Ex d ve Ex e Farkı: Japon Exproof İşaretleri ve TIIS

Japonya'dan gelen bir pompa iskelesinin motor plakasında d2G4 yazıyor. Aynı iskelenin başka bir ünitesinde ise Ex db IIB T4 Gb ve bir Japon belge numarası var. Ya da tersi: Japon müşteriniz Ex eb işaretli bir klemens kutusu istiyor ve ATEX ya da IECEx belgenizin "Japonya için yetmediği" söyleniyor. Hangi taraftan bakarsanız bakın, d ve e harflerinin ne anlama geldiğini, Japonya'da exproof ekipmanın nasıl belgelendiğini ve ekipman tehlikeli bölgeye girmeden önce neyin sorulması gerektiğini bilmeniz gerekir.

Kısaca, artırılmış emniyet (Ex e, Japonca anzen-zo boubaku) ekipmanın daha en başta kıvılcım ya da sıcak nokta üretmemesi için ek güvenlik önlemleri alır. Alev sızdırmaz (Ex d, Japonca taiatsu boubaku) ise gazın kasanın içine girmesine izin verir, ancak içeride oluşan patlamayı kasa içinde tutar ve alevin dışarıdaki gazı tutuşturmasını önler. Bu yazıda ikisini anlatıyor, Japon ve IEC işaretlerinin nasıl okunacağını gösteriyor, Bölge, IECEx ve ATEX ile Türkiye'deki durumla ilişkisini doğrulayabildiğimiz ölçüde açıklıyoruz. Sonunda Japon tedarikçiye gönderebileceğiniz bir kontrol listesi ve e-posta şablonu var.

Güvenlik notu: Bu yazı kavramları ve nelerin kontrol edileceğini anlatır, bir seçim prosedürü değildir. Tehlikeli bölge sınıflandırması ve ekipman seçimi yetkin mühendisler tarafından yapılmalı; sahanızda geçerli belgelendirme kuruluşu ve mevzuatla teyit edilmelidir.

İçindekiler

1. Ex d ve Ex e'ye Kısa Bakış
2. Patlamaya Karşı Korumanın Temelleri
3. Japonya'da Exproof Ekipman Nasıl Belgelendirilir?
4. IEC Ex İşareti Nasıl Okunur?
5. Artırılmış Emniyet (Ex e) Nedir?
6. Alev Sızdırmaz (Ex d) Nedir?
7. Ex d ve Ex e: Yan Yana Karşılaştırma
8. Tehlikeli Bölgeye Göre Seçim: Bölge 0, 1 ve 2
9. Japon Sistemi, IECEx, ATEX ve Türkiye'de Durum
10. Şartname ve Bakım Kontrolleri
11. Kontrol Listesi: Ex Ekipmanı Japonya ile Sahanız Arasında Taşırken
12. Bu Rehberin Sınırları
13. SSS
14. Kaynaklar

Ex d ve Ex e'ye Kısa Bakış

İkisi de yanıcı gaz ya da buharın havayla patlayıcı karışım oluşturabildiği yerlerde elektrikli ekipmanı korur. Tutuşmayı farklı yollarla önlerler; bu fark, seçim ve bakım sırasında ekipmanın hangi parçalarına dikkat edeceğinizi belirler.

• Ex e (artırılmış emniyet, 安全増防爆 anzen-zo boubaku): normal çalışmada kıvılcım, ark veya tutuşturabilecek sıcaklık üretmeyen ekipman içindir. Sağlam bağlı klemensler, yalıtım mesafeleri ve sıcaklık sınırları bunu sürdürür.
• Ex d (alev sızdırmaz, 耐圧防爆 taiatsu boubaku): kasa içerideki patlamaya dayanır; birleşim yüzeyleri kaçan gazların dış ortamı tutuşturmasını engeller. Normal kullanımda kıvılcım çıkaran anahtar kontakları gibi parçalar kasanın içine konabilir.

Tek başına harf, ekipmanın nereye kurulabileceğini söylemez. Ekipman koruma seviyesi (EPL), gaz grubu, sıcaklık sınıfı ve Japonya için Japon tip muayenesinin ayrıntıları da gerekir. Aşağıdaki bölümler sırayla bunları ele alıyor.

Patlamaya Karşı Korumanın Temelleri

Patlamaya karşı koruma, elektrikli ekipmanın patlayıcı ortamı tutuşturmasını önler. Yanıcı gazın ya da yanıcı sıvı buharının havayla karıştığı yerde elektrik kıvılcımı veya sıcak ekipman yüzeyi tutuşturma kaynağı olabilir.

Yanıcı madde bulunması, her an patlama olabileceği anlamına gelmez. Tehlike, üç koşul bir araya geldiğinde doğar: yanma sınırları içinde bir karışım, oksijen ve karışımı tutuşturmaya yetecek enerji.

Şekil 1: Buhar salımı ve elektriksel tutuşturma kaynakları

Tesisler iki önlemi birlikte kullanır: patlayıcı karışımı azaltan havalandırma ve kendisi tutuşturma kaynağı olmayan ekipman.

Gaz ve buhar için patlamaya karşı korumanın kavramsal şemasıdır. Patlamanın oluşup oluşmayacağını konsantrasyon ve tutuşma enerjisi de belirler.

