Tap Plate Nedir? Ekipmanı Çelik Konstrüksiyona Bağlama

Japon bir tedarikçiden gelen pompa skid'i, fan ya da pano şartnamesini inceliyorsunuz ve bir satırda "tappu pureto, boruto, natto wo fuzoku suru" yazıyor. Yani tap plate, cıvata ve somun ekipmanla birlikte teslim edilecek. Yapı ekibiniz tap plate'in ne olduğunu soruyor, ancak bunu çeliğe kimin kaynaklayacağını kimse söyleyemiyor.

Tap plate, kılavuz çekilmiş (dişli) delikleri olan bir metal plakadır. Ekipman çelik konstrüksiyonun üzerine oturduğunda tap plate çeliğe kaynaklanır ve bağlantı cıvataları için taban görevi görür. Japon şantiyelerinde buna "tap base" (tappu beesu) ya da "tapping plate" (tappingu pureto) de denir.

Bu rehber plakanın ne işe yaradığını, ekipmanı çeliğe bağlamanın diğer yollarıyla karşılaştırmasını ve çelikteki montajın beton temelden farkını anlatıyor. Ardından şartnamede ve sahada nelerin kontrol edileceğini, Türkiye'deki bir tesis için birkaç notu, bir kontrol listesini, Japon tedarikçiye sorulacak soruları ve benzer parçalarla ilgili SSS bölümünü bulacaksınız.

İçindekiler

1. Tap Plate Nedir?
2. Neden Tap Plate? Ekipmanı Çeliğe Bağlamanın Üç Yolu
3. Montaj Adımları: Beton Temel ve Çelik Konstrüksiyon
4. Şartnamede Tap Plate Geçiyorsa Neler Kontrol Edilir?
5. Türkiye'deki Bir Tesis İçin Notlar
6. Tap Plate Kontrol Listesi ve Japon Tedarikçiye Sorular
7. Bu Rehberin Sınırları
8. Tap Plate SSS
9. Kaynaklar

Tap Plate Nedir?

Genel anlamda tap plate, dişli delikleri olan herhangi bir metal plakadır. İnşaat ve montaj sahalarında bu terim çoğunlukla ekipmanı çelik konstrüksiyonun üzerine monte etmek için kullanılan plaka anlamına gelir.

Tap (kılavuz), deliğin içine iç diş açan takımdır. Kılavuzla diş açılmış deliğe cıvata doğrudan vidalanabilir; yani plakanın kendisi somun görevi görür.

Şekil 1: Tap plate ile monte edilmiş ekipmanın kesiti

Cıvatalar, çeliğe kaynaklı plakaların dişli deliklerine vidalanır. Ekipman ayağı cıvataların üzerine oturur ve somunlar yukarıdan sıkılır.

Bu, aşağıdaki çelik üzerindeki montaj adımlarıyla aynı düzendir. Cıvataların nasıl bağlanacağı ekipmanın boyutuna ve tasarımına göre değişir.

Tap plate makine içinde bir parça olarak da kullanılır, ancak bu yazı yalnızca ekipman montajında kullanılan tap plate'leri ele alıyor.

Neden Tap Plate? Ekipmanı Çeliğe Bağlamanın Üç Yolu

Tap plate'in amacı, ekipmanı çelik konstrüksiyona cıvatayla bağlamaktır. Ekipmanı çeliğe sabitlemenin yaygın üç yolu vardır ve tap plate tercihinin nedeni üçünü yan yana koyunca daha kolay görülür.

Şekil 2: Ekipmanı çelik konstrüksiyona sabitlemenin üç yolu

Tap plate ile çeliği delmeden ekipmanı cıvatalayabilirsiniz ve ekipman sonradan yine sökülebilir.

Ekipmanı doğrudan kaynaklamak

Çelikte delik açıp geçme cıvata kullanmak

Tap plate

Sökme

Yalnızca kaynağı keserek

Somunlar sökülür

Somunlar sökülür

Hizalama

Ekipman nereye oturuyorsa orada kaynaklanır

Çelikteki delikler ekipmanın delikleriyle hizalanmalıdır

Plaka ekipmanın deliklerine göre yerleştirilir, sonra kaynaklanır

Çelik üzerindeki iş

Ekipman çeliğe kaynaklanır

Çelik delinir; somun arka tarafta tutulur

Delik açılmaz; plaka çeliğe kaynaklanır

En uygun durum

Hiç sökülmeyecek küçük bağlantı elemanları

Çeliğin arka tarafına erişilebiliyorsa

Kontrol veya değişim için sökülecek ekipman

Doğru yöntem, ekipmanın ağırlığına ve çeliğin tasarım koşullarına bağlıdır. Bu tablo yalnızca genel farkları karşılaştırır.

Yazının asıl konusu çelik üzerindeki montajdır. Karşılaştırma olsun diye bir sonraki bölümde önce tipik bir beton temeldeki akışa bakıyoruz.

Montaj Adımları: Beton Temel ve Çelik Konstrüksiyon

Beton temelde yaygın bir yöntem kimyasal ankrajdır (ankraj cıvatasını açılmış deliğe yapıştıran reçine kapsül). Çelikte ise kaynaklı tap plate ankrajın yerini alır. Şekil 3 iki sırayı adım adım gösteriyor.

Şekil 3: Beton ve çelik üzerinde montaj adımları

Son adım aynıdır: ekipmanı yerleştirip somunları sıkmak. Fark, cıvatanın nasıl tutulduğundadır.

Beton temel (kimyasal ankraj)

Çelik konstrüksiyon (tap plate)

1. adım

Betonda delik açılır ve toz temizlenir

Tap plate, çelik üzerinde ekipmanın bağlantı deliklerine denk gelen yere konur

2. adım

Kimyasal ankraj (reçine kapsül) deliğe yerleştirilir

Tap plate'in çevresi kaynaklanarak çeliğe sabitlenir

3. adım

Ankraj cıvatası yerleştirilir ve reçinenin sertleşmesi beklenir

Cıvatalar dişli deliklere vidalanır ve dik durur

4. adım

Ekipman yerleştirilir ve somunlar sıkılır

Ekipman yerleştirilir ve somunlar sıkılır

Yalnızca genel bir özet. Gerçek adımlar ekipmanın boyutuna ve projeye göre değişir.

Tamamlanmış montajlar şöyle görünür. Betonda ankraj cıvataları reçineyle sabitlenmiştir:

Çelikte ise cıvataları kaynaklı tap plate tutar, bu yüzden çeliğin kendisini delmeniz gerekmez:

Ekipmanı doğrudan çeliğe de kaynaklayabilirsiniz, ancak tap plate ekipmanın sökülebilir kalmasını sağlar; bu da bakımda işe yarar. Bunun faydasını görmek için çalışanların somunlara anahtarla ulaşabileceği boşluk gerekir. Ekipmanın çevresinde borulama ve taşıyıcı çerçeveler sıkışıksa, boşluğu yerleşim planı aşamasında kontrol edin.

Şartnamede Tap Plate Geçiyorsa Neler Kontrol Edilir?

Tap plate küçük bir parçadır, ama ayrıntılarına kimse karar vermezse sahada iş durur. Kontroller iki gruba ayrılır: şartname ve çizimlerde teyit edilecekler, bir de montaj sırasında teyit edilecekler.

Şekil 4: Şartnamede ve sahada kontrol edilecek dört nokta

İlk ikisini şartname ve çizimlerde, son ikisini sahada kontrol edin.

Kim tedarik ediyor"Teslimat kapsamında" ifadesi parçaları ekipman tedarikçisinin kapsamına koyar. Kaynağı kimin yapacağına da karar verin

Kalınlık ve diş boyutuTasarımcı yüke ve cıvata boyutuna göre belirler, çizimde gösterilir

Delik konumuDişli delikler ekipmanın bağlantı delikleriyle örtüşüyor mu?

Dişlerin durumuDişler kaynak sıçramasıyla veya boyayla tıkanmış mı?

Gerçek plaka kalınlığı ve diş boyutu, ekipman ile taşıyıcı çerçevenin tasarımından gelir. Bu yazı tipik değerler vermez.

Şartname ve Çizimlerde

Sorumluluk kapsamı ile başlayın; Japon şartnamelerinde buna shosho (所掌) denir. Şartnamede tap plate, cıvata ve somunun "teslimat kapsamında" olduğu yazıyorsa (付属, fuzoku), parçaları ekipman tedarikçisi sağlar. Ancak bu cümle tek başına plakaları çeliğe kimin kaynaklayacağını söylemez.

İş bölümü sözleşmeden sözleşmeye değişir. Hiçbir iş iki tarafın arasında kalmasın diye kaynağı kimin, boyayı kimin yapacağını teklif şartnamesi (mitsumori shiyosho, 見積仕様書) aşamasında yazılı hale getirin.

Sonra plaka kalınlığını ve diş boyutunu kontrol edin. Plaka somunun yerine geçtiği için plaka çok inceyse cıvata ile kavrayan diş sayısı yetersiz kalır. Elesa+Ganter kataloğunda, dişli delikli plakalarında plaka kalınlığının asgari vidalama derinliğine denk geldiğini belirtiyor. Cıvatanın boyutunu, mukavemet sınıfıyla birlikte sıkma torkunu da tasarımcı seçer.

Montaj Sırasında

Sahada önce delik konumlarını kontrol edin. Tap plate ekipmanın bağlantı deliklerine göre yerleştirilip kaynaklandığı için kaynaktan önce plakayı ekipman ölçüleriyle karşılaştırın.

Sonra dişlere bakın. Kaynak sıçraması (kaynak sırasında etrafa saçılan küçük metal damlaları) ya da boya dişlere girerse cıvatalar zor vidalanır. Bu yüzden ekipler kaynak veya boyadan önce dişli delikleri kapatır (Japonca yojo, 養生: korumaya alma) ya da işten sonra dişleri kontrol eder.

Türkiye'deki Bir Tesis İçin Notlar

Tap plate'in kendisi için Türkiye'de yerleşik bir standart adı ya da Japonya'daki gibi tanımlı bir ürün sınıfı bulamadık; plaka şartnamede ve çizimde ölçüleriyle tanımlanır. Cıvata ve somun tarafında ise standart numarası ve mukavemet sınıfını yazılı hale getirmek en güvenli yoldur.

• Cıvata mukavemet sınıfı: Japonya'da JIS B 1051, Avrupa'da EN ISO 898-1 tarafından kullanılan 8.8, 10.9, 12.9 gibi sınıf gösterimleri aynı mantıktadır. Türkiye'de bunun TSE karşılığı TS EN ISO 898-1 olarak geçer. "Aynı" demek yerine, tedarikçiden hangi standardın ve sınıfın uygulandığını yazılı isteyin.
• Kaynak somunu: Japonya'da kaynak somunları JIS B 1196 ile tanımlanır. Avrupa'da benzer ürünler DIN 929 (altıgen) ve ISO 21670 gibi standartlarla bilinir; ölçü ve kaynak çıkıntısı bakımından birebir aynı olduklarını varsaymayın, çizimden teyit edin.
• İSG: Çelik konstrüksiyon üzerindeki kaynak ve ekipman yerleştirme işleri, tesisin 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesindeki risk değerlendirmesi ve sıcak iş izni gibi prosedürlerine tabidir. Bu yazı bir iş talimatı değildir; tesisinizin onaylı prosedürlerini uygulayın.
• Taşıyıcı çelik: Plakanın kirişin neresine kaynaklanacağını çelik yapı tasarımından sorumlu mühendis onaylamalıdır.

Tap Plate Kontrol Listesi ve Japon Tedarikçiye Sorular

Japonca bir şartname ya da çizimde tap plate (tappu pureto), tap base (tappu beesu) veya tapping plate (tappingu pureto) geçtiğinde aşağıdaki listeleri kullanın.

Kontrol Listesi

• Şartname: Teslimat kapsamında tap plate, cıvata ve somun sayılıyor mu? Her biri ekipman tedarikçisi tarafından mı, yoksa sizin tarafınızdan mı sağlanıyor?
• Şartname: Plakaları çeliğe kimin kaynaklayacağı, sonradan boyayı veya rötuşu kimin yapacağı yazılı mı?
• Çizimler: Çizimlerde plaka kalınlığı, diş boyutu ve delik konumları ölçülü olarak gösteriliyor mu?
• Çizimler: Çelik yapı tasarımından sorumlu kişi plakaların kiriş üzerindeki yerini onayladı mı?
• Yerleşim: Yakındaki borulama ve çerçeveler düşünüldüğünde somunların çevresinde anahtar için yeterli boşluk var mı?
• Kaynaktan önce: Plaka konumları, ekipmanın gerçek bağlantı delikleriyle karşılaştırıldı mı?
• Kaynak ve boya: Dişli delikler kapatıldı mı?
• Ekipmanı yerleştirmeden önce: Cıvatalar dişlerde kaynak sıçraması veya boya olmadan serbestçe vidalanıyor mu?

Tedarikçiye Sorulacak Sorular

• Tap plate, cıvata ve somun sizin teslimat kapsamınıza dahil mi?
• Tap plate'lerin çelik konstrüksiyona kaynaklanmasından ve sonrasındaki boyadan kim sorumlu?
• Plaka kalınlığını, malzemesini, diş boyutunu ve delik yerleşimini çizimde gösterir misiniz?
• Kaynaktan önce plakaları konumlandırabilmemiz için ekipmanın bağlantı deliklerinin ölçülü bir çizimini verir misiniz?
• Cıvata ve somun hangi standarda ve mukavemet sınıfına göre sağlanıyor?

Örnek Soru E-postası

Japon tedarikçilerle yazışma çoğunlukla İngilizce yapıldığı için örnek e-posta İngilizce olarak verilmiştir.

Subject: Tap plates for [equipment name] – scope and drawing details
Hello [Name],
Your specification states that tap plates, bolts, and nuts will be supplied with [equipment name]. To prepare the steel work, could you confirm the following?
1. Who will weld the tap plates to our structural steel, and who will paint them afterward?
2. Plate thickness, material, thread size, and hole layout (please show these on the drawing).
3. A dimensioned drawing of the equipment mounting holes.
4. The standard and property class of the supplied bolts and nuts.
Thank you,
[Your name]

Bu Rehberin Sınırları

• Plaka kalınlığı ve diş boyutu, ekipmanın ve taşıyıcı çerçevenin tasarımıyla belirlenir. Bu rehber tipik değer vermez; tasarımcı ve tedarikçiyle teyit edin.
• Kaynak, geçme cıvata ya da tap plate seçimi ekipmanın ağırlığına ve çeliğin tasarım koşullarına bağlıdır.
• "Tap plate", "tap base" ve "tapping plate" adları bir standartla tanımlanmış değildir; kullanım şirkete ve sahaya göre değişir. Parçayı adıyla değil, şekli ve ölçüleriyle tanımlayın.
• Yukarıdaki montaj adımları genel bir özettir, iş talimatı değildir. Projenin onaylı prosedürlerine, çelik ve ekipmandan sorumlu kişilerin talimatlarına uyun.
• Standart numaralarına ilişkin notlar genel bilgi amaçlıdır; kesin karşılık için TSE ve tedarikçi dokümanlarını kontrol edin.

Tap Plate SSS

Şekil 5: İç dişli benzer parçalar

Birbirine benzerler, ancak nereye takıldıkları ve neyi tuttukları farklıdır.

Tap plateEkipman montajında cıvata tabanı olarak çelik konstrüksiyona kaynaklanan kalın plaka

Somun plakasıSomun yerine arka tarafa konan, iç dişli küçük plaka

Kaynak somunuDişi sağlamak için sac levhadaki deliğin arkasına kaynaklanan somun

Pano montaj plakasıPano içinde cihazların ve DIN rayların vidalandığı çelik plaka

Tap Plate, Tap Base ve Tapping Plate Arasındaki Fark Nedir?

Üçü de dişli delikli plakalar için zaman zaman kullanılan adlardır. Bir standartla tanımlanmış adlar değildir ve kullanım şirkete ve sahaya göre değişir.

Örneğin bir Japon boru tesisatı firması yaptığı işler arasında "kaynaklı tap base" (yosetsu tappu beesu, 溶接) sayıyor; bu, taban olarak kaynaklanan plakaya bazen "base" dendiğini gösteriyor. Çizim ve şartnamelerde parçanın ne olduğunu şeklinden ve ölçülerinden teyit edin.

Tap Plate ile Kendinden Diş Açan Vida Arasında Bir İlişki Var mı?

Hayır. Adları benzer ama parçalar farklıdır. Japonca "tapping screw" (tappingu neji) olarak geçen kendinden diş açan vida, vidalanırken kendi iç dişini oluşturur; bu yüzden kılavuz ya da somun kullanmadan düz bir ön deliğe sabitlenir.

Bu vidalar çoğunlukla ince sac çelikte kullanılır. Tap plate ise farklı çalışır: dişleri önceden kılavuzla açılmıştır.

Tap Plate'in İngilizce ve Türkçe Adı Nedir?

İnsanlar bazen "tap plate" ve "tapping plate" diye arıyor, ancak yerleşik bir İngilizce ad görünmüyor. Japonya dışındaki bileşen üreticilerinin kataloglarında "plate with tapped holes" ve "threaded plate" gibi ifadeler kullanılıyor. Türkçede de tek bir yerleşik ad bulamadık.

Çizim ya da şartnameleri ülkeler arasında paylaşırken yalnızca ada güvenmeyin. Yanlış anlaşılmayı önlemek için plaka kalınlığını, nominal diş boyutunu ve delik konumlarını ölçü olarak yazın; gerekirse "dişli plaka (threaded plate)" gibi açıklayıcı bir tanım ekleyin.

Tap Plate'in Somun Plakası ve Kaynak Somunundan Farkı Nedir?

Somun plakası, parçanın arkasında somun yerine duran iç dişli küçük bir plakadır. Örneğin menteşe aksesuarları, önceden dişi açılmış somun plakalarıyla birlikte satılır. İkisinde de plakada diş vardır; fark, somun plakasının parçayı arkadan sıkıştırması, tap plate'in ise ekipman için taban olarak çelik konstrüksiyona kaynaklanmasıdır.

Başka bir yöntem, sac levhadaki ya da taşıyıcı çerçevedeki cıvata deliğinin arkasına bir somun kaynaklamaktır; böylece cıvatayı somunu tutmadan sıkabilirsiniz. Japonya'da kaynak somunları JIS B 1196 kapsamındadır ve üretici katalogları bunları altıgen, kare ve T tipi olarak gruplar. Tap plate'te dişler plakanın kendisine açıldığı için kaynaklanacak bir somun yoktur.

Tap Plate'in Kontrol Panosundaki Montaj Plakasından Farkı Nedir?

Bir kontrol panosunun içinde cihazlar, Japon pano üreticilerinin kiban (基板, montaj plakası) dediği bir çelik plakaya monte edilir. Örneğin Nitto Kogyo'nun BP22 çelik montaj plakası 2,3 mm kalınlıktadır.

Montaj plakasına cihazlara göre delikler açılır ve şalterler, klemensler ile 35 mm'lik DIN raylar (Nitto Kogyo kataloğunda "IEC rail" olarak geçer) vidalanır. Bu plaka, montajda kullanılan tap plate'ten ayrı bir parçadır. Ancak panonun ya da bir bağlantı kutusunun (JB) kendisini çelik taşıyıcı çerçeveye monte ediyorsanız, bu yazıdaki yöntem seçeneklerden biridir.

Kaynaklar

• Kılavuz (iç diş açan takım): MonotaRO, "Kılavuz türleri ve kullanım alanları" (Japonca)
• Plaka kalınlığı ve vidalama derinliği; "plates with tapped holes": Elesa+Ganter, GN 7247.4 Plates, Stainless Steel, with Tapped Holes
• Kendinden diş açan vidaların çalışma şekli: MISUMI teknik bilgi, "Kendinden diş açan vidaların özellikleri, türleri ve kullanımı" (Japonca)
• Ad olarak "kaynaklı tap base": B.W.W., üretim örneği "SUS304 HL kaynaklı tap base" (Japonca)
• Somun plakaları: Sugatsune, "Somun plakası 218-09XX" (Japonca)
• Kaynak somunları (JIS B 1196): Shinjo Manufacturing, "Kaynak somunları ve flanşlı kaynak somunları" (Japonca)
• Pano montaj plakası ve IEC ray: Nitto Kogyo, "[BP22] Çelik montaj plakası" (Japonca); Nitto Kogyo, "[TB-DR] IEC ray (35 mm genişlik)" (Japonca)