Teishu Nedir? Japon Tesislerinde Planlı Bakım Duruşu

Bir Japon tesisine ekipman, kimyasal ya da hizmet satıyorsanız veya oradan hammadde ya da ürün alıyorsanız, er ya da geç teishu kelimesini duyarsınız. Bir müşteri, yedek bir ısı eşanjörünü "teishu'dan önce" teslim etmenizi ister. Bir tedarikçi, "Mayıs'taki teishu'muz sırasında" ürünün temin edilemeyeceğini bildirir. Bir bakım yüklenicisi de işler başlamadan aylar önce ekibinizin güvenlik eğitimi kayıtlarını ister.

Teishu, teiki shuri ("planlı onarım") sözünün kısaltmasıdır. Kesintisiz çalışan bir tesisin planlı olarak durdurulup ekipmanlarının açıldığı, kontrol edildiği, temizlendiği ve onarıldığı döneme denir. Türkiye'deki rafineri ve petrokimya tesislerinde aynı işe planlı bakım duruşu, yaygın adıyla turnaround denir.

Bu rehber Japon tesislerinin ne sıklıkta ve neden durduğunu, duruş sırasında neler yapıldığını, işi kimin yaptığını ve son yıllarda duruşları neyin zorladığını anlatır. Sonunda bir hazırlık kontrol listesi, Japon tarafa sorulacak sorular ve örnek bir yazışma metni bulacaksınız.

İçindekiler

1. Teishu (Teiki Shuri) Nedir?
2. Japon Tesisleri Neden Her Yıl Durur: Yasal Muayeneler
3. Onaylı Tesisler: 4 ve 8 Yıllık Kesintisiz Çalışma Nasıl İşler
4. Teishu'nun Akışı: Planlamadan Devreye Almaya
5. İşi Kim Yapar: Tesis Sahibi, Ana Yüklenici ve Alt Yükleniciler
6. Teishu Üzerindeki Baskılar: İşgücü Eksikliği, Uzayan Duruşlar ve Fazla Mesai Sınırları
7. Sektör Nasıl Yanıt Veriyor
8. Bir Japon Tesisinin Teishu'suyla Çalışırken Neleri Hazırlamalı
9. Bu Rehberin Sınırları
10. Sık Sorulan Sorular
11. Kaynaklar

Teishu (Teiki Shuri) Nedir?

Teishu, normalde günde 24 saat çalışan bir tesisin ekipmanı açılıp kontrol edilebilsin, temizlenip onarılabilsin ve değiştirilebilsin diye bilerek durdurulduğu dönemdir. Petrol rafinericiliği ve petrokimyada amaç, tesisi bir sonraki duruşa kadar güvenle çalışabilecek duruma getirmektir. Japon tesislerinde buna shutdown maintenance (SDM) de denir.

Yukarıda belirtildiği gibi varsayılan aralık yılda birdir; onaylı tesisler ise yaklaşık 4 yıl, en fazla 8 yıl kesintisiz çalışabilir (aşağıda ayrıntısı var). Devriye kontrollerini ve küçük onarımları yılın her gününe yayan günlük bakımla kıyaslandığında teishu, büyük bir iş yükünü kısa bir zaman aralığına toplar.

Şekil 1: Günlük Bakım ve Teishu Karşılaştırması

Tesis çalışırken yapılan bakım ile tesis durdurulduğunda yapılan bakımın rolleri farklıdır.

Günlük bakım

Teishu (planlı bakım duruşu)

Tesisin durumu

Çalışıyor. İş, yedek ekipmana geçilerek veya ünitenin bir kısmı durdurularak yapılır

Ünitenin tamamı planlı olarak durdurulur

Ana işler

Devriye kontrolleri, yağlama, küçük onarımlar, arızaya müdahale

Kolon, kap ve ısı eşanjörlerinin açılıp kontrolü; döner ekipman revizyonu; boru hattı, vana ve enstrüman kontrolü; onarım ve değiştirme

Sıklık

Günlük ile aylık arası

Varsayılan olarak yılda bir; onaylı tesislerde birkaç yılda bir

İşgücü

Tesiste görevli bakım personeli ve yükleniciler

Bunlara ek olarak Japonya'nın dört bir yanından gelen yüklenici ekipleri

Yasal rol

Günlük kontroller ve kayıtlar

Güvenlik muayenesi ve performans kontrolü gibi yasal muayeneler

Not: Bazı duruşlar ünitenin yalnızca bir bölümünü kapsar, bazıları ise bir soruna müdahale için yapılan plansız duruşlardır.

Japonya Petrokimya Sanayi Derneği'nin (JPCA) yürüttüğü Turnaround Çalışma Grubu'nun (Teiki Shuri Kenkyukai) 2019 tarihli raporu, duruş işlerini beş gruba ayırır:

• Kolon, kap ve ısı eşanjörü gibi statik ekipmanın açılması, kontrolü ve temizliği
• Kompresör ve pompa gibi döner ekipmanın revizyonu
• Boru hattı ve vanaların açılıp kontrolü
• Enstrümanların kontrolü ve bakımı
• Hazırlık ve destek işleri

Ölçek de teishu'nun belirleyici özelliğidir. Aynı rapora göre yıllık yaklaşık 600 bin ton kapasiteli bir etilen tesisinde 2017 mali yılında yapılan büyük duruş yaklaşık iki ay sürdü ve zirvede günde 3.000'e varan dış işçi çalıştı.

Şekil 2: Büyük Bir Etilen Tesisi Duruşunun Ölçeği (2017 Mali Yılı Örneği)

Yıllık 600 bin ton kapasiteli bir ünitenin tek bir duruşunda devreye giren insan ve para.

SüreYaklaşık 2 ayRaporda verilen çalışma süresi. Ekipman eskidikçe uzama eğilimi var

Dış işçilerGünde en fazla 3.000Toplamda yaklaşık 73 bin adam-gün

MaliyetYaklaşık 8–10 milyar yenİşçilik ile malzeme ve ekipman toplamı

Kaynak: Turnaround Çalışma Grubu, "Planlı Duruşların Geleceği Raporu" (Aralık 2019; Japonca, başlık çeviridir). Rakamlar ünite büyüklüğüne ve iş kapsamına göre çok değişir.

