasyon cihazına kendi kilidini ve etiketini takar. Etiketlerde genellikle çalışanın adı, bölümü, işi ve tarih ile saat bulunur. Birçok şalter ve vana asma kilidi doğrudan kabul etmez; bu yüzden fabrikalar şalter kilitleri, vana kilitleri ve fiş kilitleri kullanır. OSHA kilit ve etiket cihazlarının şu özelliklere sahip olmasını ister:

• Dayanıklı
• Tesis içinde standartlaştırılmış (renk, şekil veya boyut)
• Kolayca çıkarılamayacak kadar sağlam
• Tanımlanabilir, yani kimin taktığı belli

Adım 5: Depolanmış Enerjiyi Kontrol Altına Almak

Şekil 4'te listelenen depolanmış enerji boşaltılır ya da bloke edilir. Tipik yöntemler havayı tahliye etmek, hidrolik basıncı düşürmek, kapasitörlerin boşalmasını beklemek ve kaldırılmış parçaları indirmek ya da emniyet blokları ile desteklemektir. Enerji iş sırasında yeniden birikebilecekse kontroller iş bitene kadar sürer. İzolasyon tek başına yetmez; ekipman ancak hiç enerji kalmadığında güvenlidir.

Adım 6: Doğrulama

Son olarak çalışan makinenin gerçekten hareket edemediğini teyit eder. Yaygın yöntemler; makinenin yakınında kimse yokken start düğmesine basıp tepki olmadığını görmek, gerilim test cihazıyla sıfır gerilimi kontrol etmek ve manometreden sıfırı teyit etmektir. Çalıştırma denemesinden sonra kullanım anahtarı kapalı konuma getirilir. Açık bırakılırsa, iş bittikten sonra izolasyon cihazı yeniden devreye alındığı anda makine çalışabilir. İşe yalnızca doğrulamadan sonra başlanır.

Kilitleri Çıkarma, Kişisel Kilitler ve Grup Kilitleme

Kilitleri çıkarmak, takmaktan daha risklidir. İş bitince insanlar gevşer, daha az dikkatli kontrol eder ve makinenin yanında biri varken enerjiyi geri verir.

Şekil 6: Kilit Çıkarma ve Yeniden Çalıştırma

Kilitler, yalnızca insanlar ve çalışma alanı kontrol edildikten sonra çıkarılır.

1. Çalışma alanını kontrol etmekAletleri, parçaları ve bezleri kaldırmak; korumaları ve emniyet cihazlarını yerine takmak

2. Herkesin dışarıda olduğunu teyit etmekTüm çalışanların tehlikeli bölgenin dışında olduğunu sayarak doğrulamak

3. Etkilenenleri bilgilendirmekOperatörlere ve diğerlerine kilitlerin çıkarılacağını ve makinenin yeniden çalışacağını söylemek

4. Kilit ve etiketleri çıkarmakKural olarak her çalışan kendi kilidini çıkarır

5. Enerjiyi vermek ve deneme çalıştırmasıStart işareti vermek, enerjiyi geri vermek, normal çalışmayı teyit etmek, sonra teslim etmek

OSHA 29 CFR 1910.147'deki kilit çıkarma gereklerine ve Japon İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği md. 104'e (çalıştırma işaretleri) dayanır.

Bir Kişi, Bir Kilit, Bir Anahtar

LOTO'nun merkezinde, Japon fabrikalarının "hitori ichi-jo ichi-ken" diye söylediği kural vardır: her çalışanın kendi kişisel kilidi vardır ve anahtarı yalnızca o kişide bulunur. Sizin kilidiniz takılı olduğu sürece başka hiç kimse üzerinde çalıştığınız makineyi çalıştıramaz ve bu durumu siz kendiniz yaratmış olursunuz.

Bakım ofisinde saklanan yedek anahtarlar veya aynı anahtarla açılan ortak kilitler bu kuralı bozar. Fabrikalar kilit sahiplerini renk veya isim etiketiyle belli eder ve kilit ödünç verilmesine izin vermez.

