Teishu là gì? Đợt dừng nhà máy bảo dưỡng định kỳ ở Nhật
Nếu bạn cung cấp thiết bị, hóa chất hoặc dịch vụ cho một nhà máy hóa chất, lọc dầu của Nhật, hoặc mua nguyên liệu, sản phẩm từ nhà máy đó, sớm muộn bạn sẽ nghe đến từ teishu (定修). Khách hàng nhờ bạn giao bình trao đổi nhiệt thay thế "trước teishu". Nhà cung cấp báo rằng sản phẩm sẽ hết hàng "trong đợt teishu tháng 5". Nhà thầu bảo trì thì yêu cầu hồ sơ huấn luyện an toàn của đội thi công từ nhiều tháng trước khi làm việc.
Teishu là cách nói tắt của teiki shuri (定期修理, "sửa chữa định kỳ"): đợt dừng có kế hoạch, trong đó một nhà máy vận hành liên tục được dừng lại, mở thiết bị ra, kiểm tra, vệ sinh và sửa chữa. Bài viết giải thích nhà máy Nhật dừng bao lâu một lần và vì sao, một đợt dừng diễn ra như thế nào, ai làm việc, và điều gì đang gây áp lực lên các đợt dừng những năm gần đây. Phần cuối có danh sách chuẩn bị, câu hỏi nên hỏi phía Nhật và một email hỏi thông tin mẫu.
- Teishu là đợt dừng nhà máy có kế hoạch ở Nhật để mở những thiết bị không thể mở khi đang chạy, rồi kiểm tra, vệ sinh, sửa chữa và thay thế
- Chu kỳ mặc định là 1 năm một lần, do các đợt kiểm tra bắt buộc theo luật quyết định, ví dụ kiểm tra an toàn theo Luật An toàn Khí áp suất cao. Cơ sở được nhà nước chứng nhận có thể chạy liên tục khoảng 4 năm, tối đa 8 năm
- Thời gian phụ thuộc quy mô tổ máy và khối lượng việc. Một đợt dừng lớn của tổ máy etylen công suất khoảng 600.000 tấn/năm (năm tài chính 2017) kéo dài khoảng 2 tháng và cần tới 3.000 lao động bên ngoài mỗi ngày vào lúc cao điểm
- Công việc điển hình: mở và kiểm tra tháp, bồn, bình trao đổi nhiệt; đại tu bơm, máy nén và các thiết bị quay khác; mở và kiểm tra đường ống, van; bảo dưỡng thiết bị đo
- Thiếu nhân lực và giới hạn pháp lý về giờ làm thêm ở Nhật đang buộc ngành dàn trải thời điểm dừng máy và chuyển bớt việc từ đợt dừng sang bảo trì hằng ngày
Mục lục
- Teishu (teiki shuri) là gì?
- Vì sao nhà máy Nhật dừng hằng năm: các đợt kiểm tra theo luật
- Cơ sở được chứng nhận: chạy liên tục 4–8 năm hoạt động thế nào
- Quy trình teishu: từ lập kế hoạch đến khởi động lại
- Ai làm: chủ nhà máy, nhà thầu chính và nhà thầu phụ
- Những áp lực đè lên teishu: thiếu nhân lực, kéo dài thời gian, giới hạn tăng ca
- Ngành đang ứng phó thế nào
- Cần chuẩn bị gì khi làm việc với teishu của nhà máy Nhật
- Giới hạn của bài viết
- Câu hỏi thường gặp
- Nguồn
Teishu (teiki shuri) là gì?
Teishu là khoảng thời gian một nhà máy thường chạy 24 giờ mỗi ngày được chủ động dừng lại để mở, kiểm tra, vệ sinh, sửa chữa và thay thế thiết bị. Trong lọc dầu và hóa dầu, mục tiêu là đưa nhà máy về trạng thái có thể chạy an toàn cho đến đợt dừng kế tiếp. Trong tiếng Anh, đây là turnaround (TA) hoặc shutdown; các nhà máy Nhật cũng dùng cách gọi shutdown maintenance (SDM). Trong ngành lọc hóa dầu ở Việt Nam, việc này thường được gọi là bảo dưỡng tổng thể hoặc đại tu.
Như đã nêu ở trên, chu kỳ mặc định là 1 năm một lần, còn cơ sở được chứng nhận có thể chạy liên tục khoảng 4 năm, tối đa 8 năm (phần sau sẽ nói rõ hơn). Bảo trì hằng ngày trải việc tuần tra và sửa chữa nhỏ đều ra cả năm. Ngược lại, teishu dồn một khối lượng công việc rất lớn vào một khoảng thời gian ngắn.
Bảo trì khi máy đang chạy và bảo trì khi đã dừng máy đảm nhiệm những vai trò khác nhau.
Lưu ý: Có đợt dừng chỉ áp dụng cho một phần tổ máy, và có đợt dừng đột xuất không theo kế hoạch để xử lý sự cố.
Báo cáo năm 2019 của Nhóm nghiên cứu Teishu (Turnaround Study Group), do Hiệp hội Công nghiệp Hóa dầu Nhật Bản (JPCA) tổ chức, chia công việc của đợt dừng thành năm nhóm:
- Mở, kiểm tra và vệ sinh thiết bị tĩnh như tháp, bồn, bình trao đổi nhiệt
- Đại tu thiết bị quay như máy nén và bơm
- Mở và kiểm tra đường ống, van
- Kiểm tra và bảo dưỡng thiết bị đo
- Công việc chuẩn bị và phụ trợ
Quy mô là đặc điểm lớn còn lại. Theo cùng báo cáo, một đợt dừng lớn năm tài chính 2017 của tổ máy etylen công suất khoảng 600.000 tấn/năm kéo dài khoảng 2 tháng, với tối đa 3.000 lao động bên ngoài mỗi ngày vào lúc cao điểm.