Ünite durduğu sürece ürün üretmez; yani duruş, yüksek harcamanın yapıldığı ve satışın olmadığı bir dönemdir. Tesisler buna rağmen duruşu yapar, çünkü Japon mevzuatı yalnızca ekipman durdurulup açıldığında yapılabilen muayeneler ister.

Japon Tesisleri Neden Her Yıl Durur: Yasal Muayeneler

Japon petrokimya komplekslerinde işlenen hammadde ve ürünlerin çoğu yüksek basınçlı gaz veya tehlikeli madde sayılır. Bu nedenle sektörün "dört güvenlik kanunu" (hoan yonpo) dediği kanunlar devreye girer: Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu, İtfaiye Kanunu, Endüstriyel Güvenlik ve Sağlık Kanunu ve Petrol Kombinalarında Afet Önleme Kanunu. (Kanun adları çeviridir; resmî Japonca adlara bakın.)

Duruş takvimini belirleyen şey, yalnızca ekipman durdurulup açıldığında yapılabilen yasal muayenelerdir. Tesis her muayene süresinden önce durmak zorunda olduğundan duruş periyodu muayene periyodunu izler.

Şekil 3: Duruş Periyodunun Arkasındaki Başlıca Yasal Muayeneler

Varsayılan periyot bir yıldır. Her kanunun periyodu uzatmak için kendine ait ayrı bir yolu vardır.

Varsayılan periyot

Periyodun uzatılma yolu

Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu
Güvenlik muayenesi

Belirlenen tesisler için yılda bir

Japonya Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanı'nın onayını alan tesisler yaklaşık 4 yıl, en fazla 8 yıl kesintisiz çalışabilir

Endüstriyel Güvenlik ve Sağlık Kanunu
Performans kontrolü (kazan, 1. sınıf basınçlı kap)

Muayene belgesi 1 yıl geçerlidir; her yenilemede performans kontrolü gerekir

Yerel İş Standartları Denetim Ofisi'nin onayıyla açarak yapılan kontrol aralığı 2, 4, 6, 8 veya 12 yıl olabilir; aradaki yıllarda kontrol ünite çalışırken veya durdurulmuş ama açılmamış halde yapılır

İtfaiye Kanunu
Periyodik kontrol

Kapsamdaki tehlikeli madde tesislerinde varsayılan olarak yılda en az bir kez

— (işletmeci tesisini kendi kontrol eder, kayıtları genellikle 3 yıl saklar)

İtfaiye Kanunu
Açık hava tanklarının muayenesi

10.000 kL ve üzeri: varsayılan olarak 8 yılda bir güvenlik muayenesi. 1.000 kL ile 10.000 kL altı: 13 veya 15 yılda bir iç kontrol

Korozyon önleme gibi tedbirleri alınmış tanklarda güvenlik muayenesi aralığı en fazla 15 yıla uzatılabilir

Not: Periyotlar ekipman türüne ve koşullara göre değişir. Fiili muayene tarihleri her tesisin izin ve onaylarına bağlıdır.

Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu: Yıllık Güvenlik Muayenesi

Belirli bir ölçeğin üzerinde yüksek basınçlı gaz üreten ve valinin izniyle çalışan şirkete "birinci sınıf üretici" denir. Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu'nun 35. maddesi uyarınca birinci sınıf üretici, patlama gibi kazaların çıkabileceği "belirlenen tesisler"i için düzenli güvenlik muayenesi yaptırmak zorundadır.

Muayeneyi vali, Japonya Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Enstitüsü (KHK) veya belirlenmiş bir muayene kuruluşu yapar. Endüstriyel kompleks tesisleri için Kompleks Güvenlik Yönetmeliği'nin 34. maddesi sıklığı yılda bir olarak belirler. Diğer tesisleri kapsayan Genel Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Yönetmeliği'nin 79. maddesi de aynı sıklığı koyar (bakanın ayrı bir süre belirlediği tesisler hariç). Japon tesisleri için "yılda bir durur" denmesinin nedeni budur.

Kazanlar ve 1. Sınıf Basınçlı Kaplar: Performans Kontrolü

Endüstriyel Güvenlik ve Sağlık Kanunu kapsamındaki kazanların ve 1. sınıf basınçlı kapların bir yıl geçerli muayene belgesi vardır (Kazan ve Basınçlı Kap Güvenliği Yönetmeliği, 37. ve 72. maddeler). Belgeyi yenilemek için ekipmanın kayıtlı bir muayene kuruluşunca performans kontrolünden geçmesi gerekir.

Kural olarak ekipman soğutulup temizlendikten ve açıldıktan sonra kontrol edilir (40. ve 75. maddeler). Bir bakanlık tebliğinin şartlarını karşılayıp yerel İş Standartları Denetim Ofisi'nden onay alan tesis, bu açık kontrol aralığını 2, 4, 6, 8 veya 12 yıla uzatabilir. 12 yıllık seçenek, Japonya Sağlık, Çalışma ve Refah Bakanlığı'nın (MHLW) Mart 2021 tarihli tebliğiyle eklendi.

Sık yapılan bir yanlış anlamaya dikkat çekmek gerekir: uzayan şey açık kontrol aralığıdır, performans kontrolünün kendisi ortadan kalkmaz. Ekipmanın açılmadığı yıllarda da kontrol yapılır; ya ünite çalışırken ya da durdurulmuş ama kapalı haldeyken.

İtfaiye Kanunu: Periyodik Kontroller ve Tank Muayeneleri

Tehlikeli madde işleyen tesisler, İtfaiye Kanunu'nun 14-3-2. maddesi uyarınca periyodik kontrole tabidir. Kapsamda, belirlenen miktarın 10 katı veya fazlasını işleyen üretim ve genel kullanım tesisleri ile 200 katı veya fazlasını tutan açık hava tank depolama tesisleri vardır. İşletmeciler bu tesisleri kural olarak yılda en az bir kez kendileri kontrol eder ve kayıt tutar.