Tesisler riski üç yolla azaltır: gazı havalandırmayla seyreltmek, ekipman sıcaklığını sınırlamak ve kıvılcımların çevreyi etkilemeyeceği şekilde tasarlanmış ekipman kullanmak. Ex e ile Ex d, tutuşmayı elektrikli ekipmanın kendisinde önlemenin iki farklı yoludur.

Japonya'da İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin (Roudou Anzen Eisei Kisoku) 280. maddesi, havalandırma gibi önlemlere rağmen patlama tehlikesinin sürdüğü yerleri kapsar. Bu yerlerde temel kural, gazın türüne ve tehlikenin derecesine uygun patlamaya karşı korumalı elektrikli ekipman kullanmaktır.

Exproof ekipman satın almak işi tek başına bitirmez. Salım kaynakları ve havalandırma tasarımı, ekipman seçimi, doğru kablolama ve bakım tek bir planın parçalarıdır.

Gaz ve buharlar ile havada asılı yanıcı toz için tehlikeli bölge ve işaretleme sistemleri farklıdır. Bu yazı yalnızca gaz ve buharları kapsar; toz için Bölge 20, 21 ve 22 konu dışıdır.

Japonya'da Exproof Ekipman Nasıl Belgelendirilir?

Japonya dışındaki mühendislerin en çok takıldığı yer burasıdır. Japonya bildiğiniz IEC temelli kavramları kullanır, ancak kendi yasal belgelendirme adımı vardır ve eski ekipmanlar harf harf çevrilemeyen bir Japon işaretleme sistemi taşır.

İki Ayrı Teknik Kural Seti

Japonya'nın yasal standardı 電気機械器具防爆構造規格 (denki kikai kigu boubaku kozo kikaku) olup Sağlık, Çalışma ve Refah Bakanlığı (MHLW) tarafından yayımlanan elektrikli makine ve cihazlar için patlamaya karşı koruma yapı standardıdır. Her koruma türünün yapısını ve performansını tanımlar.

Bunun yanında IEC 60079 serisiyle uyumlu teknik kılavuzlar vardır. Bunları Japonya Mesleki Güvenlik ve Sağlık Ulusal Enstitüsü (JNIOSH) yayımlar; bu IEC uyumlu şartlara göre muayene edilen ekipman Ex db veya Ex eb gibi IEC tarzı işaretler taşır. Sonuç olarak aynı Japon tesisinde iki işaretleme sistemini birlikte görebilirsiniz.

Tip Muayenesi ve TIIS

Japonya'nın Endüstriyel Güvenlik ve Sağlık Kanunu'na göre, patlamaya karşı korumalı elektrikli ekipman Japonya'da kullanılmadan önce bir 型式検定 (keishiki kentei), yani tip muayenesinden geçmelidir. Bu ekipman için kayıtlı muayene kuruluşu TIIS'tir (Technology Institution of Industrial Safety). MHLW listesine göre kuruluşun kaydı Mart 2004 tarihlidir ve mevcut dönem Mart 2029'a kadar sürmektedir.

Ekipman sınır aşarken önem taşıyan noktalar şunlardır:

• İthal ekipman için de gereklidir. TIIS, yurt dışındaki bir kuruluş belgelendirmiş olsa bile ekipmanın Japonya'da kullanılmadan önce Japon muayenesinden geçmesi gerektiğini belirtir.
• IECEx test raporları testi azaltabilir, muayenenin yerini almaz. TIIS, ürünü kapsıyorsa, geçerli bir IECEx belgelendirme kuruluşundan geliyorsa ve IECEx kimlik numarası taşıyorsa IECEx test raporunu (ExTR) ön test verisi olarak kabul edebilir. Fiziksel testten vazgeçilmesi için ayrıca güncel Japon kılavuzuna uyması ve Japonya'nın ulusal farklılıklarına ilişkin veri içermesi gerekir. Numune olarak tam bir bitmiş ürün yine gerekir.
• Belgeler ayrıntılıdır ve süresi dolar. MHLW tarafından Japon belgelendirmesi için tanınan Birleşik Krallık kuruluşu CML'nin 2017 tarihli rehberine göre Japonya, ATEX veya IECEx'te yaygın olan tek ürün serisi belgesinin aksine her tip, gaz grubu, sıcaklık sınıfı ve Ex kodu kombinasyonu için ayrı belge düzenler. MHLW belgelerine göre tip muayene belgesi üç yıl geçerlidir ve yeniden muayeneyle yenilenmelidir.
• Yurt dışı kuruluşlar vardır, ancak güncel listeyi kontrol edin. MHLW bazı yurt dışı kuruluşları Japon belgelendirmesi veya test verisi için tanımıştır (TIIS, Mart 2023 itibarıyla DEKRA Certification B.V.'yi belirlenmiş yabancı muayene kuruluşu olarak listelemişti). Atamaların süresi sınırlıdır; güncel durumu MHLW veya TIIS'ten teyit edin.

ATEX, IECEx veya Kuzey Amerika işareti ile Japon tip muayene belgesi ayrı şeylerdir. İthal ekipmanda şartnameye yalnızca yabancı belgenin adını değil, Japon belge numarasını ve koşullarını da yazın.

d2G4 Gibi Eski Japon İşaretlerinin Okunması

Japon yapı standardına göre üretilmiş etiketlerde d2G4 gibi kısa kodlar görürsünüz. Burada d alev sızdırmazı, 2 patlama sınıfını (爆発等級, bakuhatsu tokyu), G4 ise tutuşma derecesini (発火度, hakkado) gösterir. Birlikte koruma türünü ve ekipmanın kapsadığı gaz özelliklerini anlatırlar.