Nhân lực và chi phí cho một đợt dừng của tổ máy công suất 600.000 tấn/năm.
Nguồn: Nhóm nghiên cứu Teishu, "Báo cáo về tương lai của các đợt dừng bảo dưỡng định kỳ" (tháng 12/2019; tiếng Nhật). Số liệu thay đổi nhiều theo quy mô tổ máy và phạm vi công việc.
Khi tổ máy dừng thì không có sản phẩm, nên teishu là giai đoạn chi nhiều tiền mà không có doanh thu. Nhà máy vẫn làm vậy vì luật Nhật yêu cầu những đợt kiểm tra chỉ thực hiện được khi thiết bị đã dừng và được mở ra.
Vì sao nhà máy Nhật dừng hằng năm: các đợt kiểm tra theo luật
Nhiều nguyên liệu và sản phẩm ở các khu liên hợp hóa dầu của Nhật thuộc loại khí áp suất cao hoặc chất nguy hiểm. Vì vậy chúng chịu sự điều chỉnh của cái mà ngành gọi là bốn luật an toàn (hoan yonpo): Luật An toàn Khí áp suất cao, Luật Phòng cháy chữa cháy, Luật An toàn và Vệ sinh Lao động, và Luật Phòng ngừa Thảm họa tại các khu liên hợp dầu mỏ và cơ sở dầu mỏ khác (đều là luật của Nhật).
Thứ quyết định lịch dừng máy là các đợt kiểm tra bắt buộc theo luật mà chỉ làm được khi thiết bị đã dừng và được mở ra. Nhà máy phải dừng trước mỗi hạn kiểm tra, nên chu kỳ teishu đi theo chu kỳ kiểm tra.
Chu kỳ mặc định là 1 năm. Mỗi luật có cách riêng để kéo dài chu kỳ này.
Kiểm tra an toàn
Kiểm tra tính năng (nồi hơi, bình chịu áp lực loại 1)
Kiểm tra định kỳ
Kiểm tra bồn ngoài trời
Lưu ý: Chu kỳ thay đổi theo loại thiết bị và điều kiện. Ngày kiểm tra thực tế phụ thuộc giấy phép và chứng nhận của từng cơ sở.
Luật An toàn Khí áp suất cao: kiểm tra an toàn hằng năm
Công ty sản xuất khí áp suất cao vượt một quy mô nhất định theo giấy phép của thống đốc tỉnh là "nhà sản xuất loại 1". Theo Điều 35 của Luật An toàn Khí áp suất cao, nhà sản xuất loại 1 phải cho các cơ sở được chỉ định, tức nơi có thể xảy ra nổ hoặc tai nạn tương tự, chịu kiểm tra an toàn (hoan kensa) định kỳ.
Việc kiểm tra do thống đốc tỉnh, Viện An toàn Khí áp suất cao Nhật Bản (KHK) hoặc một tổ chức kiểm tra được chỉ định thực hiện. Với cơ sở trong khu liên hợp, Điều 34 của Quy tắc An toàn Khu liên hợp quy định tần suất là 1 năm một lần. Điều 79 của Quy tắc An toàn Khí áp suất cao Chung, áp dụng cho các cơ sở khác, quy định cùng tần suất (trừ cơ sở mà bộ trưởng đã đặt thời hạn khác). Đây là lý do người ta nói nhà máy Nhật "dừng mỗi năm một lần".
Nồi hơi và bình chịu áp lực loại 1: kiểm tra tính năng
Nồi hơi và bình chịu áp lực loại 1 thuộc Luật An toàn và Vệ sinh Lao động của Nhật có giấy chứng nhận kiểm tra hiệu lực 1 năm (Quy định An toàn Nồi hơi và Bình chịu áp lực, Điều 37 và 72). Để gia hạn, thiết bị phải qua kiểm tra tính năng (seino kensa) của một tổ chức kiểm tra đã đăng ký.
Theo nguyên tắc, thiết bị được kiểm tra sau khi đã làm nguội, vệ sinh và mở ra (Điều 40 và 75). Cơ sở đáp ứng yêu cầu của thông tư và được Cơ quan Thanh tra Tiêu chuẩn Lao động địa phương chứng nhận có thể kéo dài chu kỳ kiểm tra mở thiết bị này thành 2, 4, 6, 8 hoặc 12 năm. Mức 12 năm được thêm vào bằng thông tư của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản (MHLW) tháng 3/2021.
Có một chỗ dễ hiểu nhầm: cái được kéo dài là chu kỳ giữa hai lần kiểm tra mở thiết bị, không phải bản thân việc kiểm tra tính năng. Trong những năm không mở thiết bị, nó vẫn được kiểm tra, khi đang chạy hoặc khi đã dừng nhưng đóng kín.
Luật Phòng cháy chữa cháy: kiểm tra định kỳ và kiểm tra bồn
Các cơ sở xử lý chất nguy hiểm phải kiểm tra định kỳ theo Điều 14-3-2 của Luật Phòng cháy chữa cháy. Đối tượng gồm cơ sở sản xuất và cơ sở xử lý chung xử lý từ 10 lần số lượng chỉ định trở lên, và kho bồn ngoài trời chứa từ 200 lần số lượng đó trở lên. Theo nguyên tắc, đơn vị vận hành tự kiểm tra các cơ sở này ít nhất mỗi năm một lần và lưu hồ sơ.
Các bồn ngoài trời cỡ lớn có chu kỳ dài hơn. Bồn từ 10.000 kL trở lên chịu kiểm tra an toàn của chính quyền thành phố, thị xã 8 năm một lần theo nguyên tắc. Bồn từ 1.000 kL đến dưới 10.000 kL cần kiểm tra bên trong, đo độ dày tấm đáy và mối hàn, 13 hoặc 15 năm một lần.