Büyük açık hava tanklarının periyotları daha uzundur. 10.000 kL ve üzeri tanklara belediye makamınca kural olarak 8 yılda bir güvenlik muayenesi yapılır. 1.000 kL ile 10.000 kL altındaki tanklarda ise taban sacı kalınlığı ve kaynak dikişleri için 13 veya 15 yılda bir iç kontrol gerekir.

Yani tek bir tesiste bile farklı ekipmanlar farklı kanunlara ve periyotlara tabidir. Bakım planlamacıları tüm son tarihleri listeler ve hangi muayenenin hangi duruşta yapılacağını belirler.

Bu sistem birçok okuyucunun bildiğinden farklıdır. Turnaround Çalışma Grubu raporu, yüksek basınçlı gaz ünitelerinin düzenlemesini üç tipe ayırır: Japonya ve Güney Kore'de sıkı yasal denetim; ABD, Tayvan ve Tayland'da muayenenin işletmeciye bırakılması; Avrupa'da ise işletmeci muayenesinin devlet ve üçüncü taraf kuruluşların belgelendirmesiyle birleştirilmesi. Rapora göre ABD, Tayvan ve Tayland'da yasa sabit bir aralık koymaz, ama tesisler duruşu atlamanın yangın, patlama ve iş kesintisi sigorta primlerini artıracağı için yine de düzenli aralıklarla duruş yapar.

Türkiye'deki Okuyucu İçin Not

Yukarıdaki süreler Japon mevzuatındandır ve Türkiye'deki tesisler için geçerli değildir. Türkiye'de basınçlı kap, kazan ve benzeri iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki yönetmeliklerle düzenlenir; süre ve kapsam ekipmana göre değişir. Japonya'daki bir tesisle çalışırken bile, o tesisin hangi yasal muayeneye hangi duruşta girdiğini müşteriden sormak, kendi ülkenizdeki süreleri varsaymaktan daha güvenlidir.

Onaylı Tesisler: 4 ve 8 Yıllık Kesintisiz Çalışma Nasıl İşler

Teishu bağlamında "4 yıllık çalışma" veya "8 yıl" duyarsanız, söz konusu olan Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu kapsamındaki onay (sertifikasyon) sistemidir. Devlet, güvenlik yönetimi güçlü tesisleri onaylar, kendi muayenelerini yapmalarına izin verir ve bir yıldan uzun süre durmadan çalışmalarını kabul eder. Yeni bir onay sistemi Aralık 2023'te yürürlüğe girdi.

Şekil 4: Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu'ndaki Onay Türleri ve Kesintisiz Çalışma Süreleri

"4 yıl" ve "8 yıl", her onay türü için izin verilen kesintisiz çalışma sürelerini ifade eder.

Kesintisiz çalışma süresi

Onay süresi ve özellikleri

Onaysız

Yılda bir güvenlik muayenesi

Muayeneyi il yönetimi, KHK veya belirlenmiş bir muayene kuruluşu yapar

Eski sistem
Onaylı tesis

4 yıl veya bakanın onayladığı başka bir süre

5 yıl. İşletmeci kabul ve güvenlik muayenelerini kendisi yapar

Eski sistem
Süper onaylı tesis

En fazla 8 yıl (süreyi işletmeci belirler)

7 yıl. IoT ve büyük veri gibi yeni teknolojiler ile ileri düzey risk değerlendirmesi şart. Nisan 2017'de başladı

Yeni sistem
B sınıfı (Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecisi)

Yaklaşık 4 yıl

5 yıl. İşletmeci güvenlik muayenelerini bakanın onayladığı yöntemlerle kendisi yapar

Yeni sistem
A sınıfı (Özel Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecisi)

En fazla 8 yıl

7 yıl. Kendi geliştirdiği muayene yöntemlerini veya özel bir standart değerlendirme kuruluşunun onayladığı yöntemleri de kullanabilir

Yeni sistem 21 Aralık 2023'te yürürlüğe girdi. 21 Aralık 2026'ya kadar işletmeciler eski veya yeni sisteme başvurabilir; bu dönemde verilen eski sistem onayları en geç 20 Haziran 2030'a kadar geçerlidir.

Kaynaklar: KHK; Japonya Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı (METI); Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu Uygulama Kararnamesi, madde 10-2. Onay türlerinin Türkçe adları açıklayıcı çevirilerdir.

Eski Sistem: Onaylı ve Süper Onaylı Tesisler

Eski sistemde Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanı'nın onayını alan işletmeciler kabul ve güvenlik muayenelerini kendileri yapabiliyordu. Onaylı tesisler 4 yıl veya bakanın onayladığı başka bir süre boyunca kesintisiz çalışabilirdi. Nisan 2017'de başlayan süper onaylı tesisler ise işletmecinin belirlediği, en fazla 8 yıllık bir süre çalışabilirdi.

Çıta yüksekti. Turnaround Çalışma Grubu raporu hazırlandığında, yani 2019'da, Japonya'daki tüm yüksek basınçlı gaz tesislerinin yalnızca %0,3'ü, yani 94 üretim tesisi onaya sahipti. Çoğu tesis için duruş hâlâ yıllık bir olaydır.

Yeni Sistem: Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecileri

Haziran 2022'de yayımlanan değişiklik kanunuyla Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecisi sistemi 21 Aralık 2023'te başladı. Sistem, teknolojiyi kullanarak yüksek düzeyde güvenliği kendi başına sağlayabilen işletmecileri onaylar ve işletmecinin güvenlik kabiliyetine göre prosedür ve muayeneleri kolaylaştırır.

Dört şart vardır: üst yönetimin taahhüdü, ileri düzey bir risk yönetim sistemi, teknolojinin kullanımı ve siber güvenlik dahil ilgili risklerin ele alınması. Siber güvenlik listede yer alır, çünkü sistem IoT cihazlarının ve benzeri teknolojilerin kullanılmasını varsayar.

