Japonya Basınçlı Kap Sınıf 1 ve Sınıf 2: PV Değeri Tablosu

Japon müşterinin şartnamesinde, teklif verdiğiniz hava tankının dai-nishu atsuryoku yoki olmaması isteniyor. Japonya'daki merkezden bir proses mühendisi, yeni buharla ısıtılan eşanjörün "ichi-atsu" olup olmadığını soruyor. Ya da atölyenizde PED veya ASME Section VIII'e göre üretilen bir kap Japonya'daki bir fabrikaya gidiyor ve alıcı, orada hangi muayenelerin gerektiğini öğrenmek istiyor. Üç durumda da soru aynı: Japon mevzuatına göre bu kap hangi sınıfa giriyor?

Kısa cevap: Japonya'nın İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu (Rodo anzen eisei ho) basınçlı kapları iki ana gruba ayırır. Sınıf 1 basınçlı kaplar (dai-isshu atsuryoku yoki) içinde ısıtma, reaksiyon veya buharlaştırma yapılan ya da atmosferik kaynama noktasının üzerindeki bir sıvıyı depolayan kaplardır. Sınıf 2 basınçlı kaplar (dai-nishu atsuryoku yoki) ise 0,2 MPa (2 bar) manometre basıncı ve üzerinde gaz depolayan kaplardır. Tam kapsamlı bir Sınıf 1 kap için yılda bir yasal muayene ve her ay bir öz kontrol gerekir. Sınıf 2 kap için yılda en az bir öz kontrol yeterlidir.

Bir kabın hangi sınıfa girdiğini dört şey belirler: içinde ne olduğu ve nasıl kullanıldığı, azami çalışma basıncı, iç hacim ve gövdenin iç çapı ile uzunluğu. Bu yazıda her birini sırayla ele alıyor; hızlı başvuru tablosu, PV değeri örnekleri, muayene akışı, karar akış şeması ve Japon tarafına gönderebileceğiniz bir kontrol listesi veriyoruz.

İçindekiler

1. Japonya'da Basınçlı Kap Ne Demektir?
2. Sınıf 1 ve Sınıf 2 Basınçlı Kaplar Arasındaki Fark
3. Sınıf 1 Alt Sınıfları ve PV Değeri
4. Sınıf 2 Alt Sınıfları ve Boyut Kuralları
5. Sınıfa Göre Muayeneler ve Evrak
6. Türkiye'deki Mevzuatla Karşılaştırırken Dikkat Edilecekler
7. İşletme Sorumlusu ve Yetki Gerektiren İşler
8. Kabı Sınıflandırma: Karar Akış Şeması
9. Kontrol Listesi: Japon Tarafıyla Teyit Edilecekler
10. Bu Rehberin Sınırları
11. Sık Sorulan Sorular
12. Kaynaklar

Japonya'da Basınçlı Kap Ne Demektir?

Japon mevzuatında basınçlı kap, iç basıncı atmosfer basıncının üzerinde olan, kazan dışındaki kaptır. Eşanjörler, otoklavlar, damıtma kazanları ve basınçlı hava tankları tipik örneklerdir.

Kazanlar ayrı bir kategoridir. Kazan, suyu ateşle veya başka bir ısı kaynağıyla ısıtarak atmosfer basıncının üzerinde buhar ya da sıcak su üretir ve başka bir yere gönderir. Birçok basınçlı kap bu buharı alan tarafta yer alır.

Gaz tüpleri ve diğer yüksek basınçlı gaz kapları başka bir kanuna, Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu'na tabidir. Bu kanuna, Elektrik İşletmeciliği Kanunu'na veya Gaz İşletmeciliği Kanunu'na tabi kaplar, İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu'nun imalat izni ve muayene kurallarından muaftır. Yine de bazı yükümlülükler sürer; örneğin Sınıf 1 kap için işletme sorumlusu (sagyo shunin-sha) atanması.

Şekil 1: Bir tesisteki tipik basınçlı kaplar

Buharla ısıtılan eşanjör çoğu zaman Sınıf 1 kaptır. Kompresörün hava tankı ise çoğu zaman Sınıf 2 kaptır.

Yalnızca tipik örneklerdir. Gerçek sınıf; kullanıma (ısıtma, reaksiyon, buharlaştırma veya gaz depolama), azami çalışma basıncına, iç hacme ve gövdenin iç çapı ile uzunluğuna bağlıdır.

İç basınç altındaki bir kap patlarsa ciddi hasar verebileceği için İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu bu kapları üç yoldan düzenler:

• Yapım şartları, Basınçlı Kap Yapım Standardı gibi devlet standartlarıyla belirlenir.
• İmalat ve kurulum aşamasında yasal muayeneler uygulanır (kaynak muayenesi, yapı muayenesi, tamamlama muayenesi ve diğerleri).
• Kurulumdan sonra kap, performans muayenesi veya periyodik öz kontrol döngüsü içinde kalır.

Kanun basınçlı kapları Sınıf 1 ve Sınıf 2 olarak ikiye ayırır. Sınıf 1 türünün daha küçük olanları küçük basınçlı kap (kogata atsuryoku yoki) olur. İki sınıf için de çok küçük kalan kaplara gayriresmî olarak basit kap (kan'i yoki) denir.

Bu sınıflandırma Japon mevzuatıdır ve Japonya'da kullanılan kaplar için geçerlidir. Türkiye'deki bir tesiste hangi şartların aranacağını yerel mevzuat ve yetkili kurumlar belirler. Bu terimlerle çoğunlukla Japon mühendislerin hazırladığı şartnamelerde ve çizimlerde ya da bir kap Japonya'ya gönderilirken karşılaşırsınız.