Birden Çok Çalışan İçin Grup Kilitleme

Birkaç çalışan veya yüklenici firma aynı ekipmanda çalışırken, örneğin planlı genel bakım duruşunda (teishu), fabrikalar grup kilitleme kullanır. Yaygın bir yöntem, herkesin tek bir izolasyon cihazına kişisel kilit takabilmesini sağlayan çok delikli bir kilitleme kıskacıdır (hasp).

Çok sayıda izolasyon cihazı olan ekipmanlarda sıkça bir kilit kutusu kullanılır. Sorumlu kişi her izolasyon cihazını kilitler ve anahtarları kutuya koyar; her çalışan da kutuya kendi kişisel kilidini takar. OSHA, grup kilitlemenin her çalışana kişisel kilide eşdeğer koruma sağlamasını ve gruptan sorumlu tek bir yetkili çalışanın bulunmasını ister.

Şekil 7: Kilit Kutusuyla Grup Kilitleme

Son çalışan kilidini çıkarana kadar izolasyon cihazlarının anahtarları çıkarılamaz.

Ana şalterSorumlu kişinin kilidi

Ana hava vanasıSorumlu kişinin kilidi

Hidrolik üniteSorumlu kişinin kilidi

Tüm anahtarlar kutuya girer

Kilit kutusuİzolasyon cihazı anahtarlarını tutar. Kilit takmak için birden çok deliği vardır

Her çalışan kişisel kilit ekler

Bakım AKişisel kilit

Bakım BKişisel kilit

Yüklenici CKişisel kilit

Sorumlu kişi izolasyonu ve doğrulamayı yürütür; yeniden çalıştırma sürecini ancak tüm kişisel kilitlerin çıktığını teyit ettikten sonra başlatır.

Vardiya Değişimi ve Yerinde Olmayan Çalışan

İş vardiyalar arasında sürerken gelen çalışan kendi kilidini takar, ardından giden çalışan kendi kilidini çıkarır. İlke, cihazın üzerinde hiç kilit olmayan bir an bulunmamasıdır. OSHA bu devir için özel prosedürler ister.

Bazen bir çalışan kilidini takılı bırakıp eve gider. Bir yönetici kilidi çıkarmak zorundaysa, tesisin önceden belirlenmiş bir prosedürü olmalıdır. Tipik bir Japon prosedürü, çalışana ulaşılamadığını ve işyerinde olmadığını teyit eder ve çalışana işe geldiği zaman bildirir. OSHA başkasının çıkarmasına yalnızca yazılı bir prosedürle, çalışanın tesiste olmadığı doğrulandıktan ve ona ulaşmak için makul çaba gösterildikten sonra izin verir; ayrıca çalışan orada işe dönmeden önce bilgilendirilmelidir.

LOTO'yu Yerleştirmek: Prosedür, Cihaz, Eğitim, Kontrol

Kilit ve etiket satın almak LOTO'yu yerleştirmez. Adımlar "kısa bir iş" ya da "her zamanki makine" diyerek atlanır. LOTO ancak prosedür, cihaz, eğitim ve kontrol birlikte varsa bir program olarak çalışır. OSHA'nın istediği yapı da budur.

Makineye Özel Prosedürler

"İşten önce enerjiyi kesin" gibi genel bir kural kimseye hangi cihazların devreye alınacağını söylemez. Her makine için yanında asılı tek sayfalık bir föy tahmini ortadan kaldırır. Föy genellikle enerji kaynaklarını, her izolasyon cihazının yerini ve sayısını, depolanmış enerjinin nasıl ele alındığını ve izolasyonun nasıl doğrulandığını listeler. Fotoğrafı çok, yazısı az olan föyler daha çok kullanılır. Japon makinesinin föyünü Türkçe hazırlamak ve gerekirse Japonca-İngilizce etiketlerle eşleştirmek yerel ekip için önemlidir.

Cihazlar ve Saklama Yeri

Kişisel kilitler, etiketler, kilitleme kıskaçları, şalter kilitleri ve vana kilitleri her çalışma alanında bir istasyonda birlikte tutulur. Bazı fabrikalar kilitleri gruba göre renklendirir; örneğin bakım için kırmızı, üretim için mavi, yükleniciler için sarı. İzolasyon cihazları kilitlenemeyen eski ekipmanda, fabrika ek kilitleme cihazlarının uyup uymadığına bakar; uymuyorsa ekipmanı yenileme planına alır. Yeni ekipman için şartnameye "izolasyon cihazları kilitlenebilir olmalıdır" yazmak sonradan sorun çıkmasını önler.