Như vậy, ngay trong một cơ sở, các thiết bị khác nhau thuộc các luật khác nhau với chu kỳ khác nhau. Người lập kế hoạch bảo trì liệt kê mọi hạn kiểm tra và quyết định đợt dừng nào sẽ gánh việc kiểm tra nào.
Hệ thống này khác với những gì nhiều độc giả đã quen. Báo cáo của Nhóm nghiên cứu Teishu chia cách quản lý tổ máy khí áp suất cao thành ba kiểu: nhà nước quản lý chặt bằng luật ở Nhật và Hàn Quốc; để đơn vị vận hành tự kiểm tra ở Mỹ, Đài Loan và Thái Lan; và ở châu Âu, đơn vị vận hành tự kiểm tra kết hợp chứng nhận của cơ quan nhà nước và tổ chức độc lập. Báo cáo ghi rằng ở Mỹ, Đài Loan và Thái Lan luật không đặt chu kỳ cố định, nhưng nhà máy vẫn dừng theo chu kỳ đều đặn vì bỏ qua sẽ làm tăng phí bảo hiểm cháy nổ và bảo hiểm gián đoạn kinh doanh. Báo cáo không đề cập Việt Nam.
Đối chiếu với quy định tại Việt Nam
Tại Việt Nam, Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 quy định các máy, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, như nồi hơi và bình chịu áp lực, phải được kiểm định. Chu kỳ và thủ tục kiểm định do quy chuẩn kỹ thuật và quy trình kiểm định của Việt Nam quy định, nên không thể suy ra từ các chu kỳ của Nhật ở trên.
Nếu bạn làm ở nhà máy do Nhật đầu tư tại Việt Nam, hãy hỏi bộ phận bảo trì xem lịch dừng máy đang bám theo quy định nào: quy định Việt Nam, quy định của công ty mẹ ở Nhật, hay cả hai. Đừng mặc định rằng "1 năm", "4 năm" hay "8 năm" của Nhật áp dụng nguyên vẹn cho thiết bị đặt ở Việt Nam. Hãy xác nhận với đơn vị kiểm định được cấp phép và cơ quan quản lý.
Cơ sở được chứng nhận: chạy liên tục 4–8 năm hoạt động thế nào
Khi ai đó nhắc tới "chạy liên tục 4 năm" hay "8 năm" liên quan đến teishu, họ đang nói về chế độ chứng nhận theo Luật An toàn Khí áp suất cao. Nhà nước chứng nhận những cơ sở quản lý an toàn tốt, cho phép họ tự tiến hành kiểm tra và chạy hơn một năm mà không phải dừng máy. Một chế độ chứng nhận mới có hiệu lực từ tháng 12/2023.
"4 năm" và "8 năm" là thời gian chạy liên tục được phép cho từng loại chứng nhận.
Cơ sở được chứng nhận
Cơ sở siêu chứng nhận
Loại B (Đơn vị vận hành an toàn cao cấp được chứng nhận)
Loại A (Đơn vị vận hành an toàn cao cấp được chứng nhận đặc biệt)
Nguồn: KHK; Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI); Nghị định thi hành Luật An toàn Khí áp suất cao, Điều 10-2. Tên tiếng Việt của các loại chứng nhận là bản dịch mô tả.
Chế độ cũ: cơ sở chứng nhận và cơ sở siêu chứng nhận
Theo chế độ cũ, đơn vị vận hành được Bộ trưởng Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp chứng nhận có thể tự thực hiện kiểm tra hoàn thành và kiểm tra an toàn. Cơ sở được chứng nhận có thể chạy liên tục 4 năm hoặc thời hạn khác do bộ trưởng chấp thuận. Cơ sở siêu chứng nhận, bắt đầu từ tháng 4/2017, có thể chạy theo thời hạn do đơn vị vận hành đặt, tối đa 8 năm.
Ngưỡng này cao. Khi báo cáo của Nhóm nghiên cứu Teishu được soạn năm 2019, chỉ có 94 cơ sở sản xuất, tức 0,3% tổng số cơ sở khí áp suất cao ở Nhật, được chứng nhận. Với phần lớn cơ sở, teishu vẫn là việc diễn ra hằng năm.
Chế độ mới: đơn vị vận hành an toàn cao cấp được chứng nhận
Luật sửa đổi được ban hành tháng 6/2022 đã đưa chế độ Đơn vị vận hành an toàn cao cấp được chứng nhận vào hiệu lực từ ngày 21/12/2023. Chế độ này chứng nhận những đơn vị vận hành có thể dùng công nghệ để tự duy trì mức an toàn cao, và đơn giản hóa thủ tục, kiểm tra theo năng lực an toàn của từng đơn vị.
Có bốn yêu cầu: cam kết của lãnh đạo cấp cao, hệ thống quản lý rủi ro ở mức cao, ứng dụng công nghệ, và xử lý các rủi ro liên quan, kể cả an ninh mạng. An ninh mạng nằm trong danh sách vì chế độ này giả định việc dùng thiết bị IoT và công nghệ tương tự.
Có hai loại. Loại B cho phép vận hành liên tục khoảng 4 năm, loại A cho phép tối đa 8 năm. Cả hai đều có thể tự thực hiện kiểm tra hoàn thành và kiểm tra an toàn, và không còn phải nộp hồ sơ kiểm tra cho thống đốc tỉnh, nhưng vẫn phải lưu hồ sơ.
Con số 4 và 8 năm là thời gian chạy liên tục, không phải thời hạn hiệu lực của chính chứng nhận. Chứng nhận có hiệu lực 5 năm với loại B và 7 năm với loại A (Nghị định thi hành Luật An toàn Khí áp suất cao, Điều 10-2) và phải gia hạn. KHK công bố danh sách các đơn vị vận hành được chứng nhận trên trang web của mình (bằng tiếng Nhật).