Sınıf 1 ve Sınıf 2 Basınçlı Kaplar Arasındaki Fark

Japon fabrikalarında mühendisler Sınıf 1'e kısaca ichi-atsu, Sınıf 2'ye ni-atsu der. Aşağıdaki tablo iki sınıfın farkını gösterir.

Başlık	Sınıf 1 (ichi-atsu)	Sınıf 2 (ni-atsu)
İçerik ve kullanım	Isıtma, reaksiyon veya buharlaştırma; atmosferik kaynama noktasının üzerindeki sıvı	0,2 MPa (2 bar) manometre basıncı ve üzerinde gaz depolar
Sınıf nasıl belirlenir?	PV değeri, ayrıca gövde iç çapı ve uzunluğu	İç hacim, ayrıca gövde iç çapı ve uzunluğu (PV değeri kullanılmaz)
İmalat ve kurulum	İmalat izni ve yapı muayenesi; tesis bildirimi ve tamamlama muayenesi	Bireysel sertifikasyondan (kobetsu kentei) geçmeli
Kurulumdan sonra	Normalde yılda bir performans muayenesi ve her ay öz kontrol	En az yılda bir öz kontrol
İşletme sorumlusu	Gerekli; küçük kaplar için muafiyetler var	Gerekli değil
Tipik ekipman	Buharla ısıtılan eşanjörler, otoklavlar	Kompresör hava tankları

Asıl fark, kabın içinde ne olduğu ve ona ne yapıldığıdır:

• Sınıf 1: ısıtma, reaksiyon veya buharlaştırmayla içinde buhar oluşan kaplar ve atmosfer basıncındaki kaynama noktasının üzerindeki sıvıyı depolayan kaplar
• Sınıf 2: Zaten Sınıf 1 sayılmıyorsa, 0,2 MPa (2 bar) manometre basıncı ve üzerinde gaz depolayan kaplar

Sınıf 1 bazen "doymuş sıvı tutan kap" diye anlatılır, ancak kanun dört tür tanımlar. Sınıfı yalnızca içeriğin hâli değil, kabın ne yaptığı belirler.

Şekil 2: Sınıf 1 basınçlı kabın dört türü

Isıtıcı, reaktör ve buharlaştırıcı, iç basınç atmosfer basıncını aştığında kapsama girer. Akümülatör ise atmosferik kaynama noktasının üzerindeki sıvıyı depoluyorsa kapsama girer (Uygulama Kararnamesi, Madde 1, bent 5).

IsıtıcıKatıyı veya sıvıyı buharla ya da başka bir ısı taşıyıcıyla ısıtır. Eşanjörler, pişirme kapları, sterilizatörler

ReaktörKimyasal reaksiyon veya benzeri bir süreçle içeride buhar oluşturur. Otoklavlar

BuharlaştırıcıBileşenleri ayırmak için sıvıyı ısıtıp buhar çıkarır. Damıtma kazanları, ekstraktörler

AkümülatörAtmosferik kaynama noktasının üzerindeki sıvıyı depolar. Isı akümülatörleri, sıvılaştırılmış gaz depolama tankları

Örnek ekipmanlar, Japonya Sağlık, Çalışma ve Refah Bakanlığı (MHLW) bünyesindeki bir çalışma grubunun 2006 tarihli belgesinden alınmıştır. Sınıfı ekipmanın adı değil, kullanımı ve boyutu belirler.

İki sınıf ayrılır, çünkü patlama durumunda Sınıf 1 kapta hasar çok daha büyüktür. Yalnızca basınç sayesinde sıvı kalan sıcak sıvı, basınç düştüğü anda buhara dönüşür ve ani genleşme patlamayı çok daha şiddetli hâle getirir. Sınıf 1 kuralları bu yüzden daha sıkıdır. Her sınıf ayrıca alt sınıflara bölünür; bunları sıradaki bölümlerde ele alıyoruz. Belirli bir kabı hızlıca sınıflandırmak istiyorsanız doğrudan karar akış şemasına geçebilirsiniz.

Sınıf 1 Alt Sınıfları ve PV Değeri

Sınıf 1 türündeki kaplar, boyut ve basınca göre üç kademeye ayrılır. En sıkıdan en hafife: Sınıf 1 basınçlı kap > küçük basınçlı kap > basit kap. "Basit kap" kanunda tanımlı bir terim değildir. Uygulama Kararnamesi Madde 13, fıkra 3, bent 26'da sayılan kaplar için kullanılan gayriresmî bir addır; bu kapların yalnızca Basit Kazanlar vb. Yapım Standardı'na uygun üretilmesi yeterlidir.

Japon mevzuatı iki ölçüt kullanır: azami çalışma basıncı ile iç hacmin çarpımı (PV değeri) ve gövde boyutları. Kap, iki ölçütten herhangi birinde daha hafif bir kademenin şartını sağlıyorsa, o hafif kademeye girer.

• Sınıf 1 değil: PV ≤ 0,004 veya 0,1 MPa (1 bar) ve altında "hacim ≤ 0,04 m³" ya da "iç çap ≤ 200 mm ve uzunluk ≤ 1000 mm"
• Küçük basınçlı kap: PV ≤ 0,02 veya 0,1 MPa ve altında "hacim ≤ 0,2 m³" ya da "iç çap ≤ 500 mm ve uzunluk ≤ 1000 mm"

PV Değerine Göre Sınıflandırma

P azami çalışma basıncı (MPa, manometre), V iç hacim (m³) olmak üzere PV değeri, Sınıf 1 türündeki kapları aşağıdaki gibi ayırır. Eşikler yalnızca bu birimlerle geçerlidir; hesaptan önce bar ve litreyi çevirin (1 MPa = 10 bar, 1 m³ = 1000 L; yani 1 MPa·m³ = 10 000 bar·L).