Role Göre Eğitim

OSHA eğitimi üç gruba ayırır. Kilit takan yetkili çalışanlar enerji kaynaklarını tanımayı ve izole etmeyi öğrenir. Makinenin operatörleri gibi etkilenen çalışanlar prosedürün amacını öğrenir. Diğer tüm çalışanlar, kilitli veya etiketli ekipmanı yeniden çalıştırmamaları gerektiğini öğrenir. Eğitim yalnızca bakım personelini değil, üretim operatörlerini ve yüklenicileri de kapsamalıdır. Kilidi bakım takar, ancak makineyi yanlışlıkla çalıştıran çoğu zaman yakındaki biridir.

Periyodik Kontrol ve Güncelleme

OSHA her prosedürün yılda en az bir kez, onu kullananlar dışında yetkili bir çalışan tarafından kontrol edilmesini ister. Prosedürle gerçek ekipman arasında bulunan farklar yerinde düzeltilir. Ekipman modifikasyonları ve kablolama değişiklikleri de gözden geçirme tetikleyicisidir. LOTO gözden geçirmelerini zaman esaslı bakım (TBM) ve duruma dayalı bakım (CBM) ile birlikte bakım planına koymak, prosedürleri güncel tutmaya yardım eder.

Sık Yapılan LOTO Hataları

Şekil 8: Sık Yapılan LOTO Hataları ve Çözümleri

Hataların çoğu atlanan adımlardan ve "biri halletmiştir" varsayımından gelir.

Durdurma düğmesine bastıktan sonra işe başlamakYalnızca kontrol devresi kapalı; güç devresi canlı

→

Güç devresindeki izolasyon cihazını kilitlemekOperatör paneli anahtarları izolasyon cihazı sayılmaz

Elektrik kesilmiş, hava unutulmuşArtık basınç bir silindiri hareket ettirir

→

Her makine için enerji listesiProsedür her izolasyon cihazını ve basıncın nasıl boşaltıldığını listeler

Yalnızca bir temsilci kilitliyorDiğer çalışanlar korunmuyor

→

Herkes kişisel kilit takarBirden çok kilit için kilitleme kıskacı veya kilit kutusu kullanılır

Doğrulamayı atlamakYanlış cihazın izole edildiğini kimse fark etmez

→

Çalıştırma denemesi veya gerilim testiyle doğrulamakSonrasında kullanım anahtarını kapalı konuma getirmek

"Bir dakikalık iş"Kısa tıkanıklık gidermede kazalar olur

→

İstisnaları prosedürde tanımlamakEnerji gerektiren işler için koruma veya özel mod gibi alternatifleri belirlemek

Yalnızca makine çalışırken yapılabilen işler için Japon Yönetmeliği'nin 107. maddesi, kapatma gibi ayrı önlemler ister.

Özellikle yaygın bir kestirme, tıkanıklık gidermek gibi kısa duruşlarda (choko-tei) yapılır. Bir iş ne kadar sık olursa adım atlama isteği de o kadar güçlenir. Tıkanıklığın daha seyrek olması için ekipmanı iyileştirmek, LOTO ile birlikte düşünülecek bir çözümdür. Operatörlerin ekipmanı temizleyip kontrol ettiği otonom bakım (jishu hozen) gibi rutinlerde de hangi görevlerin LOTO gerektirdiğine fabrikanın karar vermesi gerekir.

Japon ve Yerel Ekiplerde LOTO'yu Uyumlaştırmak

Türkiye'deki Japon bağlantılı bir fabrikada çoğunlukla üç beklenti seti bir arada bulunur: Japon ana şirketin güvenlik standardı, Türk mevzuatı ve kurulum veya planlı genel bakım için ziyaret eden Japon mühendis ve yüklenicilerin alışkanlıkları. Tesiste Türk mevzuatı geçerlidir. Japon standardı kural ekleyebilir, ancak yerel gerekleri değiştirmez. İkisinin nasıl birleştirileceğine İSG ekibiniz ve işyerinin hukuk danışmanları karar verir. Aşağıdaki kontrol listesi nelerin teyit edilmesi gerektiğini gösterir.