Đơn vị loại A còn có thể quyết định thời điểm kiểm tra dựa trên tình trạng thực tế của thiết bị và tiến hành kiểm tra an toàn mà không dừng máy.
Đọc đúng "4 năm" và "8 năm"
Các con số này là thời gian chạy liên tục được phép cho cơ sở được chứng nhận: khoảng 4 năm với loại B, tối đa 8 năm với loại A. Chúng không có nghĩa là mọi nhà máy chỉ dừng 4 hoặc 8 năm một lần. Trong một ví dụ về công ty hóa chất ở báo cáo của Nhóm nghiên cứu Teishu, chu kỳ teishu là khoảng 2–4 năm.
Chứng nhận theo Luật An toàn Khí áp suất cao tự nó không kéo dài chu kỳ kiểm tra mở thiết bị của nồi hơi và bình chịu áp lực; việc đó cần một chứng nhận riêng. Cả tổ máy chỉ chạy lâu hơn được khi hạn kiểm tra theo mọi luật áp dụng đều khớp nhau.
Quy trình teishu: từ lập kế hoạch đến khởi động lại
Một đợt dừng không chỉ là mấy tuần nhà máy nằm im. Nó gồm ba giai đoạn: chuẩn bị, khi phạm vi công việc được chốt và việc được đặt hàng; đợt dừng, khi thiết bị được dừng và mở ra; và khởi động lại.
Công việc đi qua ba giai đoạn: chuẩn bị, dừng máy và khởi động lại.
Lưu ý: Đây là sơ lược chung. Thứ tự và thuật ngữ thay đổi theo loại tổ máy và quy định của từng cơ sở.
Chuẩn bị: chốt phạm vi công việc và đặt hàng sớm
Một đợt dừng phần lớn thắng hay thua trước khi nhà máy dừng. Chủ nhà máy phải đối chiếu các thiết bị đến hạn kiểm tra theo luật, những sửa chữa hoãn lại từ đợt dừng trước và các vấn đề phát hiện khi vận hành, rồi chốt danh sách công việc. Chưa chốt thì nhà thầu không thể sắp xếp đội thi công.
Báo cáo của Nhóm nghiên cứu Teishu nêu ra một khoảng cách trong cách hiểu "đặt hàng sớm". Các nhà thầu bảo trì coi đơn hàng đặt từ sáu tháng đến một năm trước khi đợt dừng bắt đầu là sớm, trong khi các công ty hóa dầu đặt hàng cho rằng đặt trước ngày bắt đầu một tháng đã là sớm. Khoảng cách này là một lý do khiến nhà thầu khó huy động đủ nhân công.
Dừng máy và mở thiết bị: cắt nguồn năng lượng và chất bên trong
Sau khi dừng máy, người vận hành hạ nhiệt độ và áp suất rồi xả lưu chất công nghệ. Chất dễ cháy hoặc độc còn lại bên trong có thể gây cháy hoặc ngộ độc khi mở thiết bị, nên trình tự thông thường là thay thế bên trong bằng nitơ hoặc hơi nước và cô lập khu vực làm việc bằng cách chặn đường ống bằng tấm bịt (blind).
Luật Nhật có quy định về việc này. Điều 275 của Quy tắc An toàn và Vệ sinh Lao động đề cập việc tháo dỡ thiết bị hóa chất hoặc làm việc bên trong thiết bị. Điều này yêu cầu cô lập bằng cách đóng hai van hoặc hai cock nối tiếp (double block) hoặc đặt một tấm bịt (blank), kèm theo khóa, biển cảnh báo hoặc biện pháp tương tự.
Thiết bị đã được thay thế bằng nitơ thì thiếu oxy, nên trước khi có người vào, thiết bị được thông gió bằng không khí và đo nồng độ oxy, khí cháy và khí độc. Hướng dẫn của MHLW về công việc không thường xuyên tại cơ sở hóa chất yêu cầu thông gió liên tục bên trong bồn, giữ oxy từ 18% trở lên, khí cháy bằng hoặc dưới một phần năm giới hạn nổ dưới (LEL), và hydro sunfua từ 10 ppm trở xuống.
Trong đợt dừng, công nhân của nhiều công ty cùng ở trong một tổ máy. Khóa và thẻ giúp không ai vận hành nhầm van hoặc cấp điện cho thiết bị mà người khác đang làm việc. Quy trình cô lập, đo khí và vào thiết bị trên thực tế do hệ thống giấy phép làm việc của từng cơ sở quy định, nên nhà thầu tuân theo quy định của chủ nhà máy tại hiện trường.
Kiểm tra và sửa chữa: chạy tiếp sức giữa nhiều nghề
Chỉ để mở rồi đóng lại một thiết bị cũng cần nhiều nghề nối tiếp nhau. Báo cáo mô tả công việc mở, kiểm tra và vệ sinh theo thứ tự sau:
- Dựng giàn giáo do tobi (thợ giàn giáo và thợ lắp dựng kết cấu thép) thực hiện
- Mở mặt bích do juryo tobi (thợ cẩu lắp vật nặng) thực hiện
- Vệ sinh bên trong thiết bị
- Kiểm tra bởi công ty kiểm tra không phá hủy (NDT)
- Sửa chữa và hoàn thiện khi cần
- Kiểm tra và xác nhận của chủ nhà máy
- Đóng cửa người chui (manhole), sơn mặt bích, khôi phục lớp bảo ôn
- Tháo giàn giáo
Mỗi nghề phải đợi nghề trước, nên một chậm trễ lan ra mọi công đoạn phía sau. Một khó khăn khác là có những hư hỏng chỉ lộ ra khi đã mở thiết bị, và sửa chữa phát sinh có thể quyết định tiến độ. Báo cáo ghi nhận ngày càng nhiều trường hợp vật liệu xuống cấp khi thiết bị cũ đi, và cho rằng việc sửa chữa khó hơn xây dựng mới.