Şekil 3: PV değeri ölçeği ve kademelere göre başlıca yükümlülükler

Tam sınır değerindeki kap hafif kademeye girer ("veya altı" hafif taraftır).

Sınıf 1 basınçlı kapPV > 0,02

İmalat izni, kaynak muayenesi, yapı muayenesi, tesis bildirimi, tamamlama muayenesi; normalde yılda bir performans muayenesi ve en az ayda bir öz kontrol

Küçük basınçlı kap0,004 < PV ≤ 0,02

Bireysel sertifikasyondan geçmeli. En az yılda bir öz kontrol

Basit kap (gayriresmî)0,001 < PV ≤ 0,004

Basit Kazanlar vb. Yapım Standardı'na uygun olmalı. Yetkili kurum veya kayıtlı kuruluş muayenesi yok

Kapsam dışıPV ≤ 0,001

Yapım standartlarının ve muayenelerin dışında (0,1 MPa ve altında hacmi 0,01 m³ veya altı olan kaplar da dışarıda kalır)

P = azami çalışma basıncı, MPa (manometre); V = iç hacim, m³. Yukarı çıktıkça kurallar sıkılaşır. Bu ölçeği yalnızca Sınıf 1 türü kaplar (ısıtma, reaksiyon, buharlaştırma veya kaynama noktasının üzerindeki sıvı) için kullanın; Sınıf 2 için asla kullanmayın.

Esas alınan basınç, normal işletme basıncı değil, kabın yapısının izin verdiği azami manometre basıncıdır (Kazan ve Basınçlı Kap Güvenliği Yönetmeliği, Madde 1). Uygulamada bu değeri kabın şartnamesinden veya çiziminden alın. Manometreden okunan işletme basıncını kullanırsanız kap gerçekte ait olduğundan daha hafif bir sınıfa girebilir.

Emniyet ventilleri, azami çalışma basıncında veya altında açacak şekilde ayarlanır (aynı Yönetmelik, Madde 65). Kapta iki veya daha fazla emniyet ventili varsa ikinci ve sonrakiler azami çalışma basıncının yüzde 3 üzerine kadar ayarlanabilir. Bir kabı sınıflandırırken tasarım basıncını ve emniyet ventili ayarlarını birlikte kontrol edin.

PV hesabında mutlak basıncı değil, manometre basıncını kullanın. Mutlak basınç PV değerini şişirir ve kabı kanunun amaçladığından daha sıkı bir sınıfa itebilir.

Şekil 4: PV değeri örnekleri (Sınıf 1 türü kaplar)

Her kademeye nasıl varıldığını göstermek için kurgusal sayılar kullanılmıştır.

Örnek A: Sıvıyı ısıtan buharlı eşanjör (ısıtıcı), V = 0,3 m³, P = 0,5 MPa (5 bar)

PV = 0,5 × 0,3 = 0,15 > 0,02 → Sınıf 1 basınçlı kap

Örnek B: V = 0,05 m³, P = 0,3 MPa

PV = 0,3 × 0,05 = 0,015 (0,004'ün üzerinde, 0,02'ye kadar) → Küçük basınçlı kap

Örnek C: V = 0,01 m³, P = 0,3 MPa

PV = 0,3 × 0,01 = 0,003 (0,001'in üzerinde, 0,004'e kadar) → Basit kap

Örnek D: V = 0,002 m³, P = 0,4 MPa

PV = 0,4 × 0,002 = 0,0008 ≤ 0,001 → Kapsam dışı

Sınır durumu: V = 0,01 m³, P = 0,4 MPa

PV = 0,4 × 0,01 = 0,004 → "0,004 veya altı" olduğu için Sınıf 1 değil

Örnek C'de basınç 0,1 MPa'nın üzerinde olduğundan "0,1 MPa ve altı, 0,01 m³ ve altı" istisnası uygulanmaz. PV tam 0,02 ise kap küçük basınçlı kap olur.

Örnek A bir Sınıf 1 kaptır; ancak iç hacmi 5 m³ veya altı olan bir ısıtıcı olduğu için işletme sorumlusu gerekmez (Uygulama Kararnamesi, Madde 6, bent 17). Performans muayenesi ve aylık öz kontrol yine de gereklidir.

Gövde Çapı ve Uzunluğuna Göre Sınıflandırma

Azami çalışma basıncı 0,1 MPa (1 bar) manometre veya altında olan kaplarda kademeyi gövdenin iç çapı ile uzunluğu da belirler.

Şekil 5: 0,1 MPa ve altındaki Sınıf 1 türü kaplar, gövde boyutuna göre

İki ölçüden biri hafif kademenin kutusunu aşıyorsa, yalnızca boyut ölçütü kabı aşağı indirmez.

200 mm ≈ 7,9 inç, 500 mm ≈ 19,7 inç, 1000 mm ≈ 39,4 inç. Daha hafif bir kademe veren hacim veya PV ölçütü yine de önceliklidir.