Kontrol Listesi: Japon Bağlantılı Fabrika İçin Tek LOTO Standardı

Kontrol	Teyit edilecek nokta
Geçerli kurallar	Türkiye'de hangi mevzuatın geçerli olduğu (6331 ve ilgili yönetmelikler) ve Japon ana şirket standardının hangi bölümlerinin tesiste de benimsendiği
Kilidin yeri	Prosedürün yalnızca start anahtarını veya operatör panelini değil, enerji izolasyon cihazlarını kilitlemesi
Kilit ve levha	Herhangi bir görevin hâlâ yalnızca levhaya dayanıp dayanmadığı; dayanıyorsa eşdeğer korumanın nasıl gösterildiği
Tüm enerji türleri	Her makinenin prosedüründe elektrik, pnömatik, hidrolik, yerçekimi, yay, termal ve kimyasal kaynakların listelenmesi
Japon makineleri	İzolasyon cihazlarının kilit kabul etmesi; prosedür ve etiketlerin Türkçe olarak bulunması; depolanmış enerji noktalarının üretici tarafından belirtilmesi
Ziyaretçi Japon personel ve yükleniciler	Dışarıdan gelen çalışanlarla tesisin işe başlamadan LOTO prosedürlerini paylaşması; herkesin kişisel kilit kullanması
Kilit renkleri ve etiketler	Bölümler, yükleniciler ve ziyaretçiler için tek bir renk ve etiket düzeni; etiketlerin sahada kullanılan dillerde okunabilmesi
Grup kilitleme ve vardiya değişimi	Adı belli bir sorumlu kişi; yazılı devir ve kilit çıkarma prosedürleri
Eğitim	Yetkili, etkilenen ve diğer çalışanların her birinin eğitilmesi; ekipmanla çalışan Japon görevliler dahil
Kontrol ve kayıtlar	Prosedürleri kimin, ne sıklıkla kontrol ettiği ve kayıtların nerede tutulduğu
Enerji gerektiren işler	Hangi görevlerin istisna olarak yürütüldüğü ve LOTO yerine hangi korumanın geçtiği

Japon Tarafa Sorulacak Sorular

• Ana şirketin yazılı bir LOTO standardı var mı? İngilizce olarak alabilir miyiz?
• Standart enerji izolasyon cihazlarında kilit mi istiyor, yoksa start anahtarının kilitlenmesini veya tek başına bir levhayı da kabul ediyor mu?
• Tedarik ettiğiniz her makine için enerji kaynakları, izolasyon cihazı yerleri ve depolanmış enerji noktalarının bir listesini verebilir misiniz?
• Ekipmanınızdaki izolasyon cihazları ek donanım olmadan asma kilit kabul ediyor mu?
• Mühendisleriniz tesisimizde çalışırken bizim LOTO prosedürümüze uyup bizim kişisel kilitlerimizi kullanacak mı?
• Bakım kılavuzunuzdaki hangi işler enerji açıkken yapılıyor ve bunlar için hangi korumayı belirtiyorsunuz?

Japon Ekipman Tedarikçisine E-posta Örneği (İngilizce)

Aşağıdaki metin, tedarikçiye gönderilmek üzere İngilizce yazılmıştır.

Subject: LOTO information for [machine name / order number]

Dear [Name],

Our site in Türkiye follows a lockout/tagout program based on Turkish occupational safety legislation and our group standard. To write the energy control procedure for [machine name], could you please send us the following: (1) a list of all energy sources (electrical, pneumatic, hydraulic, gravity, spring, thermal, chemical), (2) the location and drawing number of each energy-isolating device, (3) points where stored energy remains after isolation and how your manual handles them, and (4) confirmation that each isolating device can accept a padlock. If any maintenance task in your manual is done with power on, please tell us which ones and what protection you specify.

Thank you for your help.