Phục hồi và khởi động: giai đoạn cần đặc biệt cẩn thận
Khi sửa chữa xong, các đội đóng thiết bị, kiểm tra rò rỉ, khôi phục bảo ôn và sơn, rồi tháo giàn giáo. Sau đó người vận hành tăng dần nhiệt độ và áp suất để đưa tổ máy hoạt động trở lại.
Báo cáo nêu rằng khi các đợt dừng chồng lên nhau mà không đủ người, sự cố trong đợt dừng và trục trặc khi khởi động lại có xảy ra. Dừng máy và khởi động lại gồm một chuỗi thao tác không thường xuyên, nên việc nhận diện nguy hiểm trước khi làm việc đặc biệt quan trọng.
Một cách làm của Nhật để nhận diện nguy hiểm trước khi làm việc là hoạt động KY (kiken yochi, dự đoán nguy hiểm).
Ai làm: chủ nhà máy, nhà thầu chính và nhà thầu phụ
Chỉ nhân viên của chủ nhà máy thì không thể tự gánh nổi một đợt dừng. Một công ty bảo trì làm nhà thầu chính (motouke), và các nhà thầu phụ chuyên ngành xếp bên dưới để cung cấp nhân lực.
Từ chủ nhà máy đến các công ty chuyên ngành, công việc được chia qua nhiều tầng.
Lưu ý: Trong một ví dụ về công ty hóa chất ở báo cáo, bốn nhà thầu chính có tổng cộng hơn 20 nhà thầu phụ bên dưới.
Báo cáo trích một khảo sát năm 2016 của hiệp hội các nhà thầu bảo trì nhà máy (Nihon Maintenance Kogyokai): doanh thu của các công ty bảo trì là 965,2 tỷ yên. Theo loại công việc, các đợt dừng bảo dưỡng định kỳ chiếm tỷ trọng lớn nhất, 37% tức 352 tỷ yên, nên teishu cũng là mảng kinh doanh cốt lõi của ngành bảo trì.
Theo cùng báo cáo, lực lượng bảo trì có tổng cộng khoảng 45.000 người, trong đó khoảng 25.000 là nhân viên của các công ty bảo trì. Khoảng 20.000 người còn lại là thuê ngoài. Công ty có từ 50 nhân viên trở xuống chiếm 74% số công ty bảo trì, và mô hình thường gặp là một công ty lớn làm nhà thầu chính và thuê các công ty vừa và nhỏ.
Không vùng nào tự có đủ công nhân, nên việc đội thi công từ vùng khác đến hỗ trợ là điều mặc định. Công việc trên thiết bị tĩnh như tháp, bồn được thuê ngoài nhiều, còn bơm, máy nén và thiết bị quay khác đòi hỏi kỹ năng chuyên môn, nên các công ty thường tranh nhau những công nhân làm được việc đó.
Những áp lực đè lên teishu: thiếu nhân lực, kéo dài thời gian, giới hạn tăng ca
Cách vận hành các đợt dừng hiện đang chịu áp lực. Năm 2019, JPCA lập Nhóm nghiên cứu Teishu để làm rõ vấn đề, phối hợp với các chuyên gia bên ngoài và năm tổ chức ngành: Liên đoàn Dầu khí Nhật Bản, Hiệp hội Công nghiệp Hóa chất Nhật Bản, Liên đoàn Công nghiệp Nhựa Nhật Bản, cùng các hiệp hội của Nhật dành cho nhà thầu bảo trì nhà máy (Nihon Maintenance Kogyokai) và công ty kiểm tra không phá hủy (Nihon Hihakai Kensa Kogyokai).
Cộng lại, chúng khiến việc huy động nhân công và giữ tiến độ khó hơn.
Nguồn: Nhóm nghiên cứu Teishu, "Báo cáo về tương lai của các đợt dừng bảo dưỡng định kỳ" (tháng 12/2019; tiếng Nhật). Số liệu là tại thời điểm báo cáo.
Dồn vào cùng mùa và thời gian dừng kéo dài hơn
Các đợt dừng tập trung vào mùa xuân và mùa thu, khi làm việc ngoài trời dễ nhất. Báo cáo nêu lo ngại rằng dừng máy vào mùa hè sẽ làm giảm hiệu suất làm việc và tăng gánh nặng phòng chống say nắng. Vì nhiều công ty cùng chọn những mùa này, công nhân đi làm lưu động cũng như cần cẩu và thiết bị khác không đủ chia.
Thiết bị cũ đi cũng làm tăng khối lượng việc của mỗi đợt dừng, và chạy liên tục lâu hơn thì mỗi lần dừng càng dồn thêm việc. Năm 2019, báo cáo dự báo rằng đến năm 2022 hơn một nửa số tổ máy etylen của Nhật sẽ trên 50 năm tuổi, và ghi nhận rằng các đợt dừng đã dài ra từ 25–30 ngày lên 50–60 ngày.
Ít người hơn, lớn tuổi hơn
Tỷ lệ công nhân bảo trì ở độ tuổi 60 tăng mỗi năm. Lực lượng xây dựng, từ lâu vẫn cung cấp đội hỗ trợ cho các đợt dừng, cũng đang thu hẹp, và báo cáo cho rằng khó trông cậy vào sự hỗ trợ đó.
Thiếu hụt nghiêm trọng nhất là người giám sát công trường có thể điều hành công việc. Dù có đủ công nhân, công việc cũng không tiến hành được nếu thiếu người quản lý tiến độ và an toàn. Vì vai trò này phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm, các công ty phải chủ động xây dựng việc truyền kỹ năng và đào tạo.
Giới hạn giờ làm thêm của Nhật
Nhật bắt đầu áp dụng dần giới hạn giờ làm thêm theo luật từ tháng 4/2019, và ngành xây dựng, vốn được hoãn, bị áp dụng từ tháng 4/2024. Ngay cả trong hoàn cảnh đặc biệt, giờ làm thêm phải nằm trong 720 giờ/năm, dưới 100 giờ/tháng tính cả làm ngày nghỉ, và không quá 80 giờ/tháng tính trung bình trong bất kỳ khoảng 2–6 tháng nào.
Khi báo cáo được soạn, giờ làm thêm của nhân viên và công nhân xây dựng trong đợt dừng trung bình trên 80 giờ/tháng trong hai tháng, có trường hợp vượt 100 giờ. Cách làm cũ là dồn việc vào một khoảng thời gian ngắn bằng tăng ca nhiều không còn duy trì được về mặt pháp lý.
Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng chủ nhà máy không thể né trách nhiệm bằng cách viện dẫn hợp đồng, và ghi nhận rằng chính phủ đã đề nghị các hiệp hội ngành nhắc hội viên không đặt hàng vô lý với đối tác hoặc nhà thầu phụ.
Việt Nam cũng có giới hạn giờ làm thêm riêng theo Bộ luật Lao động 2019 (mức chung là 40 giờ/tháng và 200 giờ/năm, một số ngành được phép tới 300 giờ/năm). Nếu đội của bạn làm việc cho dự án ở Nhật hoặc ở Việt Nam, hãy kiểm tra quy định hiện hành áp dụng cho nơi làm việc đó.
Ngành đang ứng phó thế nào
Các biện pháp ứng phó chia thành ba tầng: toàn ngành, chủ nhà máy và nhà thầu chính, và công nghệ cùng quy định.
Ai hành động sẽ quyết định biện pháp thuộc tầng nào trong ba tầng.
Dựa trên báo cáo của Nhóm nghiên cứu Teishu và tài liệu của METI về chế độ Đơn vị vận hành an toàn cao cấp được chứng nhận.
Dàn trải thời điểm dừng máy
Nhóm nghiên cứu Teishu coi dàn trải thời điểm dừng máy là biện pháp triển vọng nhất. Nếu các đợt dừng không chồng nhau, cạnh tranh nhân công và thiết bị dịu đi, có lợi cho cả chất lượng công việc lẫn nguồn cung sản phẩm ổn định.
Vì việc này nghĩa là các đối thủ phối hợp lịch với nhau, JPCA đã tham vấn Ủy ban Thương mại Công bằng Nhật Bản và nhận được sự đồng thuận về việc phối hợp lịch teishu. Báo cáo đề xuất một "hội đồng teishu" và hướng dẫn do ban thư ký của một hiệp hội trung lập và các học giả điều hành, với các đợt dừng từ năm 2023 trở đi là đối tượng phối hợp.
Chuyển việc của đợt dừng sang bảo trì hằng ngày
Hướng còn lại là hạ chính đỉnh khối lượng việc. Báo cáo có một ước tính cho một nhà máy lọc dầu. Công việc có lửa, phần cốt lõi của đợt dừng, kéo dài 41 ngày với tối đa 1.900 người vào lúc cao điểm, trong khi bảo trì hằng ngày đạt đỉnh 650 người.
Theo ước tính, nhờ áp dụng kiểm tra khi đang vận hành (OSI) và phương pháp tương tự và chuyển 10% công việc của đợt dừng sang bảo trì hằng ngày, nhà máy có thể giảm đỉnh nhân lực từ 1.900 xuống 1.510 người. Càng thu thập được nhiều dữ liệu tình trạng khi máy đang chạy thì càng ít phải mở thiết bị trong đợt dừng.
Về cách các nhà máy Nhật tổ chức bảo trì hằng ngày do người vận hành thực hiện, xem bảo trì tự quản (jishu hozen).
Thống nhất thủ tục và huấn luyện để có thêm thời gian làm việc
Thủ tục vào nhà máy và huấn luyện an toàn cũng ngốn thời gian trong đợt dừng. Báo cáo đề xuất mẫu biểu chuẩn cho giấy phép làm việc và tài liệu tương tự, các mô-đun huấn luyện an toàn cốt lõi có giá trị giữa các cơ sở, và chia sẻ trên đám mây hồ sơ chứng chỉ và huấn luyện của công nhân. Hoàn tất huấn luyện an toàn vào những tháng thưa việc của mùa hè hoặc mùa đông giúp huấn luyện không chiếm thời gian làm việc trong đợt dừng.
Tận dụng chứng nhận và an toàn thông minh
Chế độ Đơn vị vận hành an toàn cao cấp được chứng nhận, bắt đầu năm 2023, một phần được thiết kế để đối phó với thiếu hụt nhân lực an toàn. Cơ sở nào theo dõi được tình trạng thiết bị bằng giám sát cảm biến liên tục và phân tích dữ liệu sẽ có thêm quyền chủ động trong việc đặt thời gian chạy và thời điểm kiểm tra.
Dừng máy ít lần hơn thì nhu cầu nhân công tổng thể thấp đi, nhưng mỗi đợt dừng nhiều việc hơn. Kéo dài khoảng cách giữa các đợt dừng và giữ khối lượng việc mỗi đợt ở mức làm nổi phải được lập kế hoạch cùng nhau.
Cần chuẩn bị gì khi làm việc với teishu của nhà máy Nhật
Teishu ảnh hưởng ra ngoài hàng rào nhà máy. Nó có ý nghĩa gì với bạn phụ thuộc vào vai trò của bạn:
- Người mua nguyên liệu hoặc sản phẩm: Đợt dừng của nhà cung cấp là thời gian nguồn cung ngừng. Báo cáo ghi rằng các ngành khách hàng thấy cần tích trữ tồn kho trước và lo ngại về nguồn cung khi các đợt dừng chồng nhau. Báo cáo cũng ghi rằng một số sản phẩm biến đổi theo thời gian khi lưu kho, nên tích trữ trước không phải lúc nào cũng đủ bù nhu cầu
- Nhà cung cấp thiết bị và phụ tùng: Công việc thay thế và cải tạo được xếp vào đợt dừng, nên hạn nộp đề xuất và hạn giao hàng được tính ngược từ ngày dừng
- Nhân viên bảo trì và sản xuất: Biết mỗi thiết bị thuộc luật nào và hạn kiểm tra tiếp theo là khi nào giúp bạn dễ hiểu logic của kế hoạch teishu
- Nhà thầu và công ty kiểm tra: Phạm vi công việc thường được chốt muộn hơn nhà thầu mong muốn, thủ tục vào nhà máy và huấn luyện an toàn tốn thời gian, và giờ làm thêm bị giới hạn theo luật. Hãy lập kế hoạch nhân lực và hồ sơ với những ràng buộc đó
Ngày dừng máy thường được chia sẻ sớm với đối tác kinh doanh. Chỉ cần hỏi "Đợt teishu tới là khi nào, chu kỳ mấy năm?" cũng cho bạn biết nhiều về kế hoạch đầu tư và sản xuất của khách hàng hoặc nhà cung cấp.
Danh sách chuẩn bị
- Ngày bắt đầu và kết thúc đợt dừng, và đợt dừng áp dụng cho toàn cơ sở hay chỉ một số tổ máy
- Các tổ máy và thiết bị bạn cung cấp hoặc phụ thuộc, và chúng có nằm trong phạm vi đợt dừng này không
- Hạn thiết bị hoặc phụ tùng phải có mặt tại nhà máy, tính ngược từ ngày dừng
- Có cần nghiệm thu tại nhà máy (FAT) hoặc kiểm tra có người chứng kiến nào phải hoàn tất trước khi giao hàng không
- Hồ sơ vào nhà máy, huấn luyện an toàn và hồ sơ chứng chỉ mà đội của bạn phải nộp, cùng hạn nộp từng loại
- Bạn sẽ làm việc trực tiếp với chủ nhà máy hay qua nhà thầu chính, và ai cấp giấy phép làm việc cho bạn
- Với người mua: nguồn cung ngừng bao nhiêu ngày, và cần bao nhiêu tồn kho để bù
- Đợt dừng kế tiếp sau đợt này, để bạn lập kế hoạch vượt ra ngoài chu kỳ hiện tại
Với thiết bị giao trước đợt dừng, xem thêm về FAT và SAT với nhà cung cấp Nhật.
Câu hỏi nên hỏi phía Nhật
- Đợt teishu (定修) tới bắt đầu và kết thúc khi nào, và là dừng toàn bộ hay một phần?
- Chu kỳ dừng là hằng năm, hay cơ sở có chứng nhận cho phép chạy lâu hơn?
- Khi nào phạm vi công việc được chốt, và khi nào đặt hàng?
- Thiết bị, phụ tùng hoặc tài liệu của chúng tôi phải có mặt tại nhà máy chậm nhất ngày nào?
- Cần thủ tục vào nhà máy và huấn luyện an toàn nào, và có thể làm trước một phần huấn luyện trước đợt dừng không?
- Chúng tôi sẽ ký hợp đồng trực tiếp với công ty anh/chị hay qua nhà thầu chính (motouke)?
- Với nhà cung cấp: sản phẩm nào sẽ hết hàng, trong bao lâu, và nên đặt hàng khi nào để tích trữ?
Email hỏi thông tin mẫu
Email dưới đây là ví dụ giả định. Hãy điều chỉnh chi tiết cho phù hợp với tình huống của bạn.
Tiêu đề: Lịch đợt teishu (dừng bảo dưỡng định kỳ) sắp tới của quý công ty
Kính gửi anh Tanaka,
Để lên kế hoạch giao hàng và bố trí nhân lực, anh có thể cho chúng tôi biết các thông tin sau về đợt teishu sắp tới của nhà máy không ạ?
1. Ngày bắt đầu và kết thúc, và là dừng toàn bộ hay một phần
2. Hạn mà phụ tùng thay thế của chúng tôi phải có mặt tại nhà máy
3. Thủ tục vào nhà máy và huấn luyện an toàn mà đội của chúng tôi phải hoàn thành, cùng các hạn nộp
4. Chúng tôi sẽ làm việc trực tiếp với quý công ty hay qua nhà thầu chínhNếu có ngày nào còn là dự kiến, các ngày dự kiến cũng giúp chúng tôi bắt đầu chuẩn bị.
Trân trọng,
Giới hạn của bài viết
- Các luật và chu kỳ nêu ở đây là quy tắc chung. Ngày kiểm tra thực tế của từng cơ sở phụ thuộc giấy phép, chứng nhận riêng và thiết bị liên quan
- Số liệu về quy mô đợt dừng, nhân lực và giờ làm thêm lấy từ báo cáo soạn năm 2019 và phản ánh tình hình lúc đó. Chúng thay đổi nhiều theo nhà máy và ngành
- Báo cáo và các ví dụ chủ yếu về hóa dầu và lọc dầu. Các ngành khác có thể theo thông lệ khác
- Bài viết mô tả quy tắc và thông lệ an toàn chỉ để làm nền tảng. Tại hiện trường, giấy phép làm việc và quy trình của chủ nhà máy chi phối mọi việc cô lập, đo khí và vào không gian hạn chế
- Phần đối chiếu với Việt Nam chỉ ở mức khái quát, không thay thế văn bản pháp luật hiện hành hay tư vấn của đơn vị kiểm định được cấp phép
- Tên tiếng Việt của các luật và loại chứng nhận của Nhật là bản dịch; hãy kiểm tra thuật ngữ gốc tiếng Nhật khi điều đó quan trọng
Câu hỏi thường gặp
Teishu nghĩa là gì?
Teishu (定修) là cách nói tắt của teiki shuri (定期修理), tức đợt dừng bảo dưỡng định kỳ: dừng có kế hoạch một nhà máy vận hành liên tục để mở, kiểm tra, vệ sinh, sửa chữa và thay thế thiết bị. Các nhà máy Nhật cũng gọi là shutdown maintenance (SDM).
Nhà máy Nhật bao lâu có một đợt dừng?
Mặc định 1 năm một lần, vì Luật An toàn Khí áp suất cao yêu cầu kiểm tra an toàn hằng năm. Cơ sở được chứng nhận có thể chạy khoảng 4 năm (loại B) hoặc tối đa 8 năm (loại A), và chu kỳ thực tế khác nhau. Một ví dụ trong báo cáo của ngành có chu kỳ khoảng 2–4 năm.
Một đợt teishu kéo dài bao lâu?
Tùy tổ máy và khối lượng việc. Báo cáo năm 2019 của ngành cho thấy các đợt dừng đã dài ra từ 25–30 ngày lên 50–60 ngày, và một đợt dừng lớn của tổ máy etylen công suất khoảng 600.000 tấn/năm kéo dài khoảng hai tháng.
Vì sao các đợt dừng ở Nhật tập trung vào mùa xuân và mùa thu?
Đó là những mùa thích hợp nhất cho làm việc ngoài trời; dừng máy vào mùa hè gây lo ngại về hiệu suất thấp hơn và phòng chống say nắng. Vì các đợt dừng chồng nhau sẽ tranh nhân công và thiết bị, ngành đang tìm cách dàn trải ngày dừng.
Nguồn cung có ngừng trong đợt teishu của nhà cung cấp không?
Có, với những tổ máy bị dừng. Hãy tính rằng các tổ máy đó không có sản lượng trong đợt dừng, hỏi nhà cung cấp ngày dừng từ sớm và tích trữ tồn kho trước nếu sản phẩm cho phép.
Nguồn
- Định nghĩa, quy mô, thách thức và đề xuất: Nhóm nghiên cứu Teishu, "Báo cáo về tương lai của các đợt dừng bảo dưỡng định kỳ" (25/12/2019; tiếng Nhật), bản tóm tắt (tiếng Nhật)
- Bối cảnh của Nhóm nghiên cứu Teishu: Hiệp hội Công nghiệp Hóa dầu Nhật Bản (tiếng Nhật)
- Kiểm tra an toàn: Luật An toàn Khí áp suất cao, Điều 35, Quy tắc An toàn Khu liên hợp, Điều 34, Quy tắc An toàn Khí áp suất cao Chung, Điều 79 (e-Gov, tiếng Nhật)
- Chế độ chứng nhận cũ: KHK, siêu chứng nhận và chứng nhận an toàn tự nguyện (tiếng Nhật)
- Chế độ Đơn vị vận hành an toàn cao cấp được chứng nhận: Phòng An toàn Khí áp suất cao của METI, vận hành chế độ chứng nhận mới (26/3/2024; tiếng Nhật), KHK, Đơn vị vận hành an toàn cao cấp được chứng nhận (tiếng Nhật), Nghị định thi hành Luật An toàn Khí áp suất cao, Điều 10-2 (e-Gov, tiếng Nhật)
- Kiểm tra nồi hơi và bình chịu áp lực loại 1: Quy định An toàn Nồi hơi và Bình chịu áp lực, các Điều 37, 38, 40, 72, 73 và 75 (e-Gov, tiếng Nhật), Thông tư của MHLW về chứng nhận chu kỳ kiểm tra mở nồi hơi (29/3/2021; tiếng Nhật)
- Biện pháp an toàn khi mở thiết bị và vào bồn: Quy tắc An toàn và Vệ sinh Lao động, Điều 275 (e-Gov, tiếng Nhật), Hướng dẫn của MHLW về an toàn và vệ sinh cho công việc không thường xuyên tại cơ sở hóa chất (28/2/2008; tiếng Nhật)
- Kiểm tra cơ sở chất nguy hiểm: Cục Phòng cháy chữa cháy và Quản lý Thiên tai, tổng quan về kiểm tra an toàn và kiểm tra định kỳ (tiếng Nhật)
- Giới hạn giờ làm thêm: Trang cải cách cách làm việc của MHLW, ngành xây dựng (tiếng Nhật)
Bài gốc tiếng NhậtHướng dẫn này được biên soạn từ một bài viết của MONOSCOPE dành cho độc giả tại Nhật: 定修（ていしゅう）とは｜プラントの定期修理の周期・期間・工程と人手不足の課題
Về biên tập viên
Biên tập viên MONOSCOPEFOUNDER & EDITORKhoảng mười năm làm việc tại một nhà sản xuất thiết bị nhà máy và một công ty kỹ thuật nhà máy, phụ trách đề xuất, thiết kế và chạy thử thiết bị, sau đó chuyển sang tiếp thị trực tuyến. Hiện là tư vấn web cho các nhà sản xuất B2B, giúp họ trình bày rõ sản phẩm và công nghệ. Có chứng chỉ quốc gia Nhật Bản về Quản lý năng lượng (Energy Manager) và Kỹ sư điện trưởng hạng ba.
Viết blog kỹ thuật từ năm 2017 (hơn 500 bài) và có kênh YouTube tiếng Nhật với khoảng 20.000 người đăng ký. Mỗi hướng dẫn được viết từ góc nhìn hiện trường Nhật Bản và đối chiếu với các tiêu chuẩn được trích dẫn.