• İç çap ≤ 200 mm ve uzunluk ≤ 1000 mm: Sınıf 1 değil (basit kap veya kapsam dışı)
• İç çap ≤ 500 mm ve uzunluk ≤ 1000 mm: küçük basınçlı kap
• İç çap > 500 mm veya uzunluk > 1000 mm: boyut ölçütüne göre Sınıf 1 (hacim veya PV değeriyle daha hafif bir kademe çıkıyorsa o geçerlidir)

0,1 MPa ve altındaki kaplar için hacim şartları da vardır (0,04 m³ ve altı dışarıda kalır; 0,2 m³ ve altı küçük basınçlı kaptır). Ancak bu basınçta söz konusu hacimler zaten PV ≤ 0,004 ve PV ≤ 0,02 sonucunu verir. Dolayısıyla düşük basınçlı kaplarda PV değerinin ötesinde bir şey ekleyen ölçüt gövde boyutlarıdır. Uzun, ince ve hacmi büyük kaplara dikkat edin: gövde 1000 mm'yi aştığında boyut ölçütü kabı hafifletmez.

Sınır durumlarda, örneğin gövde uzunluğunun nasıl ölçüleceği gibi ayrıntılarda üreticiye veya yerel Çalışma Standartları Denetim Ofisi'ne (Rodo kijun kantokusho) danışın. Sıcak su sistemlerindeki kapalı genleşme tankları, su sıcaklığına ve basınca göre Sınıf 1 veya Sınıf 2'ye girebilen tanıdık bir örnektir.

Sınıf 2 Alt Sınıfları ve Boyut Kuralları

Sınıf 2 tarafında yalnızca iki kademe vardır: Sınıf 2 basınçlı kap ve basit kap; Sınıf 2 daha sıkıdır. Sınıf 2'de PV değeri kullanılmaz. 0,2 MPa (2 bar) manometre basıncı ve üzerinde gaz depolayan ve iki boyut şartından birini sağlayan kap Sınıf 2'dir. Şartlardan biri iç hacme, diğeri gövde boyutlarına dayanır.

Basınç ve Hacme Göre Sınıflandırma

• 0,2 MPa ve üzeri ve hacim 0,04 m³ (40 L) veya daha fazla: Sınıf 2 basınçlı kap (Uygulama Kararnamesi, Madde 1, bent 7(a))
• Atmosfer basıncının üzerinde ama 0,2 MPa'nın altında ve hacim 0,1 m³ (100 L) üzerinde: basit kap (Madde 13, fıkra 3, bent 27)
• Diğer her durum (örneğin 0,2 MPa altında ve 0,1 m³ veya altı): kapsam dışı

Kompresör çıkışındaki 0,5 m³ (500 L) hacimli bir hava tankı 0,93 MPa'da (9,3 bar) kullanılıyor olsun. Basınç 0,2 MPa'nın, hacim 0,04 m³'ün üzerinde olduğu için bu bir Sınıf 2 basınçlı kaptır. Aynı 0,5 m³'lük tank yalnızca 0,15 MPa'ya (1,5 bar) kadar kullanılırsa Sınıf 2 olmaz. Hacmi 0,1 m³'ü aştığı için basit kap olur ve ilgili yapım standardına uygun üretilmelidir.

Gövde Çapı ve Uzunluğuna Göre Sınıflandırma

Bu ölçüt, 0,2 MPa ve üzerindeki gaz kapları için geçerlidir.

Şekil 6: Gövde çapı ve uzunluğuna göre Sınıf 2 (0,2 MPa ve üzeri)

İç çapı 200 mm veya daha fazla, uzunluğu 1000 mm veya daha fazla olan kap, hacmi 0,04 m³'ün altında olsa bile Sınıf 2'dir.

Uygulama Kararnamesi, Madde 1, bent 7(b). 0,2 MPa ve üzerindeki, 0,04 m³'ün altındaki ve boyut kutusunun dışında kalan gaz kabı kapsam dışıdır. Bu kap basit kap da olamaz, çünkü o kademe 0,1 m³'ün üzerini şart koşar.

İnce uzun bir gövde, küçük bir kabı Sınıf 2 yapabilir. İç çapı 200 mm, uzunluğu 1000 mm olan bir silindir yaklaşık 0,031 m³ hacme sahiptir ve 0,04 m³'ün altında kalır; yine de boyut ölçütüyle Sınıf 2'dir. Öte yandan 0,9 MPa'da (9 bar) kullanılan, gövdesi 250 mm × 600 mm olan 0,03 m³'lük bir tank iki şartı da sağlamaz ve kapsam dışıdır. Yalnızca 0,2 MPa'nın altındaki gaz kapları basit kap olabilir.

Sınıfa Göre Muayeneler ve Evrak

Her kademenin imalat ve kurulumda kendi prosedürleri ve sonrasında yinelenen kontrolleri vardır:

• Sınıf 1 basınçlı kap: Japonya Kazan Derneği (Japan Boiler Association) gibi kayıtlı bir muayene kuruluşunun normalde her yıl yaptığı performans muayenesi (seino kensa) ile muayene belgesinin yenilenmesi ve ayrıca en az ayda bir periyodik öz kontrol
• Küçük basınçlı kap: en az yılda bir periyodik öz kontrol
• Sınıf 2 basınçlı kap: en az yılda bir periyodik öz kontrol
• Basit kap: periyodik muayene veya öz kontrol kuralı yok (kap yapım standardına uygun olmalı)

Küçük basınçlı kaplar, Sınıf 2 kaplar ve basit kaplar için tesis bildirimi ve kurulumda muayene gerekmez.

Periyodik öz kontrollerde kap gövdesindeki hasar, kapak cıvatalarındaki aşınma ile boru ve vanalardaki hasar kontrol edilir. Sonuçlar kaydedilir ve üç yıl saklanır (Yönetmelik, Madde 67, 88 ve 94). Sınıf 1 kapların imalattan kullanıma her aşamasında muayene vardır ve bu aşamalar üretici ile kullanıcı arasında paylaşılır.

Şekil 7: Sınıf 1 basınçlı kap için muayene akışı

Adımlar, üretici ile kabı kuran ve kullanan şirket arasında paylaşılır.

Üretici

ADIM 1İmalat izniEyalet Çalışma Bürosu müdürü verir; kayıtlı bir kuruluşun tasarım inceleme sonuçları eklenir

ADIM 2Kaynak muayenesiKaynaktan önce başvurulur; kayıtlı bir muayene kuruluşu yapar

ADIM 3Yapı muayenesiİmalat bitince kayıtlı bir kuruluş kabı hidrostatik test dahil muayene eder ve damgalar

AYRICAKullanım muayenesiİthal kaplar ve bir yıl veya daha uzun süre kurulmadan bekleyen kaplar için gerekir

Kullanıcı (kabı işleten şirket)

ADIM 4Tesis bildirimiİş başlamadan en az 30 gün önce yerel Çalışma Standartları Denetim Ofisi'ne verilir

ADIM 5Tamamlama muayenesiDenetim ofisi kabı ve borulamayı kontrol eder, ardından muayene belgesini verir

ADIM 6Performans muayenesiBelge bir yıl geçerlidir ve kayıtlı bir kuruluşun muayenesiyle yenilenir

SÜREKLİPeriyodik öz kontrolKullanıcı en az ayda bir yapar; kayıtlar üç yıl saklanır

Kazan ve Basınçlı Kap Güvenliği Yönetmeliği, Madde 49–75; İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu, Madde 88. Performans muayenesinin sonucuna göre belge bir yıldan kısa süreyle ya da bir yıldan fazla, en çok iki yıla kadar yenilenebilir.

Performans muayenesi için kabın soğutulması ve temizlenmesi gibi hazırlıklar gerekir (Yönetmelik, Madde 75); bu yüzden ekipman her seferinde durdurulur. Japon mühendislerin tesis tanklarını mümkün olduğunda Sınıf 1'in dışında tutmaya çalışmasının nedeni üretime bu etkidir. Kaçınılamadığında yaygın yaklaşım, performans muayenesini planlı bir duruşun (teishu) içine yerleştirip tesisi yalnızca bir kez durdurmaktır.

İşlemler kurulumdan sonra da sürer. Gövde veya dip kapakları değiştirilirse değişiklik bildirimi ve değişiklik muayenesi gerekir. Askıya alınan bir kabı yeniden çalıştırmak için yeniden kullanım muayenesi, kabı hizmetten çıkarmak için muayene belgesinin iadesi gerekir.

Japonya Dışında Üretilen Kaplar

Japonya'da kullanılacak bir kabı üretiyor veya tedarik ediyorsanız Japon sınıflandırması yine geçerlidir. Japonya Kazan Derneği'ne göre Sınıf 1 kaplar imalat, ithalat ve kurulum dahil her aşamada muayene edilir. Küçük basınçlı kaplar ve Sınıf 2 kaplar, imalat veya ithalat sırasında bireysel sertifikasyondan (kobetsu kentei) geçmelidir. İthal Sınıf 1 kaplar, Şekil 7'de gösterilen kullanım muayenesinden geçer.

Japonya dışındaki bazı muayene kuruluşları, Japon pazarına yönelik basınçlı ekipman muayenesi yapmak üzere Japonya Sağlık, Çalışma ve Refah Bakanlığı (MHLW) tarafından tanınmıştır. Apave, LRQA ve TÜV Rheinland bu tür hizmetler sunduklarını açıklamaktadır. MHLW ayrıca, başvuruda belirlenmiş bir yabancı muayene kuruluşunun uygunluk belgesi bulunduğunda kullanım muayenesi ve bireysel sertifikasyonun nasıl ele alınacağına dair bir yönerge yayımlamıştır. Kabınız için hangi yolun geçerli olduğunu ve Japon muayene kuruluşunun yine de neyi kontrol edeceğini, imalata başlamadan önce ithalatçı ve muayene kuruluşuyla netleştirin.

ASME kod damgası tek başına Japonya'nın Basınçlı Kap Yapım Standardı'na uygunluğu göstermez. Japonya'nın o zamanki Çalışma Bakanlığı 1998 tarihli bir devlet raporunda, ASME standartlarına göre üretilen kapların uygun sayılabileceğini, eşdeğerlik belgelerinin ise olay bazında inceleneceğini belirtmişti. O günden bu yana uygulama değişmiş olabilir; bir ASME tasarımının olduğu gibi kabul edileceğini varsaymadan önce güncel şartları teyit edin. Aynı soru PED/CE belgesi için de geçerlidir: bu belgenin Japon tarafında nasıl değerlendirileceğini ithalatçı ve muayene kuruluşuyla doğrulayın.

Türkiye'deki Mevzuatla Karşılaştırırken Dikkat Edilecekler

Japon "Sınıf 1 / Sınıf 2" ayrımı, Türkiye'deki ya da AB'deki sınıflandırmayla birebir eşleşmez. Türkiye'de basınçlı ekipmanın tasarım ve imalatı, AB'nin 2014/68/AB (PED) direktifiyle uyumlu Basınçlı Ekipman Yönetmeliği ile TS EN 13445 gibi standartlar çerçevesinde ele alınır; PED kategorileri ise PS × V çarpımına (bar·L) ve akışkan grubuna göre belirlenir. Kullanım aşamasındaki periyodik kontroller ve iş güvenliği yükümlülükleri ise 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile ilgili alt yönetmeliklerde düzenlenir.