İki sınıf vardır. B sınıfı (Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecisi) yaklaşık 4 yıl, A sınıfı (Özel Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecisi) en fazla 8 yıl kesintisiz çalışmaya izin verir. İkisi de kabul ve güvenlik muayenelerini kendisi yapabilir ve muayene kayıtlarını artık valiye sunmak zorunda değildir; ancak kayıtları saklamak zorundadır.

4 ve 8 yıl kesintisiz çalışma süreleridir, onayın kendi süresi değildir. Onay B sınıfı için 5, A sınıfı için 7 yıl geçerlidir (Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu Uygulama Kararnamesi, madde 10-2) ve yenilenmesi gerekir. KHK, onaylı işletmeci listelerini web sitesinde yayımlar (Japonca).

A sınıfı işletmeciler ayrıca muayene zamanını ekipmanın gerçek durumuna göre belirleyebilir ve güvenlik muayenelerini durmadan yapabilir.

"4 Yıl" ve "8 Yıl" Doğru Nasıl Okunmalı

Bu rakamlar onaylı tesislere tanınan kesintisiz çalışma süreleridir: B sınıfı için yaklaşık 4 yıl, A sınıfı için en fazla 8 yıl. Her tesisin yalnızca 4 ya da 8 yılda bir durduğu anlamına gelmezler. Turnaround Çalışma Grubu raporundaki bir kimya şirketi örneğinde duruş döngüsü yaklaşık 2–4 yıldı.

Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu kapsamındaki onay, tek başına kazan ve basınçlı kapların açık kontrol aralığını uzatmaz; bunun için ayrı bir onay gerekir. Bir ünite ancak geçerli tüm kanunlardaki süreler örtüştüğünde daha uzun çalışabilir.

Teishu'nun Akışı: Planlamadan Devreye Almaya

Duruş, yalnızca tesisin durduğu haftalardan ibaret değildir. Üç aşamada ilerler: iş kapsamının belirlenip siparişlerin verildiği hazırlık, ekipmanın durdurulup açıldığı duruş ve yeniden devreye alma.

Şekil 5: Teishu Adımları

İş üç aşamada ilerler: hazırlık, duruş ve yeniden devreye alma.

Hazırlık (duruştan önce)

01Kapsamın belirlenmesiİş listesi; yasal muayene kalemlerinden, geçmiş kayıtlardan ve çalışma sırasındaki muayene bulgularından oluşturulur

02Sipariş ve lojistikAna yükleniciye ve alt yüklenicilere sipariş verilir; iskele, vinç ve yedek parça hazırlanır

03Güvenlik planı ve eğitimHer iş için tehlikeler belirlenir; sahaya girecek herkese güvenlik eğitimi verilir

Duruş

04Durdurma ve izolasyonSıcaklık ve basınç düşürülür, proses akışkanı boşaltılıp tahliye edilir (purge), boru hatları izole edilir

05Açma ve temizlikİskele kurulur, flanş ve rakorlar açılır, içi temizlenir

06MuayeneGözle kontrol, et kalınlığı ölçümü, tahribatsız muayene. Yasal muayeneler burada yapılır

07Onarım ve değiştirmeMuayenede bulunan hasar onarılır, parçalar değiştirilir, ekipman yenilenir

08Eski haline getirmeKapatma, kaçak kontrolü, yalıtım ve boyanın yenilenmesi, iskelenin sökülmesi

Yeniden devreye alma

09Devreye alma (startup)İşletmeye dönmek için sıcaklık ve basınç kademeli yükseltilir; bulgular bir sonraki duruş planı için kaydedilir

Not: Bu genel bir çerçevedir. Sıra ve terimler ünite türüne ve her tesisin kurallarına göre değişir.

Hazırlık: Kapsamı Belirleyin, Siparişi Erken Verin

Bir duruşun kaderi büyük ölçüde tesis durmadan önce belirlenir. Sahibi, yasal muayeneye giren ekipmanı, önceki duruştan ertelenen onarımları ve çalışma sırasında bulunan sorunları karşılaştırıp iş listesini kesinleştirmek zorundadır. Bu yapılana kadar yükleniciler ekiplerini planlayamaz.

Turnaround Çalışma Grubu raporu, "erken sipariş"in anlamındaki bir farkı anlatır. Bakım yüklenicileri, siparişin duruş başlamadan altı ay ile bir yıl önce verilmesini erken sayar; siparişi veren petrokimya şirketleri ise başlangıçtan bir ay öncesine kadar sipariş vermeyi erken sayar. Bu fark, yüklenicilerin yeterli işçiyi bulmakta zorlanmasının nedenlerinden biridir.

Durdurma ve Açma: Enerjinin ve İçeriğin Kesilmesi

Durdurmanın ardından operatörler sıcaklık ve basıncı düşürür, proses akışkanını boşaltır. İçeride kalan yanıcı veya zehirli maddeler ekipman açıldığında yangına ya da zehirlenmeye yol açabileceğinden olağan sıra, içeriyi azot veya buharla tahliye etmek (purge) ve boru hatlarını körleyerek çalışma alanını izole etmektir.

Japon mevzuatı bunun için şartlar koyar. Endüstriyel Güvenlik ve Sağlık Yönetmeliği'nin 275. maddesi, kimyasal ekipmanın sökülmesini veya içinde çalışılmasını kapsar. Seri iki vana veya kapağın kapatılması (double block) ya da kör flanş (blind) takılması yoluyla izolasyon; buna ek olarak kilitleme, uyarı levhası veya benzeri önlemler ister.

Azotla tahliye edilen ekipmanın içinde oksijen eksiktir. Bu yüzden içeri girilmeden önce hava ile havalandırılır, oksijen, yanıcı gaz ve zehirli gaz ölçülür. MHLW'nin kimyasal tesislerdeki olağan dışı işler için kılavuzu, kap içinin sürekli havalandırılmasını ister: oksijen %18 veya üzeri, yanıcı gaz alt patlama sınırının (LEL) beşte biri veya altı, hidrojen sülfür 10 ppm veya altı.