G4'teki 4'ü ölçülmüş bir sıcaklık gibi okumayın ve IEC sıcaklık sınıfı T4 olarak yeniden yazmayın. G Japon tutuşma derecesi, T ise IEC sıcaklık sınıfıdır; ikisi ayrı sınıflandırmadır, her birini geçerli belgenin tablosundan bulun.

Yaygın bir çözücü olan aseton farkı gösterir. Japon sınıflandırma örnekleri onu patlama sınıfı 1 ve tutuşma derecesi G1'e koyar; IEC uyumlu sistem ise IIA ve T1'e koyar. Önce gaza bakın, sonra ekipman işaretinin o gazı kapsayıp kapsamadığını kontrol edin ve iki sistemin harflerini karıştırıp kendi kodunuzu üretmeyin.

Ekipmanı değiştirirken eski etiketteki kısa kodu satın alma şartnamesine olduğu gibi yazmak koşulları eksik bırakır. Model, belge numarası, hedef gaz ve besleme koşulunu da kaydedin; böylece eski üniteyi farklı bir standarda göre belgelendirilmiş yeni ürünle karşılaştırabilirsiniz.

IEC Ex İşareti Nasıl Okunur?

IEC 60079 serisi patlamaya karşı korumanın uluslararası temelidir. Tipik bir işaret Ex db IIB T4 Gb şeklindedir: Ex patlamaya karşı korumayı, db koruma seviyesi b olan alev sızdırmazlığı, IIB gazlar için ekipman grubunu, T4 sıcaklık sınıfını, Gb ise ekipman koruma seviyesini gösterir.

Şekil 2: Ex işaretini ayrı parçalar olarak okuyun: koruma türü, gaz, sıcaklık ve koruma seviyesi

Açıklama amaçlı örnek işaret. Kurulum yerini yalnızca d veya e harfine bakarak belirlemeyin.

ExPatlamaya karşı
korumalı

dbAlev sızdırmaz,
seviye db

IIBGaz için
ekipman grubu

T4Maks. yüzey sıcaklığı
135°C

GbBölge 1 ve 2 için
koruma seviyesi

Ortam sıcaklığını, özel kullanım koşullarını ve Japon muayenesinin ayrıntılarını ayrıca kontrol edin. Ex d IIB T5 gibi eski işaretler, ekipmanın belgelendirildiği dönemde geçerli standart sürümüne göre okunur.

Grup I, grizu bulunan madenleri kapsar; Grup II, diğer tüm patlayıcı gaz ortamlarını kapsar. IIA, IIB ve IIC alt grupları gazın ne kadar kolay tutuştuğunu ve alevin aralıklardan nasıl yayıldığını yansıtır; gaz konsantrasyonunu anlatmazlar. Hidrojen ve asetilen IIC'dedir ve IIC işaretli ekipman IIA ile IIB'yi de kapsar.

T1'den T6'ya sıcaklık sınıfı sınırları sırasıyla 450, 300, 200, 135, 100 ve 85°C'dir. Numara büyüdükçe ekipmanın maksimum yüzey sıcaklığı düşer; böylece tutuşma sıcaklığı daha düşük gazlar için de değerlendirilebilir.

Örneğin T4 ekipmanı değerlendirirken 135°C sınırını gazın tutuşma sıcaklığıyla karşılaştırın. Aynı anda ortam sıcaklığı aralığını da okuyun; yaz koşullarını ve yakındaki ekipmanın ısısını hesaba katın.

Belge numarasının sonundaki ya da belge üzerindeki X, özel kullanım koşullarının geçerli olduğunu gösterir. Kurulum yöntemi ve ortam sınırı gibi bu koşulları montaj şartnamesine taşıyın. Etiketi okumak kontrolün sonu değildir.

Artırılmış Emniyet (Ex e) Nedir?

Artırılmış emniyet, normal çalışmada kıvılcım, ark veya tutuşturabilecek sıcaklık üretmeyen ekipmana uygulanır. Japon teknisyenler buna kısaca "anmashi" der; klemens kutularında ve motorlarda görürsünüz.

Gevşemeye dirençli klemensler, yeterli yalıtım mesafeleri ve sıcaklık artışı sınırları tutuşturma kaynağı oluşmasını güçleştirir. Sağlam bir kasa ve conta tek başına ekipmanı Ex e yapmaz. Japon yapı standardı artırılmış emniyeti, normal çalışmada tutuşturma kaynağı olmayan parçaların emniyetinin artırılması olarak ele alır; buna yalıtım performansı, sıcaklık artışı ve dış hasara karşı koruma da dahildir.

Şekil 3: Ex e klemens kutusu tutuşmayı bağlantı, yalıtım ve sıcaklıkla önler

Tasarım, klemenslerin gevşemesini ve yalıtımın bozulmasını önler; böylece kıvılcım ve yerel aşırı ısınma olasılığı düşer.

Şematik kesit: kahverengi iletken, açık mavi yalıtım, gri kablo dış kılıfıdır. Kablo, dış kılıfıyla birlikte rakordan geçer; çıplak iletkenler metal duvara temas etmez. Bu bir imalat resmi ya da kablolama talimatı değildir. Artırılmış emniyet, gazı tamamen dışarıda tutmaya dayanmaz.

Klemensteki zayıf temas, temas direncini artırır ve yerel ısınmaya yol açabilir. Kısa yalıtım mesafeleri veya kirli yüzeyler boşalmalara neden olabilir. Bunlar sıradan klemens bloklarında bile sorundur.

Ex e ekipman bu riskleri bütün ünite boyunca tasarım ve bileşenlerle kontrol eder. Kurulumdan sonra bir klemens bloğunu farklı bir modelle değiştirirseniz, orijinal korumayı bozmayan bir parça seçin.

IEC uyumlu kurallara göre artırılmış emniyetin iki koruma seviyesi vardır: eb ve ec. eb seviyesi EPL Gb'ye, ec ise EPL Gc'ye karşılık gelir; yani adı "artırılmış emniyet" olan her ekipman aynı yerlerde kullanılmak üzere onaylı değildir.

Ex e Motorlar Uygun Koruma Cihazı Gerektirir

Motorlarda normal çalışmada temas kıvılcımı olmaması işin yalnızca bir kısmıdır. Yükten gelen ısı da kontrol edilmelidir. Örneğin Oriental Motor'un artırılmış emniyetli motor kataloğu, rotor kilitlenme akımına ve izin verilen kilitli rotor süresine uygun bir koruma cihazı ister.

Tıkanmış bir soğutma hava yolu ya da anma değerinin üzerindeki ortam sıcaklığı da motoru seçim koşullarının dışına çıkarır. Yedek motorun gücü ve devri aynı olsa bile Ex işaretini ve çalışma koşullarını ayrıca kontrol edin.

Motor ile koruma cihazı ayrı satın alınıyorsa, koruma ayarlarını iki şartnameye de yazın. Seçimi yalnızca anma akımına göre yapmayın; onaylı çalışma koşulları kalkış ve kilitli rotor durumlarındaki sıcaklık artışını da içerir.

Aşırı yük koruması attığında reset'e basıp yeniden çalıştırmak tehlikelidir. Yük tarafında tıkanma, makinede sıkışma veya soğutma sorunu olup olmadığına bakın ve yeniden başlatmadan önce sıcaklık artışının nedenini giderin.

Alev Sızdırmaz (Ex d) Nedir?

Alev sızdırmaz kasa gazın içeri girmesine izin verir; içeride patlama olursa kasa bunun dışarıdaki karışımı tutuşturmasını önler. Patlama basıncına dayanacak mukavemeti, alevin geçmesini durduran birleşim yüzeyleriyle birleştirir.

Kalın bir metal kutu tek başına ekipmanı Ex d yapmaz. İçeriden dışarıya giden her yol sayılır: kapakla gövde arasındaki birleşim, mil geçişleri ve kablo girişleri.

Şekil 4: Alev sızdırmaz kasa basınca dayanır ve alevin dışarı ulaşmasını önler

Her birleşimin aralığı ve uzunluğu alevin kaçmasını engeller. Çalışma prensibi yalnızca sızdırmazlıkla açıklanamaz.

Düz birleşimin aralığı anlaşılırlık için abartılmıştır. Mavi yatay ok birleşimin toplam uzunluğunu, sağdaki dikey ok aralığı, kahverengi ok ise sıcak yanma ürünlerinin içten dışa yolunu gösterir. İzin verilen gerçek ölçüler ekipman grubuna, yapıya ve belgelendirmeye bağlıdır; bu şekilden ölçü alınamaz.

Alev sızdırmaz tasarımda, birleşimden geçen sıcak yanma ürünleri çevredeki karışımı tutuşturmamalıdır. Birleşim uzunluğu ve aralığı kasaya ve hedef gaza göre belirlenir ve üreticinin tasarımı ile testleriyle doğrulanır.

Birleşim yüzeyini çizmek, bağlantı cıvatalarını eksik bırakmak veya farklı bir kapak takmak korumayı bozar. Parçalar benzer görünse bile yalnızca onaylı kombinasyonları kullanın ve belirtilen sıkma şartlarına uyun.

Bakım için kapak açıldığında birleşim yüzeylerinde korozyon, yabancı madde ve diş hasarı olup olmadığını kontrol edin. Çizikleri sahada taşlayarak gidermeyin, aralığı doldurmak için malzeme eklemeyin; onarımı üreticinin onarım koşullarına göre yaptırın.

Normal çalışmada kontak açıp kapatan anahtarlar, alev sızdırmaz kasayla korunan ekipmanın tipik örneğidir. Kontak mekanizması sıradan bir limit şalteriyle aynı olabilir, ancak genel amaçlı bir ünite olduğu gibi tehlikeli bölgeye konamaz.

İki yanlış okumaya dikkat edin. Birincisi, Ex d gazın içeri asla giremeyeceği anlamına gelmez. İkincisi, Japon şartnamelerinde 耐圧防爆 (alev sızdırmaz) ile proses boru basıncına dayanıklı anlamına gelen 耐圧仕様 (taiatsu shiyo) farklı şeylerdir. İkisi de 耐圧 ("basınca dayanıklı") ile başladığı için terimin tamamını okuyun.

Ex d ve Ex e: Yan Yana Karşılaştırma

Temel fark, tasarımın tutuşturma kaynaklarının oluşmasını mı yoksa içerideki patlamanın dışarıya ulaşmasını mı önlediğidir. İkisini ağırlığa ya da fiyata bakarak ayırmak, özellikle karma tasarımlarda ve küçük cihazlarda yanlış seçimlere yol açar.

Başlık	Artırılmış emniyet	Alev sızdırmaz
Ana kod	e (IEC uyumlu: eb, ec)	d (genellikle db)
Tutuşmayı nasıl önler	Bağlantı, yalıtım ve sıcaklık emniyetini artırır	İç patlamaya dayanır ve dışarıyı tutuşturmasını önler
Neye uygulanır	Normal çalışmada kıvılcım veya tutuşturabilecek ısı üretmeyen parçalara	Anahtar kontakları gibi tutuşturma kaynaklarını da içine alabilir
Bakımda dikkat edilecek yerler	Klemensler, yalıtım, sıcaklık, koruyucu yapı	Kasa, birleşimler, bağlantı elemanları, kablo girişleri
Nereye kurulabilir	eb/Gb ile ec/Gc'yi ayırın; Japon yapı standardındaki ekipmanı ayrıca kontrol edin	Koruma seviyesini (db/Gb gibi) ve belge ayrıntılarını kontrol edin
Fiyat ve ağırlık	Yapıya, malzemeye ve şartnameye bağlıdır	Kasa ve birleşimlerin işlenmesi maliyeti ve ağırlığı etkiler

Ex e'nin her zaman daha ucuz olduğunu varsaymayın. Fiyat, ekipman türüne, kapasiteye, malzemeye ve belgenin kapsamına bağlıdır. Önce yere, gaza ve sıcaklığa uygun ekipmanla seçenekleri daraltın, sonra ekipman, montaj ve bakım maliyetlerini karşılaştırın.

Tek bir ekipman ikisini birleştirebilir. Klemens bölmesi artırılmış emniyetli, kıvılcım çıkaran kontaklar ise alev sızdırmaz bölmede olabilir; böylece her parça kendine uygun korumayı alır.

Örneğin IDEC, Ex db eb IIC T6 Gb işaretli, alev sızdırmaz ve artırılmış emniyetli karma yapıya sahip bir kumanda istasyonu sunar. Tek etiketin üzerinde hem d hem e görmek bir çelişki değildir; ekipmanın birden fazla koruma türü kullandığını gösterir.

Suya ve toza karşı korumayı anlatan IP sınıflarını patlamaya karşı koruma kodlarından ayrı tutun. Su geçirmez genel amaçlı bir kutu kıvılcıma, sıcak yüzeylere veya iç patlamaya karşı bir önlem içermez.

Kumanda sinyallerinde kablolama yöntemi ile koruma türü, sinyal aynı olsa bile ayrı kararlardır.

Tehlikeli Bölgeye Göre Seçim: Bölge 0, 1 ve 2

Seçim, koruma türünün adından değil, ekipmanın kurulacağı yerin tehlikeli bölge sınıflandırmasından başlar. Alanlar, gaz veya buharın patlayıcı ortamı ne sıklıkla ve ne kadar süreyle oluşturduğuna göre Bölge 0, 1 veya 2 olarak sınıflandırılır.

Japon belgeleri 特別危険箇所 (tokubetsu kiken kasho, özel tehlikeli yer), 第1類危険箇所 (1. sınıf tehlikeli yer) ve 第2類危険箇所 (2. sınıf tehlikeli yer) terimlerini de kullanır. Atölyede 0種, 1種 ve 2種 (zero-shu, isshu, nishu) duyarsınız. Bunları Bölge 0, 1 ve 2 ile eşleştirin ve projenizin izlediği standardın terimlerini kullanın.

Bölge 0

Bölge 0'da patlayıcı ortam sürekli, uzun süreli veya sık bulunur. Yanıcı sıvı bulunan bir kabın içinde sıvı yüzeyinin üzerindeki boşluk yaygın bir örnektir, ancak gerçek sınıflandırma çalışma koşullarına da bağlıdır.

Bir tankın "yanıcı maddeyle dolu" olduğunu söylemek, ortamın patlayıcı olup olmadığını göstermez. Önemli olan, ekipmanın bulunduğu boşluktaki buhar ve hava karışımıdır.

Kural olarak Bölge 0 ekipmanı EPL Ga'ya göre seçilir. Kendinden emniyetli ia seviyesi tipik bir örnektir, ancak tek bir koruma türünü ezberlemek yerine ekipmanın tamamının koruma seviyesini okumak daha güvenilirdir.

Kendinden emniyet (Ex i), belirlenen normal ve arıza koşullarında kıvılcım ve ısının tutuşmaya yol açamayacağı şekilde enerjiyi sınırlar. Düşük besleme gerilimi tek başına sıradan bir sensörü veya enstrüman devresini kendinden emniyetli yapmaz.

Bölge 1

Bölge 1'de normal çalışma sırasında zaman zaman patlayıcı ortam oluşması beklenir. Yanıcı buhar salan açıklıkların yakını adaydır; kapsam, salım sıklığına ve havalandırmaya göre belirlenir.

IEC uyumlu işaretlemede alev sızdırmaz db ve artırılmış emniyet eb dahil Gb ekipman uygundur. Tüm Ex e ekipmanı yalnızca Bölge 2 sanmak, Gb ekipmanın ve karma tasarımların yanlış ele alınmasına yol açar.

Japon yapı standardının 2. maddesi de artırılmış emniyeti 1. sınıf tehlikeli yerlerde kullanılan yapı türleri arasında sayar. Ancak bazı Japon üreticilerin seçim örneklerinde Bölge 1'de artırılmış emniyetli aydınlatma kullanılmaz.

Mevzuattaki sayımı, her cihazın seçim koşullarından ayrı tutun; kararı ekipman türüne, projenizin kullandığı standarda ve Japon belge ayrıntılarına göre verin. "Bölge 1 demek yalnızca alev sızdırmaz demektir" de, "e işaretli her ekipman Bölge 1'de çalışır" da geçerli bir kural değildir.

Örneğin Bölge 1'deki bir klemens kutusunu değiştirirken kutunun kendi Gb uygunluğunu ve bağlı ekipmanın koşullarını ayrı ayrı kontrol edin. Kutunun uygun olması, içine istediğiniz bir rölenin eklenebileceği anlamına gelmez.

Bölge 2

Bölge 2'de patlayıcı ortamın normal çalışmada oluşması beklenmez; oluşursa da yalnızca kısa süre kalır. Kaçakları ve havalandırma arızalarını düşünün; genel amaçlı ekipmanı yalnızca normal koşullara bakarak seçmeyin.

IEC uyumlu işaretlemede Gc ekipman uygundur; üst seviye Gb ve Ga ekipman da değerlendirilebilir. Artırılmış emniyet ec ve kıvılcım çıkarmayan (non-sparking) türler seçenektir, ancak gaz grubu ile sıcaklık sınıfının yine uyması gerekir.

Şekil 5: Tehlikeli bölgeler salım kaynaklarından ve havalandırmadan çıkar; EPL'ler bunlarla eşleştirilir

Patlayıcı ortamın oluşma koşulları kabın içinde ve açıklığın dışında farklıdır.

Bölge	Kural olarak EPL	Bu yazıdaki örnekler
Bölge 0	Ga	Kendinden emniyetli ia vb.
Bölge 1	Ga, Gb	Alev sızdırmaz db, artırılmış emniyet eb vb.
Bölge 2	Ga, Gb, Gc	Yukarıdakiler ve artırılmış emniyet ec vb.

Bölgelerin birbiriyle ilişkisini gösteren kavramsal şemadır. Bu şekilleri veya mesafeleri gerçek bir tesise uygulamayın. Gerçek tehlikeli bölgeler salım koşullarına, madde özelliklerine ve havalandırmaya bağlıdır; Japon belge koşulları da kontrol edilmelidir.

Aynı oda içinde bile salım kaynağına yakın alanlar ile uzak alanlar farklı bölgelere düşebilir. Gazın yoğunluğu, salım yönü, havalandırma ve gazın biriktiği çukur veya engeller kapsamı etkiler.

Bölgeleri tank, tüp veya kapı gibi ekipman adlarına bakarak mekanik biçimde atayamazsınız. Ekipmanın konumunu ve yüksekliğini tehlikeli bölge sınıflandırma çizimine yerleştirin; sınırlara ve bağlantı noktalarına dikkatle bakın.

Japon Sistemi, IECEx, ATEX ve Türkiye'de Durum

Japonya'nın uyumlu kuralları IEC 60079'u izlediği için Bölge ve EPL kavramları IECEx ve ATEX ile örtüşür. Belgeler ise örtüşmez. Her pazarın kendi yasal kabul adımı vardır.

Bölge (IEC / Japonya)	EPL (IEC 60079)	ATEX ekipman kategorisi (2014/34/AB)
Bölge 0	Ga	1G
Bölge 1	Gb	2G
Bölge 2	Gc	3G

Türkiye'de patlayıcı ortamlarda kullanılan ekipmanın piyasaya arzı, AB'nin 2014/34/AB (ATEX) Direktifi ile uyumlu ulusal yönetmeliğe tabidir; ekipman, yönetmelik kapsamında onaylanmış bir kuruluşun belgesiyle CE ve Ex işareti taşır. Standart tarafında TSE, IEC 60079 serisinin karşılıklarını TS EN IEC 60079 serisi olarak yayımlar; geçerli numara ve sürümü TSE'den teyit edin. İşverenin yükümlülükleri ise 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve patlayıcı ortamlara ilişkin yönetmelikte düzenlenir; metinlerin güncel halini mevzuat.gov.tr'den kontrol edin.

Kuzey Amerika kaynaklı ekipmanda NEC'in Class/Division sistemi kullanılır. Division ile Bölge aynı şekilde tanımlanmadığı için yalnızca yaklaşık bir yönlendirme olarak karşılaştırın; bir sistemde listelenmiş ekipman diğerinde otomatik olarak kabul edilmez.

Pratikte bunun anlamı şudur:

• Japonya'dan Türkiye'ye gelen ekipman: Japon tip muayene belgesi Japonya'nın yasal onayıdır. Türkiye'de ATEX uygunluğu yerine geçtiğini varsaymayın. Aynı modelin ATEX (CE, Ex işareti, AB tip inceleme sertifikası) belgesine de sahip olup olmadığını tedarikçiden isteyin.
• Türkiye'den Japonya'ya giden ekipman: ATEX veya IECEx belgesi, Japon tip muayenesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz. IECEx test raporu yukarıdaki koşullarda test verisi olarak kullanılabilir.
• Eski Japon kodları: d2G4 gibi bir işaretin harf harf IEC karşılığı yoktur. Kendiniz dönüştürmek yerine üreticiden, ekipmanın bugünün terimleriyle hangi gaz grupları ve sıcaklık sınıfları için belgeli olduğunu isteyin.

Şartname ve Bakım Kontrolleri

Önce, bölge sınıflandırmasında kullanılan gazı ve çalışma koşullarını şartnameye kopyalayın. Daha sonra farklı bir çözücüye geçerseniz, aynı bölge ve sıcaklık sınıfının geçerli kalıp kalmadığını değişiklik yönetimi aşamasında gözden geçirin.

Teklifleri karşılaştırırken tüm üreticilere aynı gereksinimleri verin. Bir teklif Japon tip muayenesini içeriyor, diğeri yalnızca yabancı belgeye sahipse, fiyat farkı hangi tasarımın daha iyi olduğunu göstermez.

Ekipmanı farklı bir yüksekliğe taşırsanız ya da hava akışını değiştiren bir muhafaza eklerseniz sınıflandırma çizimiyle yeniden karşılaştırın. Değişen yalnızca yerleşim değildir; salınan gazın aktığı veya biriktiği yol da değişir.

Kablo rakorları ve kullanılmayan girişlerin kör tapaları, sadece cihaz gövdesinin değil belgeli montajın da parçasıdır. Diş uyuyor diye genel amaçlı bir parça takmak onaylı kombinasyonu bozar; parçaları model numarasına kadar eşleştirin.

Kendinden emniyetli enstrümantasyonda saha cihazını, bağlı emniyet bariyerini (associated apparatus) ve kabloyu tek devre olarak kontrol edin. Sıradan bir sinyal izolatörünü, patlamaya karşı koruma için enerji sınırlamayla karıştırmayın.

Blendaj topraklamasını ve koruyucu topraklamayı, her biri kendi amacına göre ayrı tasarlayın. Ex devrelerinde bu bağlantılar için ekipmanın kurulum koşullarına uyun.

Bakım sırasında işareti ve fiili modeli, ayrıca kasa hasarlarını ve eksik parçaları kaydedin. Kontrol noktalarını koruma türüne göre belirleyin: Ex e için klemensler ve sıcaklık, Ex d için birleşimler ve bağlantı elemanları.

Klemens kutusunu açmadan önce enerjiyi kesin, depolanmış enerjiyi giderin ve gaz ortamının güvenli olduğunu doğrulayın. Bunu, sahanızın Ex iş prosedürüne kilitleme-etiketleme (LOTO) ile birlikte yazın.

Yedek seçerken yalnızca satın alma fiyatını değil, parça bulunabilirliğini ve kontrol ile değişim için gereken duruş süresini de karşılaştırın. Zaman esaslı ve duruma dayalı bakım yaklaşımları, kontrol kayıtlarını düzenlemenize yardımcı olur.

Belgeleri, kullanım kılavuzlarını ve parçaların onaylı kapsamını teslim dosyasında saklayın. Model ve belge numarasını ekipman envanterine kaydetmek, yıllar sonra seçim koşullarının izini sürmenizi sağlar. Sınıflandırma çizimi, şartname ve her etiket arasındaki bağlantıyı da tutarsanız, her seçimin gerekçesi sonraki yenilemelere ve parça değişimlerine aktarılır.

Kontrol Listesi: Ex Ekipmanı Japonya ile Sahanız Arasında Taşırken

Japon ekipmanı teslim alırken, Japon tesisi için ekipman belirlerken veya mevcut bir üniteyi değiştirirken bu listeyi kullanın.

• Konum, tehlikeli bölge sınıflandırması (Bölge) ve ilgili gazlar
• Koruma türü, ekipman grubu, sıcaklık sınıfı ve EPL
• Japon tip muayene belge numarası, onaylı model ve özel kullanım koşulları (X)
• Belge geçerlilik tarihleri (Japon belgeleri üç yıllıktır)
• Varış ülkesi için uygunluk: Türkiye'de ATEX (CE, Ex işareti, AB tip inceleme sertifikası veya uygunluk beyanı). IECEx belgesinin ATEX yerine geçip geçmediğini tedarikçiye ve yetkili kuruluşa sorun
• Ortam sıcaklığı aralığı, besleme, yük ve koruma cihazı ayarları
• Kablo girişleri, rakorlar, kör tapalar, topraklama ve bakım yöntemi
• Eski Japon işaretleri (d2G4 gibi) için: varsa üreticinin bildirdiği eşdeğer IEC gaz grubu ve sıcaklık sınıfı

Japon Tedarikçiye Sorular

• Bu ekipman hangi standarda göre belgelendirildi: Japon yapı standardına mı, IEC uyumlu kılavuza mı?
• Japon tip muayene belge numarası nedir ve ne zaman sona erer?
• Belgede özel kullanım koşulu (X) var mı? Lütfen İngilizce gönderin.
• Bu modelin IECEx, ATEX veya başka bir belgesi de var mı? Lütfen belge numaralarını iletin.
• Kablo rakorları ve kör tapalar belgeli montajın parçası mı? Model numaraları nedir?
• Motorlar için: hangi koruma cihazı ve ayarlar gerekiyor (kilitli rotor akımı ve izin verilen kilitli rotor süresi)?

E-posta Şablonu

Japon tedarikçiyle yazışma genellikle İngilizce yürütüldüğü için şablonu İngilizce veriyoruz; köşeli parantezleri doldurun.

Subject: Ex certification details for [equipment / model]

Dear [Name],
We plan to install [model] in a [Zone 1 / Zone 2] area at our site in Türkiye. The gases involved are [gas names]. Before we finalize the order, please send the following:
1. The Ex marking and the Japanese type examination certificate number, with its expiry date
2. Any specific conditions of use (X) in English
3. Any ATEX (EU type-examination certificate, declaration of conformity), IECEx or other certificates for the same model
4. Model numbers of the cable glands and blanking plugs in the certified assembly
5. For motors, the required protection device and settings
Our final selection will be confirmed by our engineering team and the competent authority.
Best regards,
[Your name]

Bu Rehberin Sınırları

• Yalnızca gaz ve buharları kapsar, yanıcı tozu kapsamaz.
• Belgelendirme kuralları, tanınan kuruluşlar ve standart sürümleri değişir. TIIS ve yurt dışı kuruluşlarla ilgili noktalar, yazıldığı tarihte aşağıdaki kaynakları yansıtır; güncel durumu teyit edin.
• Türkiye'ye ilişkin mevzuat ve TS numaraları kısaca özetlenmiştir; hukuki görüş değildir. Güncel metinleri ve sürümleri resmî kaynaklardan kontrol edin.
• Belirli bir koruma türünün belirli bir bölgede kabul edilip edilmediği, şirketinizin veya projenizin standartlarına da bağlıdır; bunlar mevzuattan daha katı olabilir.
• Tehlikeli bölge sınıflandırması ve ekipman seçimi, yetkin mühendislerin, belgelendirme kuruluşunun ve yetkili otoritenin kararıdır. Buradaki hiçbir şey bunların yerini almaz.

SSS

Artırılmış emniyetli (Ex e) ekipman Bölge 1'de kullanılabilir mi?

EPL Gb'li eb işaretli ekipman, Bölge 1 için seçeneklerden biridir. Bunu Japon yapı standardındaki e ekipmanıyla aynı kabul etmeyin; ekipman türüne, belge ayrıntılarına ve sahanızın standartlarına göre karar verin.

Alev sızdırmaz (Ex d) kasanın içine istediğim cihazı koyabilir miyim?

Hayır. İçerideki cihazların ısısı, kasanın işlenmesi ve klemens ya da kablo girişlerindeki değişiklikler korumayı etkiler; bu yüzden belgeli model ve onaylı konfigürasyon korunmalıdır.

ATEX veya IECEx belgesi ekipmanı Japonya'da kullanmama izin verir mi?

Hayır. Ekipman Japonya'da kullanılmadan önce Japon tip muayenesinden geçmelidir. IECEx test raporu (ExTR) test verisi olarak sunulabilir ve TIIS'in koyduğu koşulları karşılıyorsa testi azaltabilir.

T4, ekipmanın 135°C ortam sıcaklığında kullanılabileceği anlamına mı gelir?

Hayır. T4, ekipmanın maksimum yüzey sıcaklığı sınıfıdır, izin verilen en yüksek ortam sıcaklığı değildir. Ortam sıcaklığı ayrı bir değerdir; dıştan gelen ısı dahil kurulum bu aralıkta kalmalıdır.

Exproof ekipman hidrojen için uygun mudur?

Yalnızca doğru ekipman grubu ve koşullar için belgelendirilmişse. Hidrojen IIC'dedir. Gaz ve sıcaklık koşullarını belge ve üretici şartnamesiyle karşılaştırın.

Kaynaklar

• MHLW, elektrikli makine ve cihazlar için patlamaya karşı koruma yapı standardı (Japonca): koruma türlerinin tanımları, tutuşma dereceleri
• MHLW, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, madde 280 (Japonca): patlama tehlikesi olan yerlerde elektrikli ekipman
• JNIOSH, patlamaya karşı korumalı elektrik tesisatı teknik kılavuzu, Bölüm 1: Genel (Japonca): işaretler, EPL, sıcaklık sınıfları
• JNIOSH, Bölüm 5: Artırılmış emniyet (Japonca): eb, ec ve yapı gereksinimleri
• JNIOSH, Bölüm 2: Alev sızdırmaz kasalar (Japonca): kasalar ve birleşimler
• JNIOSH, patlamaya karşı korumalı tesis ekipmanı kullanıcı rehberi (Japonca): tehlikeli bölgeler, EPL, aseton sınıflandırması
• TIIS, belirlenmiş yabancı muayene kuruluşu sistemi ve SSS (Japonca): ithal ekipman için tip muayenesi, IECEx ExTR kullanımı
• MHLW, kayıtlı tip muayene kuruluşları listesi (Japonca)
• MHLW, tip muayene belgesinin geçerliliğine ilişkin yanıt (Japonca): üç yıllık geçerlilik ve yenileme
• CML, Ex Equipment Certification Guide for Japan (2017): varyant başına belgeler
• WEG, patlayıcı ortamlar rehberi (İngilizce): gaz grupları, sıcaklık sınıfları, ATEX kategorileri
• Szutest, ATEX hakkında sıkça sorulan sorular (Türkçe): Türkiye'de 2014/34/AB uyumlu yönetmelik ve onaylanmış kuruluş
• Panasonic, patlamaya karşı korumalı aydınlatma (Japonca): tehlikeli bölgeye göre aydınlatma seçimi
• Oriental Motor, artırılmış emniyetli motor kataloğu (Japonca): kilitli rotor durumunda koruma cihazları
• IDEC, EC2B kumanda istasyonu (Japonca): alev sızdırmaz ve artırılmış emniyetli karma yapı