Bu nedenle Japon çizimindeki "Sınıf 2" ifadesini Türkiye'deki bir kategoriye doğrudan çevirmeyin. Kıyaslama gerekiyorsa en azından birimleri aynı çizgiye getirin: PV 0,004 = 40 bar·L, PV 0,02 = 200 bar·L, PV 0,001 = 10 bar·L. Bu yalnızca birim çevirisidir; eşikler aynı anlama gelmez. Türkiye'deki tesiste hangi kontrolün ve hangi belgenin gerektiği konusunda İSG uzmanınıza ve yetkili muayene kuruluşuna danışın.

İşletme Sorumlusu ve Yetki Gerektiren İşler

Sınıf 1 kapla yapılan işlerde işveren bir Sınıf 1 basınçlı kap işletme sorumlusu (sagyo shunin-sha) atamalıdır (Uygulama Kararnamesi, Madde 6, bent 17). Sınıf 1 aralığındaki bazı kaplar muaftır:

• Küçük basınçlı kaplar
• İç hacmi 5 m³ veya altında olan ısıtıcılar (Madde 1, bent 5(a))
• İç hacmi 1 m³ veya altında olan reaktörler, buharlaştırıcılar ve akümülatörler (bent 5(b)–(d))

İşletme sorumlusu bir Japon yeterliliğine sahip olmalıdır; hangisi olduğu, kabın kimyasal tesisatın parçası olup olmadığına bağlıdır (Yönetmelik, Madde 62):

• Kimyasal tesisatta kullanılan Sınıf 1 kaplar: Sınıf 1 basınçlı kap işletme sorumlusu beceri eğitimini (kimyasal tesisat) tamamlamış kişi
• Diğer Sınıf 1 kaplar: lisanslı kazan mühendisi (özel, birinci veya ikinci sınıf) ya da kimyasal tesisat veya genel Sınıf 1 basınçlı kap işletme sorumlusu eğitimlerinden birini tamamlamış kişi
• Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu veya benzeri kanunlara da tabi Sınıf 1 kaplar: belirlenmiş Sınıf 1 basınçlı kap işletme sorumlusu lisansı sahipleri de uygundur

İşletme sorumlusunun görevleri arasında basıncın azami çalışma basıncını aşmasını önlemek ve emniyet ventillerinin çalışır durumda kalmasını sağlamak vardır. Kap ilk kez kullanılırken ya da içeriği değişirken sorumlu, çalışma yöntemini anlatır ve işi doğrudan yönetir. Ayrıca kabın içindeki sıcaklık ve basıncı gerektiğinde kontrol eder, anormallikte hemen önlem alır, çalışma koşullarını kaydeder ve vardiya değişiminde devreder (Madde 63). Sorumlunun adı, kabın bulunduğu yerde kolay görülen bir yere asılmalıdır (Madde 66).

Japonya'da Sınıf 1 kaplardaki bazı diğer işler de lisanslı personel ister. Kaynak için lisanslı özel kazan kaynakçısı gerekir (kalınlığı 25 mm veya altındaki parçalarda ve diğer bazı durumlarda sıradan kazan kaynakçısı da kaynak yapabilir). İşletme sorumlusu gerektirecek büyüklükteki Sınıf 1 kapların bakımı lisanslı kazan bakım personeline ayrılmıştır (Uygulama Kararnamesi, Madde 20; Yönetmelik, Madde 55 ve 70). Sınıf 2 kaplar, küçük basınçlı kaplar ve basit kaplar için işletme sorumlusu şartı yoktur.

Kabı Sınıflandırma: Karar Akış Şeması

Soruları sırayla izleyin: önce içerik ve kullanım, sonra basınç, en son boyut. Sonucu ön değerlendirme olarak görün. Sınıf belirsiz kaldığında üreticiye, yerel Çalışma Standartları Denetim Ofisi'ne veya Japonya Kazan Derneği'ne danışın.

Şekil 8: Basınçlı kap sınıflandırma akış şeması

En üstten başlayın. P = azami çalışma basıncı (MPa, manometre); V = iç hacim (m³).

S1. Kap, Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu, Elektrik İşletmeciliği Kanunu, Gaz İşletmeciliği Kanunu veya benzerine tabi mi?

• EvetO kanun geçerlidir (İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu'nun izin ve muayene kurallarından muaftır; Sınıf 1 işletme sorumlusu yükümlülüğü sürer)
• HayırS2'ye geçin

Hayır

S2. Isıtma, reaksiyon veya buharlaştırma içeride buhar üretiyor mu ya da atmosferik kaynama noktasının üzerindeki sıvıyı mı depoluyor (iç basınç atmosferin üzerinde)?

• EvetSınıf 1 tarafı. S3'e geçin
• HayırYalnızca gaz depoluyorsa S5'e geçin

Evet

S3. PV ≤ 0,004 mü, ya da 0,1 MPa ve altında V ≤ 0,04 veya gövde ≤ 200 mm iç çap ve ≤ 1000 mm uzunluk mu?

• EvetSınıf 1 değil. PV > 0,001 ise basit kap; PV ≤ 0,001 ise (ya da 0,1 MPa ve altında V ≤ 0,01 ise) kapsam dışı
• HayırS4'e geçin

Hayır

S4. PV ≤ 0,02 mi, ya da 0,1 MPa ve altında V ≤ 0,2 veya gövde ≤ 500 mm iç çap ve ≤ 1000 mm uzunluk mu?

• EvetKüçük basınçlı kap
• HayırSınıf 1 basınçlı kap (işletme sorumlusu gerekip gerekmediğini hacme bakarak kontrol edin)

S2'den gelen gaz kabı

S5. Gaz 0,2 MPa ve üzerinde mi; ayrıca V ≥ 0,04 veya gövde ≥ 200 mm iç çap ve ≥ 1000 mm uzunluk mu?

• EvetSınıf 2 basınçlı kap
• Hayır0,2 MPa'nın altında ve V > 0,1 ise basit kap; aksi hâlde kapsam dışı

Gemi Güvenliği Kanunu kapsamındaki gemi kapları ve araç yakıt sistemleri gibi bazı kaplar da kapsam dışıdır. Tereddüt hâlinde yerel Çalışma Standartları Denetim Ofisi'ne veya Japonya Kazan Derneği'ne danışın.

Örnek A'daki eşanjör S2'de "evet", S3 ve S4'te "hayır" cevabını verir; yani Sınıf 1 kaptır. 0,93 MPa, 0,5 m³'lük hava tankı ise gaz kabı olarak S2'den S5'e gider ve Sınıf 2 çıkar.

Sınıfı yalnızca ekipman adına bakarak belirlemeyin. Biri sıvıyı buharla ısıtan, diğeri yalnızca soğutma suyuyla soğutan iki eşanjör, farklı hükümlere tabi olabilir.

Kontrol Listesi: Japon Tarafıyla Teyit Edilecekler

Kabı ister satın alıyor, ister şartnameye yazıyor, ister tedarik ediyor olun, sonradan gereken bir işlemin atlanmaması için tasarım veya satın almadan önce şu maddeleri üreticiyle teyit edin.

• Azami çalışma basıncı (manometre, MPa veya bar) ve emniyet ventili ayar basınçları; işletme basıncı değil, şartname veya çizimdeki değerler
• İç hacim (m³ veya L) ile gövde iç çapı ve uzunluğu (mm)
• İçerik ve kullanım: ısıtma, reaksiyon, buharlaştırma, kaynama noktasının üzerindeki sıvı ya da yalnızca gaz depolama
• Hangi kanunun geçerli olduğu: İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu mu, Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu veya başka bir kanun mu
• Japon tarafının beklediği sınıf (Sınıf 1, küçük basınçlı kap, Sınıf 2, basit kap veya kapsam dışı) ve bunu kimin teyit ettiği
• Gerekli belgeler: bireysel sertifikasyon, yapı muayenesi damgası, muayene belgesi ve benzeri kayıtlar
• İthal kaplar için: kullanım muayenesini veya bireysel sertifikasyonu hangi muayene kuruluşunun yürüteceği ve yabancı bir muayene kuruluşunun devreye girip girmeyeceği
• Sınıf 1 için: tesis bildirimini kimin vereceği (iş başlamadan en az 30 gün önce) ve yıllık performans muayenesinin duruş takvimine nasıl yerleşeceği

Bu maddeleri satın alma şartnamesine taşıyabilirsiniz.

Japon Müşteriye veya Tedarikçiye Örnek E-posta

Köşeli parantez içindeki yerleri kendi durumunuza göre düzenleyin (Japon tarafla yazışma İngilizce yürüyorsa metni çevirin):

Konu: [etiket no. / ekipman adı] için basınçlı kap sınıfı

Merhaba [isim],

İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu'na göre basınçlı kap sınıfını teyit edebilmemiz için aşağıdaki değerleri kontrol edebilir misiniz?

1. Azami çalışma basıncı (MPa, manometre): [değer]
2. İç hacim (m³): [değer]
3. Gövde iç çapı ve uzunluğu (mm): [değer]
4. İçerik ve kullanım (ısıtma / reaksiyon / buharlaştırma / kaynama noktasının üzerindeki sıvı / gaz depolama): [değer]
5. Geçerli kanun (İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu veya Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu): [değer]

Bu değerlere göre kabı [Sınıf 1 / küçük basınçlı kap / Sınıf 2 / basit kap] olarak anlıyoruz. Sizin değerlendirmeniz farklıysa ve bizden hangi muayene ile belgelerin istendiğini lütfen bildirin.

Saygılarımla,
[adınız]

Bu Rehberin Sınırları

• Bu rehber, Japonya'nın İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu'ndaki sınıflandırma kurallarını açıklar. Kanunun kendisinin ya da yetkili kurumların kararının yerine geçmez.
• Sınır durumlar (gövde uzunluğunun ölçülmesi, yalnızca soğutma yapan eşanjörler, basınç ile vakum arasında geçiş yapan kaplar) üreticiyle, yerel Çalışma Standartları Denetim Ofisi'yle veya muayene kuruluşuyla teyit edilmelidir.
• Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu ve diğer kanunlara tabi kaplar burada ele alınmayan farklı kurallara tabidir.
• Japonya dışında, Japon bir belgedeki sınıf ne olursa olsun yerel basınçlı ekipman mevzuatı ve yetkili kurum geçerlidir. Türkiye'deki mevzuat atıfları bu yazıda genel düzeydedir; güncel metni ve uygulamayı İSG uzmanı ya da muayene kuruluşuyla teyit edin.
• İthal kaplar ve yabancı muayene kuruluşlarına ilişkin kurallar zamanla değişir. Güncel yolu ithalatçı ve muayene kuruluşuyla teyit edin.

Sık Sorulan Sorular

Ichi-atsu ve ni-atsu ne demek?

Fabrika dilinde kısaltmadır: ichi-atsu Sınıf 1 basınçlı kap, ni-atsu Sınıf 2 basınçlı kap demektir. Ichi-atsu; ısıtma, reaksiyon veya buharlaştırma yapan ya da kaynama noktasının üzerindeki sıvıyı tutan kapları kapsar. Ni-atsu ise 0,2 MPa (2 bar) ve üzerinde gaz depolayan kapları kapsar. Daha ağır kurallar ichi-atsu içindir: yıllık performans muayenesi ve aylık öz kontrol. Ni-atsu kaplar bireysel sertifikasyondan geçmeli ve yılda bir öz kontrole tabi tutulmalıdır.

Kompresör hava tankı Sınıf 2 basınçlı kap mıdır?

Azami çalışma basıncı 0,2 MPa (2 bar) veya üzerindeyse ve hacim 0,04 m³ (40 L) veya daha fazlaysa ya da gövde en az 200 mm iç çaplı ve 1000 mm uzunluktaysa evet. Sınıf 2 bir hava tankı için en az yılda bir öz kontrol yapılır ve kayıtlar üç yıl saklanır. İnce uzun bir gövde küçük bir tankı bile Sınıf 2 yapabilir; bu yüzden hem hacmi hem gövde boyutlarını kontrol edin.

Eşanjör Sınıf 1 basınçlı kap mıdır?

Sıvıyı veya katıyı ısıtmak için buhar ya da ısı transfer yağı alan bir eşanjör ısıtıcıdır ve Sınıf 1 aralığına girer. Boyutuna göre küçük basınçlı kap veya basit kap da olabilir. Yalnızca soğutma yapan eşanjörlerin sınıfını belirlemek daha zordur. İçerideki sıvının atmosferik kaynama noktasının üzerinde olup olmadığına ya da 0,2 MPa ve üzerinde gaz depolanıp depolanmadığına bakın ve üreticiyle ya da yerel Çalışma Standartları Denetim Ofisi'yle teyit edin.

Küçük basınçlı kap ile basit kap arasındaki fark nedir?

Küçük basınçlı kap kanunda tanımlı bir kategoridir: Sınıf 1 türünün daha küçük bir kabı. Bireysel sertifikasyondan geçmeli ve en az yılda bir öz kontrole tabi tutulmalıdır. "Basit kap" ise küçük basınçlı kap kademesinin altında kalan küçük kaplar için kullanılan gayriresmî bir addır. Basit Kazanlar vb. Yapım Standardı'na göre üretilmeleri gerekir, ancak hiçbir kurum veya kayıtlı kuruluş bunları muayene etmez.

Vakum kabı basınçlı kap sayılır mı?

Yalnızca vakum altında çalışıyorsa hayır. Sınıf 1 ısıtıcılar, reaktörler ve buharlaştırıcılar ile tüm Sınıf 2 kaplar için iç basıncın atmosferin üzerinde olması gerekir. Basınç ile vakum arasında geçiş yapan bir kap, basınçlı durumuna göre sınıflandırılır.

Sınıf 1 basınçlı kap ile kazan arasındaki fark nedir?

Kazan, suyu ateşle veya başka bir ısı kaynağıyla ısıtıp atmosfer basıncının üzerinde buhar ya da sıcak su üretir ve başka bir yere gönderir. Sınıf 1 ısıtıcı ise kazandan ya da başka bir kaynaktan aldığı buharla içeriğini ısıtır. Kanun kazanları ve basınçlı kapları ayrı kategoriler olarak ele alır, ancak izin ve performans muayenesi sistemleri benzerdir ve lisanslı bir kazan mühendisi, kimyasal tesisat dışındaki Sınıf 1 kaplar için işletme sorumlusu olabilir.

Kaynaklar

• Sınıf tanımları, işletme sorumlusu, basit kaplar: e-Gov, İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu Uygulama Kararnamesi (Madde 1, 6, 12, 13, 14, 20) (Japonca)
• Muayeneler, öz kontroller, işletme sorumlusu yeterlilikleri ve görevleri: e-Gov, Kazan ve Basınçlı Kap Güvenliği Yönetmeliği (Madde 1, 49–95, 125) (Japonca)
• İmalat izni, imalattaki muayeneler, tesis bildirimi: e-Gov, İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu (Madde 37, 38, 88) (Japonca)
• Kazanlar ve basınçlı kaplar, örnek ekipmanlar: MHLW, "Kazanlar ve Basınçlı Kaplar", çalışma grubu belgesi No. 4, Ağustos 2006 (Japonca)
• Sınıflandırma ve yükümlülükler: Japonya Kazan Derneği, Sınıf 1 (küçük) basınçlı kap sınıflandırması (Japonca); Sınıf 2 basınçlı kap sınıflandırması (Japonca)
• İşletme sorumlusu kapsamı: Japonya Kazan Derneği, Sınıf 1 basınçlı kapların işletilmesi (Japonca)
• Performans muayenesi: Japonya Kazan Derneği, performans muayenesi nedir (Japonca)
• Japon pazarı için yabancı muayene kuruluşları: Apave, MHLW onayı; LRQA, MHLW muayene hizmetleri; TÜV Rheinland, Japonya'ya basınçlı ekipman ihracatı
• ASME ile üretilen kaplar ve ithalat (1998): Kabine Ofisi, Pazara Erişim Ombudsman Konseyi raporu, madde 3-(14)