Duruş sırasında birçok şirketin işçileri aynı ünitenin içinde aynı anda bulunur. Kilit ve etiketler, başkasının çalıştığı bir ekipmanın vanasının çalıştırılmasını veya enerjisinin verilmesini önler. İzolasyon, gaz ölçümü ve girişin fiili prosedürlerini her tesisin iş izin sistemi belirler; yükleniciler sahada sahibinin kurallarına uyar. Bu bölüm yalnızca bilgi içindir, iş talimatı değildir.

Muayene ve Onarım: Bir Meslekler Rölesi

Tek bir ekipmanı açıp kapatmak bile bir dizi mesleğin sırayla çalışmasını gerektirir. Rapor, açma, muayene ve temizlik işini şu sırayla anlatır:

• Tobi (iskele kurulum ve çelik montaj ekipleri) tarafından iskele kurulumu
• Juryo tobi (ağır kaldırma ve rigging ekipleri) tarafından flanşların açılması
• Ekipmanın içinin temizlenmesi
• Bir tahribatsız muayene (NDT) şirketinin muayenesi
• Gerekirse onarım ve son işlemler
• Tesis sahibinin muayenesi ve onayı
• Rakorların kapatılması, flanşların boyanması, yalıtımın yenilenmesi
• İskelenin sökülmesi

Her meslek bir öncekinin bitmesini beklemek zorundadır; bu yüzden tek bir gecikme arkadaki tüm işlere yayılır. Diğer bir güçlük de şudur: bazı bozulmalar ancak ekipman açılınca ortaya çıkar ve plansız onarımlar takvimi belirleyebilir. Rapor, ekipman yaşlandıkça malzeme bozulması vakalarının arttığını ve onarımın yeni inşaattan daha zor olduğunu belirtir.

Eski Haline Getirme ve Devreye Alma: Ekstra Özen Gereken Aşama

Onarımlar bitince ekipler ekipmanı kapatır, kaçak kontrolü yapar, yalıtımı ve boyayı yeniler ve iskeleyi söker. Ardından operatörler üniteyi tekrar devreye almak için sıcaklık ve basıncı kademeli olarak yükseltir.

Rapora göre yeterli kişi olmadan duruşlar üst üste bindiğinde duruş sırasında sorunlar ve yeniden devreye alma sırasında aksaklıklar yaşanıyor. Durdurma ve yeniden başlatma, olağan dışı işlemlerin art arda yapıldığı bir aşamadır; bu yüzden işe başlamadan önce tehlikelerin belirlenmesi özellikle önemlidir.

İş öncesi tehlike belirlemeye bir Japon yaklaşımı için tehlike tahmini (kiken yochi, KY) eğitimine bakabilirsiniz.

İşi Kim Yapar: Tesis Sahibi, Ana Yüklenici ve Alt Yükleniciler

Tesis sahibinin kendi çalışanları bir duruşun altından tek başına kalkamaz. Bir bakım şirketi ana yüklenici (motouke) olarak görev yapar; işgücünü sağlamak için altına uzman alt yükleniciler dizilir.

Şekil 6: Bir Duruşun Sözleşme Yapısı

Tesis sahibinden uzman firmalara kadar iş katmanlara bölünür.

Tesis sahibi (işletmeci)Kapsamı ve takvimi belirler, üniteyi durdurur ve yeniden başlatır, nihai muayene ve onayı yapar

Sipariş

Ana yüklenici (bakım şirketi)Her meslek için ekipleri ve takvimi koordine eder; saha işini ve güvenliği yönetir

Sipariş ve ek ekip talepleri

İskele ve riggingİskele kurucular, ağır kaldırma ekipleri, vinçler

Mekanik ve boruStatik ekipman, döner ekipman, boru hattı, kaynak

Son işlemler ve enstrümanYalıtım, boya, elektrik, enstrümantasyon

Muayene talepleri

Muayene şirketleriNDT, et kalınlığı ölçümü ve benzeri işler; inşaat işinden ayrı sözleşmelenir

Not: Raporda yer alan bir kimya şirketi örneğinde dört ana yüklenicinin altında toplam 20'den fazla alt yüklenici vardı.

Rapor, tesis bakım yüklenicileri derneğinin (Nihon Maintenance Kogyokai) 2016 anketine atıf yapar: bakım şirketlerinin satışları 965,2 milyar yendi. İş türüne göre planlı duruşlar %37 ile, yani 352 milyar yenle en büyük paydı; dolayısıyla duruşlar bakım sektörünün de ana işidir.

Aynı rapora göre bakım işgücü toplam yaklaşık 45 bin kişidir; bunun yaklaşık 25 bini bakım şirketlerinin çalışanıdır. Geriye kalan yaklaşık 20 bin kişi dışarıdan sağlanır. Bakım firmalarının %74'ünü 50 veya daha az çalışanı olan şirketler oluşturur ve olağan düzen, büyük bir şirketin ana yüklenici olup küçük ve orta ölçekli firmaları devreye almasıdır.

Hiçbir bölgede yeterli işçi yoktur, bu yüzden başka bölgelerden gelen ekipler işin varsayılan bir parçasıdır. Kolon ve kap gibi statik ekipman işleri büyük oranda dışarıya verilir. Pompa, kompresör ve diğer döner ekipman ise özel beceri gerektirir; şirketler bu işi yapabilen işçiler için sık sık birbiriyle rekabet eder.

Teishu Üzerindeki Baskılar: İşgücü Eksikliği, Uzayan Duruşlar ve Fazla Mesai Sınırları

Duruşların yürütülme biçimi artık baskı altında. JPCA, 2019'da sorunları ayrıştırmak için Turnaround Çalışma Grubu'nu kurdu ve dış uzmanlarla birlikte beş sektör kuruluşuyla çalıştı: Japonya Petrol Birliği, Japonya Kimya Sanayi Derneği, Japonya Plastik Sanayi Federasyonu ile tesis bakım yüklenicilerinin (Nihon Maintenance Kogyokai) ve tahribatsız muayene şirketlerinin (Nihon Hihakai Kensa Kogyokai) Japon meslek birlikleri.

Şekil 7: Duruşlar Üzerindeki Dört Baskı

Birlikte, işçi bulmayı ve takvime uymayı zorlaştırırlar.

Duruşlar ilkbahar ve sonbaharda yığılırŞirketler dış mekân işine uygun aynı mevsimleri seçer, bu yüzden işçi ve ekipman için rekabet eder

Eskiyen tesis, daha fazla iş demekDuruş süresi 25–30 günden 50–60 güne çıktı; açıldıktan sonra bulunan ek onarımlar arttı

Daha az ve daha yaşlı işçi60'lı yaşlardaki işçilerin payı her yıl artıyor. Saha amirlerinin azlığı en büyük darboğaz

Yasal fazla mesai sınırlarıDuruşlarda fazla mesai, iki aylık ortalamayla ayda 80 saati aştı. Eski çalışma biçimi yasalara uymuyor

Kaynak: Turnaround Çalışma Grubu, "Planlı Duruşların Geleceği Raporu" (Aralık 2019; Japonca). Rakamlar rapor tarihindeki durumu yansıtır.

Mevsimsel Yığılma ve Uzayan Duruşlar

Duruşlar, dış mekân işinin en kolay olduğu ilkbahar ve sonbaharda yoğunlaşır. Rapor, yaz duruşlarının iş verimini düşüreceği ve sıcak çarpmasına karşı önlem yükünü artıracağı endişesini belirtir. Pek çok şirket aynı mevsimleri seçtiği için gezici işçi ile vinç ve benzeri ekipman yetmez hale gelir.

Ekipmanın yaşlanması da duruş başına iş yükünü artırdı; daha uzun kesintisiz çalışma da her duruşa daha fazla iş yığma eğilimindedir. Rapor 2019'da, 2022'ye gelindiğinde Japonya'daki etilen tesislerinin yarısından fazlasının 50 yaşını aşacağını öngördü ve duruşların 25–30 günden 50–60 güne uzadığını kaydetti.

Daha Az İşçi, Daha Yaşlı İşçi

60'lı yaşlardaki bakım işçilerinin oranı her yıl artıyor. Duruşlara uzun süredir ek ekip sağlayan inşaat sektörü işgücü de azalıyor ve rapor bu desteğin ileride güvenilir olmayacağını bekliyor.

En ciddi eksiklik, işi yönetebilecek saha amirlerinde. Yeterli işçi olsa bile takvimi ve güvenliği yönetebilecek kişiler olmadan iş ilerleyemez. Rol deneyime çok bağlı olduğu için şirketlerin beceri aktarımı ve eğitimi bilinçli biçimde kurması gerekiyor.

Japonya'daki Fazla Mesai Sınırları

Japonya, fazla mesaiye yasal sınırları Nisan 2019'da kademeli olarak getirmeye başladı; geçiş süresi tanınan inşaat sektörü ise Nisan 2024'ten beri kapsamdadır. Olağanüstü durumlarda bile fazla mesai yılda 720 saat içinde, tatil günü çalışması dahil ayda 100 saatin altında, herhangi iki ila altı aylık dönemde ayda ortalama 80 saati aşmayacak şekilde tutulmalıdır. Bu sınırlar Japonya'daki işyerleri içindir; Türkiye'deki ekipler için kendi mevzuatınız geçerlidir.

Rapor hazırlandığında, duruş sırasında çalışanların ve inşaat işçilerinin fazla mesaisi iki aylık ortalamayla ayda 80 saati aşıyordu ve bazı durumlarda 100 saati geçiyordu. İşi kısa bir pencereye yoğun fazla mesaiyle sıkıştıran eski yöntem artık yasal olarak sürdürülemez.

Rapor ayrıca, sahiplerin sözleşmeyi gerekçe göstererek sorumluluktan kaçamayacağını vurgular ve devletin sektör birliklerinden üyelerini iş ortaklarına veya alt yüklenicilere makul olmayan sipariş vermemeleri için uyarmalarını istediğini belirtir.

Sektör Nasıl Yanıt Veriyor

Yanıtlar üç katmanda toplanır: sektörün tamamı, tesis sahipleri ve ana yükleniciler, teknoloji ve mevzuat.

Şekil 8: Duruş Baskılarına Karşı Başlıca Yanıtlar

Kimin harekete geçtiği, bir önlemin üç katmandan hangisine ait olduğunu belirler.

Duruş tarihlerinin dağıtılması

Sektör geneliİlkbahar ve sonbahardaki yığılmayı ve çakışmayı önlemek için şirket takvimlerini koordine etmek

Ortak prosedür ve eğitim

Sektör geneliSahaya giriş prosedürlerini ve temel güvenlik eğitimini tesisler ve kompleksler arasında geçerli kılmak

Erken sipariş ve standart adam-saat

Tesis sahipleri ve yüklenicilerYüklenicilerin ekip bulabilmesi için kapsamı erken kesinleştirmek

Çalışma süresinin yönetimi

Tesis sahipleri ve yüklenicilerAylık takipten günlük takibe geçmek; çalışma saatlerinin belirli bir dönem üzerinden ortalamasının alındığı değişken çalışma süresi sistemlerini kullanmak

İşin günlük bakıma kaydırılması

Teknoloji ve mevzuatEskiden duruş gerektiren işleri çalışma sırasında yapmak için çalışırken muayene (OSI) ve benzeri yöntemleri kullanmak

Onay sistemi ve akıllı güvenlik

Teknoloji ve mevzuatDaha iyi durum izleme ve risk yönetimi, çalışma süresinde ve muayene zamanlamasında daha fazla esneklik sağlar

Turnaround Çalışma Grubu raporuna ve METI'nin Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecisi sistemine ilişkin belgelerine dayanır.

Duruş Tarihlerini Dağıtmak

Turnaround Çalışma Grubu, en umut verici önlem olarak duruş tarihlerinin dağıtılmasını gördü. Duruşlar çakışmazsa işçi ve ekipman rekabeti hafifler; bu da hem iş kalitesine hem de istikrarlı ürün arzına yarar.

Bu, rakiplerin takvimleri koordine etmesi anlamına geldiği için JPCA, Japonya Adil Ticaret Komisyonu'na danıştı ve duruş takvimlendirmesi konusunda anlayışını aldı. Rapor, tarafsız bir birlik sekreteryası ve akademik uzmanlarca yürütülen bir "duruş konseyi" ve kılavuzlar önerdi; koordinasyon hedefi 2023 ve sonrasındaki duruşlardı.

Duruş İşlerini Günlük Bakıma Taşımak

Diğer yaklaşım, zirvenin kendisini düşürmektir. Raporda bir rafineri için tahmin yer alır. Duruşun çekirdeği olan sıcak iş (kaynak gibi ateşli işler) 41 gün sürdü ve zirvede 1.900 işçi çalıştı; günlük bakımın zirvesi ise 650'ydi.

Tahmine göre rafineri çalışırken muayene (OSI) ve benzeri yöntemleri benimseyip duruş işinin %10'unu günlük bakıma taşıyarak zirve işçi sayısını 1.900'den 1.510'a indirebilir. Çalışırken ne kadar çok durum verisi toplayabilirseniz, duruşta açmanız gereken ekipman o kadar azalır.

Japon tesislerinin operatör liderliğindeki günlük bakımı nasıl düzenlediği için otonom bakım (jishu hozen) yazısına bakabilirsiniz.

Prosedür ve Eğitimi Standartlaştırarak Çalışma Süresi Kazanmak

Sahaya giriş prosedürleri ve güvenlik eğitimi de duruş sırasında zaman yer. Rapor, çalışma izni ve benzeri belgeler için standart formları, tesisler arasında geçerli temel güvenlik eğitimi modüllerini ve işçilerin yeterlilik ve eğitim kayıtlarının bulutta paylaşılmasını önerdi. Güvenlik eğitimini sakin yaz veya kış aylarında bitirmek, duruş sırasındaki çalışma süresini kısaltmaz.

Onay Sistemi ve Akıllı Güvenlikten Yararlanmak

2023'te başlayan Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecisi sistemi, kısmen güvenlik personeli açığıyla başa çıkmak için tasarlandı. Ekipmanın durumunu sürekli sensör izleme ve veri analiziyle takip eden tesisler, çalışma süresini ve muayene zamanlamasını belirlemede daha fazla serbestlik kazanır.

Daha az duruş, toplam işgücü talebini düşürür ama duruş başına iş hacmini artırır. Daha uzun aralıklar ile duruş başına yönetilebilir iş yükü birlikte planlanmalıdır.

Bir Japon Tesisinin Teishu'suyla Çalışırken Neleri Hazırlamalı

Teishu tesis çitinin ötesini de ilgilendirir. Sizin için anlamı rolünüze göre değişir:

• Hammadde veya ürün alıcıları: Tedarikçinin duruşu, arzının kesildiği dönemdir. Rapora göre müşteri sektörler önceden stok yapma ihtiyacı görüyor ve duruşlar çakıştığında arz konusunda endişe duyuyor. Rapor ayrıca bazı ürünlerin depoda zamanla değiştiğini, bu yüzden önceden stok yapmanın talebi her zaman karşılayamayacağını da belirtir
• Ekipman ve parça tedarikçileri: Değiştirme ve modifikasyon işleri duruşlara denk getirilir; teklif ve teslimat son tarihleri duruş tarihlerinden geriye doğru hesaplanır
• Bakım ve üretim personeli: Hangi ekipmanın hangi kanuna tabi olduğunu ve bir sonraki muayene tarihini bilmek, duruş planının mantığını anlamayı kolaylaştırır
• Yükleniciler ve muayene firmaları: Kapsam çoğu zaman yüklenicilerin istediğinden geç kesinleşir, sahaya giriş prosedürleri ve güvenlik eğitimi zaman alır, fazla mesai ise yasal olarak sınırlıdır. Ekip ve evrak planını bu kısıtlara göre yapın

Duruş tarihleri çoğu zaman iş ortaklarıyla erken paylaşılır. "Bir sonraki teishu ne zaman ve hangi periyotla?" diye sormak bile bir müşterinin veya tedarikçinin yatırım ve üretim planları hakkında çok şey anlatır.

Hazırlık Kontrol Listesi

• Duruşun başlangıç ve bitiş tarihleri; tüm sahayı mı yoksa yalnızca bazı üniteleri mi kapsadığı
• Sizin tedarik ettiğiniz veya bağımlı olduğunuz ünite ve ekipmanlar ile bunların bu duruşun kapsamında olup olmadığı
• Duruş tarihinden geriye doğru hesaplanmış, ekipman veya parçaların sahada olması gereken son tarih
• Sevkiyattan önce bitmesi gereken fabrika kabul testi (FAT) veya şahitli muayene
• Ekibinizin sunması gereken sahaya giriş evrakı, güvenlik eğitimi ve yeterlilik kayıtları ile her birinin son tarihi
• Doğrudan tesis sahibi altında mı yoksa bir ana yüklenici altında mı çalışacağınız ve çalışma izinlerini kimin vereceği
• Alıcılar için: kaç günlük arzın kesileceği ve bunu karşılamak için ne kadar stok gerektiği
• Bu duruştan sonraki duruş; böylece mevcut döngünün ötesini planlayabilirsiniz

Duruştan önce sevk edilen ekipman için Japon tedarikçilerle FAT ve SAT yazısına bakabilirsiniz.

Japon Tarafa Sorulacak Sorular

• Bir sonraki teishu ne zaman başlıyor ve bitiyor; tam duruş mu, kısmi duruş mu?
• Duruş döngüsü yıllık mı, yoksa tesiste daha uzun çalışmaya izin veren bir onay (sertifika) var mı?
• İş kapsamı ne zaman kesinleşecek ve siparişler ne zaman verilecek?
• Ekipmanımız, parçalarımız veya dokümanlarımız hangi tarihe kadar sahada olmalı?
• Hangi sahaya giriş prosedürleri ve güvenlik eğitimleri gerekiyor; eğitimlerden bir kısmı duruştan önce yapılabilir mi?
• Sözleşmeyi doğrudan sizinle mi yoksa bir ana yüklenici (motouke) üzerinden mi yapacağız?
• Tedarikçiler için: hangi ürünler, ne kadar süreyle temin edilemeyecek ve stok yapmak için siparişi ne zaman vermeliyiz?

Örnek Yazışma Metni

Japon tarafla yazışma çoğunlukla İngilizce yürütüldüğü için örnek metin İngilizcedir. Metin kurgusaldır; ayrıntıları kendi durumunuza göre uyarlayın.

Subject: Schedule for your next teishu (scheduled turnaround)

Dear Mr. Tanaka,

To plan our deliveries and staffing, could you share the following about the next teishu at your plant?

1. Start and end dates, and whether it is a full or partial shutdown
2. The date by which our replacement parts must be on site
3. Site-entry procedures and safety training our crew must complete, and the deadlines
4. Whether we will work under your company directly or under a main contractor

If any dates are still tentative, tentative dates would help us start preparing.

Best regards,

Bu Rehberin Sınırları

• Burada anlatılan kanunlar ve periyotlar genel kurallardır. Her tesisin fiili muayene tarihleri kendi izin ve onaylarına ve ilgili ekipmana bağlıdır
• Duruş ölçeği, işgücü ve fazla mesaiye ilişkin rakamlar 2019'da hazırlanan bir rapordan gelir ve o dönemin koşullarını yansıtır. Tesise ve sektöre göre çok değişirler
• Rapor ve örnekler ağırlıklı olarak petrokimya ve petrol rafinericiliğini kapsar. Diğer sektörler farklı uygulamalar izleyebilir
• Bu yazı güvenlik kurallarını ve uygulamalarını yalnızca bilgi için anlatır. Sahada tüm izolasyon, gaz ölçümü ve kapalı alana giriş işlerini tesis sahibinin çalışma izinleri ve prosedürleri belirler
• Japon kanunlarının ve onay türlerinin Türkçe adları çeviridir; önemli olduğunda özgün Japonca terimlere bakın. Japon süreleri ve sınırlarının TSE standartlarında ya da Türk mevzuatında bire bir karşılığı olduğu varsayılmamalıdır

Sık Sorulan Sorular

Teishu ne demek?

Teishu, teiki shuri ("planlı onarım") sözünün kısaltmasıdır: kesintisiz çalışan bir tesisin ekipmanını açmak, kontrol etmek, temizlemek, onarmak ve değiştirmek için planlı olarak durdurulması. Japon tesislerinde buna shutdown maintenance (SDM) da denir.

Japon tesisleri ne sıklıkla planlı bakım duruşu yapar?

Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu yıllık güvenlik muayenesi istediği için varsayılan olarak yılda bir. Onaylı tesisler yaklaşık 4 yıl (B sınıfı) veya en fazla 8 yıl (A sınıfı) çalışabilir; fiili döngüler değişir. Sektör raporundaki bir örnekte döngü yaklaşık 2–4 yıldı.

Bir teishu ne kadar sürer?

Üniteye ve iş yüküne bağlıdır. 2019 sektör raporu duruşların 25–30 günden 50–60 güne uzadığını bulmuştur; yıllık yaklaşık 600 bin ton kapasiteli bir etilen tesisinin büyük duruşu yaklaşık iki ay sürdü.

Japonya'da duruşlar neden ilkbahar ve sonbaharda yoğunlaşır?

Bu mevsimler dış mekân işi için en uygunudur; yaz duruşları verimin düşmesi ve sıcak çarpmasına karşı önlem endişesi yaratır. Çakışan duruşlar işçi ve ekipman için rekabet ettiğinden sektör tarihleri dağıtmaya çalışıyor.

Tedarikçimin teishu'su sırasında arz durur mu?

Evet, durdurulan üniteler için. O ünitelerden çıktı olmayacağını varsayarak planlayın, tedarikçinizden tarihleri erkenden isteyin ve ürün izin veriyorsa önceden stok yapın.

Kaynaklar

• Tanım, ölçek, sorunlar ve öneriler: Turnaround Çalışma Grubu, "Planlı Duruşların Geleceği Raporu" (25 Aralık 2019; Japonca), özet sürüm (Japonca)
• Turnaround Çalışma Grubu'nun arka planı: Japonya Petrokimya Sanayi Derneği (Japonca)
• Güvenlik muayeneleri: Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu, madde 35, Kompleks Güvenlik Yönetmeliği, madde 34, Genel Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Yönetmeliği, madde 79 (e-Gov, Japonca)
• Eski onay sistemi: KHK, süper onay ve gönüllü güvenlik onayı (Japonca)
• Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecisi sistemi: METI Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Ofisi, yeni onay sisteminin uygulanması (26 Mart 2024; Japonca), KHK, Sertifikalı İleri Güvenlik İşletmecileri (Japonca), Yüksek Basınçlı Gaz Güvenliği Kanunu Uygulama Kararnamesi, madde 10-2 (e-Gov, Japonca)
• Kazan ve 1. sınıf basınçlı kap muayeneleri: Kazan ve Basınçlı Kap Güvenliği Yönetmeliği, madde 37, 38, 40, 72, 73 ve 75 (e-Gov, Japonca), MHLW, kazanlarda açık kontrol aralığı onayına ilişkin tebliğ (29 Mart 2021; Japonca)
• Ekipmanı açma ve kap içine girme güvenlik önlemleri: Endüstriyel Güvenlik ve Sağlık Yönetmeliği, madde 275 (e-Gov, Japonca), MHLW, kimyasal tesislerde olağan dışı işler için iş sağlığı ve güvenliği kılavuzu (28 Şubat 2008; Japonca)
• Tehlikeli madde tesisi muayeneleri: Yangın ve Afet Yönetimi Ajansı, güvenlik muayeneleri ve periyodik kontrollere genel bakış (Japonca)
• Fazla mesai sınırları: MHLW çalışma tarzı reformu sitesi, inşaat sektörü (Japonca)