Bu Rehberin Sınırları

• Hukuki karşılaştırma yalnızca burada adı geçen maddeleri kapsar. Diğer Japon kuralları, şirket standartları ve sektör rehberleri ek gerekler getirebilir.
• Madde özetleri bize aittir. Herhangi bir noktaya güvenmeden önce Yönetmelik'in ve 29 CFR 1910.147'nin resmî metnine bakın; ikisi de değiştirilebilir.
• Türkiye bölümü kısa bir yönlendirmedir; maddelerin tam metni ve güncel sürümleri için resmî kaynaklara ve İSG uzmanına başvurun. Elektrik işleri, inşaat ve bazı sektörler başka OSHA standartlarına tabidir.
• Altı adım, her aşamanın amacını anlatır. Belirli bir makine için prosedür değildir. İşin nasıl yapılacağına İSG ekibiniz ve ekipmanın yazılı prosedürü karar verir.

Kilitleme-Etiketleme Hakkında Sık Sorulan Sorular

Japonya'da kilitleme-etiketleme yasal olarak zorunlu mudur?

Özü itibarıyla evet, ancak terim kullanılmaz. İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin 107. maddesi, makinelerin durdurulmasını ve çalıştırma cihazının kilitlenmesini veya levha ile işaretlenmesini ister. 339. madde, gerilimsiz elektrik işlerinde şalterde kilitlemeyi, uyarı asmayı veya gözcü bulundurmayı ister.

Japon mevzuatı OSHA gibi yazılı LOTO prosedürü ister mi?

107. ve 339. maddeler yazılı prosedürleri, yıllık kontrolleri veya eğitim kategorilerini ayrıntılı yazmaz. OSHA 1910.147 üçünü de ister. Birçok Japon şirket bu noktaları kendi standartlarında karşılar; bu yüzden şirket belgesini isteyin.

LOTO için sıradan bir asma kilit kullanabilir miyim?

Önemli olan kilidin şartları karşılamasıdır: dayanıklı, zor çıkarılan, tanımlanabilir ve tesis genelinde standart. Kişisel asma kilitleri başka amaçla kullanmak sahibini belirsizleştirir ve kopya anahtarların dolaşmasına yol açar; bu yüzden fabrikalar özel LOTO kilitleri kullanır.

Birkaç dakikada giderilen bir tıkanıklık için LOTO gerekli mi?

Çalışanın vücudu makinenin tehlikeli bölgesine giriyorsa kısa süre tek başına bir istisna değildir. Japonya enerji açıkken çalışmaya yalnızca koruma gibi önlemlerle izin verir. OSHA'nın küçük servis istisnası da etkili alternatif koruma ister. Bu durumları prosedürde belirleyin ve tıkanıklığın nedenini gidermeyi düşünün.

Kilidi takan çalışan eve gittiyse ne olur?

Bir yönetici onu yalnızca önceden belirlenmiş bir prosedürle çıkarabilir. Prosedür genellikle çalışana ulaşılamadığını ve tesiste olmadığını teyit eder; çalışana işe geldiği zaman bildirilmesini sağlar. Böylece makine, onun haberi olmadan çalışmaz.

Kaynaklar

• ABD İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (OSHA), 29 CFR 1910.147, The control of hazardous energy (lockout/tagout) ve Control of Hazardous Energy (Lockout/Tagout)
• Rodo Shimbun, Labor Law Search, Japon İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, md. 101–111 ve md. 339–340 (Japonca)
• Shiga İş Bürosu, Hikone İş Standartları Denetim Ofisi, "İmalatta Sağlık ve Güvenlik Yönetimi" (md. 104 ve 107, Japonca)
• MHLW, Makineler için Kapsamlı Güvenlik Standartları Rehberi (Japonca)
• Japon Standartlar Birliği, JIS B 9714:2024 yayımına ilişkin basın bülteni, Makinelerde emniyet: Beklenmeyen çalışmanın önlenmesi (Japonca); ISO, ISO 14118:2017
• MHLW İşyeri Güvenliği Sitesi (Shokuba no Anzen Site), kaza vakaları: köprülü vinç kirişinde kontrol sırasında ölümlü ezilme; mekanik pres kalıbında ölümlü ezilme (Japonca)
• Türkiye: İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (Mevzuat Bilgi Sistemi); 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu