13A Gazı Nedir? Şehir Gazı, LNG, LPG ve Wobbe İndeksi

Japonya'dan gelen bir kazanın, fırın brülörünün veya şofbenin etiketinde "toshi gasu 13A" (şehir gazı 13A) ya da "LPG" yazar. Sizin tesisinizde ise BOTAŞ şebekesinden gelen doğal gaz, tüp veya tankla gelen LPG ya da yeniden gazlaştırılmış LNG kullanılıyor olabilir. Vanayı açmadan önce "13A" ifadesinin sizin gazınızı kapsayıp kapsamadığını bilmeniz gerekir.

Kısa cevap: 13A bir gaz bileşimi (reçete) değildir. Wobbe indeksi aralığı ve yanma hızı aralığıyla tanımlanan bir Japon gaz grubudur ve buradaki Wobbe değerleri, 0 °C'de metreküp başına, üst ısıl değer (ÜID) esasıyla verilir.

Türkiye'de ise BOTAŞ gazı standart metreküp (Sm³) olarak, yani 15 °C ve 1,01325 bar mutlak basınçta, 9155 kcal üst ısıl değerli gaz esasıyla ölçer. Avrupa kaynaklı cihaz katalogları ise ısıl girdiyi çoğunlukla alt ısıl değerle (AID) verir. Karşılaştırmadan önce tedarikçinizin esasını öğrenip aynı esasa getirin.

Bu rehber LNG, LPG ve Japon şehir gazının ne olduğunu, 13A'nın ne anlama geldiğini, Wobbe indeksinin nasıl hesaplanıp dönüştürüleceğini ve gerekli ısıdan gaz debisinin nasıl tahmin edileceğini anlatır. Sonda bir kontrol listesi, Japon üreticiye sorulacak sorular ve örnek bir e-posta bulacaksınız.

İçindekiler

1. LNG, LPG ve Şehir Gazı: Üç Farklı Türde Adlandırma
2. Japon Cihaz Etiketindeki "13A" Ne Anlama Gelir?
3. Wobbe İndeksi: Tanım ve Hesap
4. Nm³, Sm³ ve Türkiye'deki Gaz Verisi: Referans Koşullarını Eşitlemek
5. Japon Gaz Grupları ve EN 437 Gaz Aileleri
6. Türkiye'de Uygunluk: Standart ve Mevzuat Notları
7. Gereken Isıdan Gaz Debisine
8. Yakıt Maliyetini Aynı Esasta Karşılaştırmak
9. Geçişten Sonra: Yanma ve Baca Gazı
10. Kontrol Listesi: Bu Japon Ekipman Sizin Gazınızla Çalışır mı?
11. Japon Üreticiye Sorulacak Sorular
12. Bu Rehberin Sınırları
13. SSS
14. Kaynaklar

LNG, LPG ve Şehir Gazı: Üç Farklı Türde Adlandırma

LNG, soğutularak sıvılaştırılmış doğal gazdır. LPG, ağırlıklı olarak propan ve bütandan oluşan sıvılaştırılmış petrol gazıdır. Şehir gazı (toshi gasu) ise bir işletmenin boru hattıyla ilettiği gazın adıdır. Japonya'da çoğunlukla LNG'nin buharlaştırılmasıyla üretilir.

Yani bu üç terim aynı ölçüte göre sınıflandırılmış adlar değildir. İkisi bir yakıtı ve fiziksel halini, üçüncüsü ise bir besleme düzenini anlatır. Aşağıdaki tablo üçünü yan yana koyar.

Şekil 1: LNG ve LPG yakıtı, şehir gazı ise sağlanan gazı adlandırır

Şehir gazı sütunu, ağırlıklı olarak doğal gazdan üretilen tipik Japon beslemesini gösterir.

Karşılaştırma	LNG	LPG	Şehir gazı (Japonya)
Ana bileşenler	Doğal gaz, ağırlıklı metan	Propan ve bütan	Genellikle metan ağırlıklı; besleme şartnamesinden kontrol edin
Depolama ve taşıma	Kriyojenik sıvı	Esas olarak basınçla sıvılaştırılır	Kullanıcıya normalde boru hattıyla gaz olarak gelir
Brülörde hali	Buharlaştırılıp brülöre verilir	Buharlaştırılıp brülöre verilir	Gelen gaz olduğu gibi kullanılır
Kontrol edilecek ekipman	Depolama tankı, buharlaştırıcı, besleme kapasitesi	Tüp veya tank, buharlaştırma kapasitesi, regülatör	Gaz grubu, besleme basıncı, sözleşme kapasitesi
Isıl değer esası	Kütle veya buharlaştırma sonrası standart hacim	Kütle veya buharlaştırma sonrası standart hacim	Sıcaklığı ve basıncı tanımlı hacim

Bir metreküp sıvı, hat koşullarındaki gaz ve standart koşullardaki gaz birbirinden çok farklı miktarlardır. Sayıları karşılaştırmadan önce hali ve birimi eşitleyin.

LNG: Sıvı Olarak Taşınan Doğal Gaz

LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz), soğutularak sıvı hale getirilmiş doğal gazdır. Doğal gaz ağırlıklı olarak metandır. Çıktığı sahaya göre etan, propan ve diğer bileşenler de değişen oranlarda bulunur.

Atmosfer basıncına yakın bir basınçta doğal gaz yaklaşık −162 °C'de sıvılaşır ve hacmi, normal sıcaklık ve basınçtaki gaz halinin yaklaşık 1/600'üne iner. LNG'nin temel fikri, gazı bu küçük hacimde depolayıp taşımak ve kullanılacağı yerde yeniden gaz haline getirmektir.

−162 °C temsili bir değerdir. Gerçek sıcaklık bileşime ve basınca göre değişir. Depolama tankları ve buharlaştırıcılar, kullanılan LNG'nin özelliklerine ve işletme koşullarına göre belirlenir.

Deniz yoluyla gelen LNG, soğuk kalacak şekilde yapılmış LNG tankerleriyle taşınır. Alım terminalleri sıvıyı depolar, talebe göre buharlaştırır ve şehir gazı, elektrik üretimi gibi kullanımlara gönderir. Türkiye'de de BOTAŞ'ın Dörtyol'daki yüzer terminali (FSRU) gibi LNG tesisleri vardır. Doğal gaz boru hatlarıyla gaz halinde de taşınır. Seçim mesafeye, deniz geçişine, miktara ve mevcut şebekeye bağlıdır.

LNG tankları, ortam sıcaklığındaki sıvılar için kullanılan sıradan tanklardan farklı bir yapı ve işletme gerektirir. Dışarıdan sızan ısı sıvının bir kısmını buharlaştırır. Bu yüzden tank sistemi sıvı stokunu ve gaz basıncını birlikte yönetir.

Bazı Japon tesisleri, gaz şebekesinin ulaşmadığı yerlerde LNG uydu (satellite) beslemesi kullanır. Tanker kamyonlar LNG'yi tesisteki yalıtımlı tanka getirir. Buharlaştırıcı da tesisin ihtiyacı kadar sıvıyı gaza çevirir.

Şekil 2: LNG sıvı olarak gelir, buharlaştırıcı onu yeniden gaza çevirir

Kamyonla teslimat ve tesis içi uydu beslemesinin kavramsal gösterimi. Buharlaştırıcının ısı kaynağı tipine göre değişir.

Buharlaşma ısı gerektirir ve bu ısı genellikle havadan veya sudan alınır. Kapasite buharlaştırıcı tipine ve ortam koşullarına göre değiştiği için şartname en soğuk mevsimi ve sürekli çalışmayı da kapsamalıdır. Uydu sistem yalnızca yıllık miktarı değil, kısa süreli tepe yükü de karşılamalıdır.

Buharlaştıktan sonra gaz, brülörün istediği basınca düşürülür. Gerekiyorsa ısıl değer ayarı ve koku verme (odorizasyon) eklenir. Kullanıcının sahip olduğu ve yönettiği ekipman da tesiste sıvı depolanması ile boru hattından gaz alınması arasında farklıdır. Seçenekleri karşılaştırırken yalnızca yakıt fiyatına değil, kabul, depolama, buharlaştırma ve bakımı kimin üstlendiğine de bakın.

LPG: Basınç Altında Depolanan Propan ve Bütan

LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı) ağırlıklı olarak propan ve bütandan oluşur. Japonya'da evlerde kullanılan LPG genellikle "propan gazı" (puropan gasu) diye anılır ve bileşen karışımı kullanıma göre değişir.

LPG yalnızca petrol rafinasyonundan gelmez. Bir kısmı petrol ve doğal gaz sahalarından çıkan gazdan ayrıştırılarak geri kazanılır, bir kısmı ise ham petrolün rafine edilmesi sırasında elde edilir.

Propan ve bütan oda sıcaklığında gazdır ancak orta düzeyde bir basınç altında sıvılaşır. Sıvı halde LPG, normal sıcaklık ve basınçtaki gaz halinin yaklaşık 1/250'sini kaplar. Bu sayede küçük tüp ve tanklar yeterli miktarı taşıyabilir. Ortam sıcaklığı civarında basınçla depolama, kriyojenik LNG'den çok farklı bir düzenektir ve farklı ekipman ister.

Aynı sıcaklık ve basınçta propan ve bütan buharları, metan ağırlıklı şehir gazının aksine havadan ağırdır. Ancak bir kaçağın gerçekte nasıl davrandığı sıcaklığına ve çevre koşullarına da bağlıdır.

LPG ya tüp değişimiyle ya da tanker kamyondan tesisteki tanka dolumla (dökme) beslenir. Düzeni yalnızca yakında bir gaz hattı olup olmadığına göre değil, tüketime, saha alanına, teslimat erişimine ve stok yönetimine göre planlayın.

Buhar çeken bir kapta sıvı altta durur, üstteki boşluğu buhar doldurur. Buhar çekildikçe sıvının bir kısmı kaynayarak onun yerini alır ve bu sırada çevreden ısı çeker.

Şekil 3: Buhar fazından çekişte gaz, sıvının üstünden alınır

Buhar fazından çekişin sadeleştirilmiş kesiti. Sıvı çekip harici buharlaştırıcı kullanan sistemler farklı çalışır.

Bu yüzden içinde hâlâ sıvı bulunan bir kap, ihtiyacınız olan gaz debisini vermeyebilir. Doğal buharlaşma hızı dış sıcaklığa, LPG bileşimine, sıvı seviyesine ve çekiş hızına göre değişir. Talebi yüksek tesisler bunun yerine sıvıyı çekip uygun şartnameli bir buharlaştırıcı kullanabilir. Bu iki çekiş yöntemini ve ekipmanlarını birbirinden ayrı tutun.

Yakıt değişikliği planlarken tepe yükteki gaz debisini, besleme sisteminin o koşulda buharlaştırıp düzenleyebileceği kapasiteyle karşılaştırın. Kapasite yetmiyorsa çözüm, doğru şartnameli bir besleme sistemidir. Doğaçlama ısıtma veya vana ayarı çözüm değildir.

Japonya'da Şehir Gazı

Şehir gazı (toshi gasu), işletmenin tesisleri ve boru hatları üzerinden konutlara, işyerlerine ve fabrikalara verilen gazdır. Japonya'da büyük bölümü doğal gazdan, genellikle LNG'nin buharlaştırılmasıyla üretilir. Türkiye'deki şebeke doğal gazı kullanımına en yakın karşılığı budur.

Üretim terminalinde işletme, buharlaştırılan gazın ısıl değerini besleme şartnamesine göre ayarlar ve koku verici ekler. Bazı işletmeler ısıl değeri ayarlamak için LPG ekler. Ancak bileşim ve süreç ülke genelinde aynı değildir.

Metan ağırlıkta olsa bile etan, propan ve bütan oranları ısıl değeri ve bağıl yoğunluğu değiştirir. Örneğin Tokyo Gas Network, temsili bir 13A bileşimi olarak %89,60 metan, %5,62 etan, %3,43 propan ve %1,35 bütan verir. Bileşimin gaz satıcısına göre değişebileceğini de belirtir. Bu tek bir işletmenin örneğidir, 13A'nın tanımı değildir.

Japon Cihaz Etiketindeki "13A" Ne Anlama Gelir?

Japonya'da 13A gibi gaz grupları, gazın cihazda nasıl yandığına göre sınıflandırılır. Her grup, Wobbe indeksi (WI) ile MCP (maximum combustion potential) adı verilen bir yanma hızı göstergesinin birleşimiyle tanımlanır. Grup, "yüzde X metan" gibi sabit bir reçete değildir.

Harf yanma hızı sınıfını gösterir: A (yavaş), B (orta), C (hızlı). Sayı eski bir ısı biriminden gelir ve kabaca kcal/m³ cinsinden Wobbe indeksinin 1.000'e bölünmüş değerine karşılık gelir. Dolayısıyla "13A", 13 MJ/m³ Wobbe indeksi demek değildir.

Japon gaz işletmeleri gerçek sınırları besleme şartlarında yayımlar. Aşağıdaki değerler tek bir işletmenin yayımlanmış şartlarından alınmıştır ve bir 13A şartnamesinin neye benzediğini gösterir.

Şekil 4: Yayımlanmış bir 13A besleme şartnamesi örneği

Saibu Gas Kumamoto genel besleme şartlarından (Japonca). Isıl değerler üst ısıl değerdir; 0 °C ve 101,325 kPa'daki kuru gazın m³ başınadır.

Kalem	Değer	Sizin için anlamı
Gaz grubu	13A	13A işaretli cihazlar bu besleme için tasarlanmış olanlardır
Wobbe indeksi (WI)	52,7–57,8 (MJ/m³ esasıyla)	Cihaz uyumunu değerlendirmede kullanılan aralık
Yanma hızı (MCP)	35–47	Gaz bileşiminden hesaplanan Japon göstergesi
Standart ısıl değer	46 MJ/m³ (en az 44 MJ/m³)	İşletmeye göre değişir; Tokyo Gas Network 45 MJ/m³ veriyor
Gaz çıkışındaki besleme basıncı	1,0–2,5 kPa efektif (yaklaşık 10–25 mbar)	Gaz musluğundaki statik basınç; cihazlar çalışırken düşer

Tokyo Gas Network da 13A için aynı 1,0–2,5 kPa aralığını verir. Daha yüksek besleme basınçları işletmeyle olaya özel kararlaştırılır. Bu yüzden Japonya'daki büyük bir endüstriyel brülör farklı bir giriş basıncına göre kurulmuş olabilir. Her durumda, borulardaki basınç kaybını da hesaba katarak cihaz girişindeki basıncın gerekli debide aralık içinde kaldığını kontrol edin.

Japon ekipmanında iki gösterim daha görülür. 12A, 13A'dan düşük Wobbe aralığına sahip başka bir doğal gaz grubudur (düşük sayı bunu yansıtır). 13A'lı bir cihazın 12A gazla çalışıp çalışamayacağını veya tersini varsaymadan önce üreticiye sorun.

"LPG" (LP gazı) işaretli ekipman şehir gazı için değil, LP gazı için yapılmıştır. Japon LP gazı teknik standartlarına göre, konut tipi kullanımda LP gazının brülör girişine 2,0–3,3 kPa (yaklaşık 20–33 mbar) basınçla ulaşması gerekir. Şehir gazı ve LPG brülörleri aynı görünebilir ama farklı gaz debileri ve yanma ayarları ister.

Wobbe İndeksi: Tanım ve Hesap

Wobbe indeksi, birim hacim başına üst ısıl değerin, gazın havaya göre bağıl yoğunluğunun kareköküne bölünmesiyle bulunur. BOTAŞ belgelerinde aynı büyüklük "Wobbe sayısı" olarak geçer. Önemi şudur: ısıl değeri aynı iki gaz, aynı memeden geçtiğinde farklı ısı verebilir.

Aynı orifis, aynı basınç düşümü ve diğer koşullar eşitken ağır gaz daha düşük hacim debisiyle akar. Wobbe indeksi hacim başına ısıyı bu akış farkıyla birleştirir. Böylece sabit bir brülörün gerçekte aldığı ısı girdisini izler.

Şekil 5: Aynı memeden geçerken bağıl yoğunluk debiyi etkiler

Aynı basınç düşümü ve orifis çapında akışın kavramsal gösterimi. Wobbe indeksi hem ısıl değeri H'yi hem bağıl yoğunluğu a'yı kullanır.

Çalışılmış bir örnek olarak üst ısıl değer H'yi 45 MJ/m³, bağıl yoğunluk a'yı 0,64 alalım. 0,64'ün karekökü 0,8 olduğundan Wobbe indeksi 45 ÷ 0,8 = 56,25 MJ/m³ çıkar.

Şekil 6: Wobbe indeksi = Üst ısıl değer ÷ √Bağıl yoğunluk

Yöntemi göstermek için varsayılmış değerler. Herhangi bir gerçek gaz beslemesinin bileşimini veya garanti değerlerini göstermez.

Genel formül

WI = H√a

H = 45 ve a = 0,64 yerine konur

WI = 45√0,64 = 450,8

WI = 56,25 MJ/m³

H: belirtilen referans koşulunda birim hacim başına üst ısıl değer [MJ/m³]. a: gazın aynı sıcaklık ve basınçta havaya göre bağıl yoğunluğu [boyutsuz]. WI: H ile aynı birimdeki Wobbe indeksi. H ve a'yı aynı koşullarda kullanın.

Wobbe indeksi değiştirilebilirliğin yalnızca bir ölçüsüdür. Bir brülörün güvenli çalışıp çalışmayacağını yanma hızı ve besleme basıncı da belirler. Bu yüzden tedarikçinin gaz grubunu, brülörün onaylı olduğu gaz tipleriyle karşılaştırın.

Her hesap tablosunda ısıl değer birimini, referans koşullarını ve bağıl yoğunluğun tanımını kaydedin. Böylece farklar sonradan izlenebilir. Üst ve alt ısıl değeri karıştırmayın. Başka bir referans hacmindeki ısıl değeri de formüle koymayın.

Nm³, Sm³ ve Türkiye'deki Gaz Verisi: Referans Koşullarını Eşitlemek

Ülkeler arasında gaz verisini karşılaştırırken referans koşulları kolayca karışır. Japon gaz verisi, 0 °C ve 101,325 kPa'daki kuru gazın metreküpünü (çoğunlukla Nm³, "normal metreküp" olarak yazılır) ve üst ısıl değeri kullanır. Başka piyasalar farklı esaslar kullanır.

• Japonya (şehir gazı): 0 °C ve 101,325 kPa'da kuru gazın m³'ü, üst ısıl değer (so-hatsunetsuryo).
• Türkiye (BOTAŞ): 1 Sm³, 15 °C ve 1,01325 bar mutlak basınçta, su buharı içermeyen ve üst ısıl değeri 9155 kcal olan doğal gaz miktarıdır. BOTAŞ bunu 10,64 kWh olarak da belirtir. Yani yaklaşık 38,3 MJ/Sm³ eder.
• Avrupa (EN 437 gaz aileleri): 15 °C ve 1013,25 mbar'da kuru gazın m³'ü. EN 26 gibi Avrupa cihaz standartları ısıl girdiyi alt ısıl değerle (Hi) verir.
• Alt ve üst ısıl değer: Türkiye'de mühendislik hesaplarında alt ısıl değerin kullanılması yaygındır. Fatura ve sözleşme tarafında ise BOTAŞ üst ısıl değeri esas alır. Hangi değerin hangi belgede kullanıldığını her seferinde kontrol edin.

Hızlı hesaplarda gazı ideal kabul edip ısıl değeri (ve Wobbe indeksini) mutlak sıcaklık ve basınç oranlarıyla ölçekleyin. Bağıl yoğunluk referans koşuluna göre değişmediği için Wobbe indeksi de ısıl değerle aynı çarpanla ölçeklenir.

Bu çarpanlar yayımlanmış 13A değerlerine uygulandığında aşağıdaki değerler çıkar. Bunları yaklaşık çeviri olarak kullanın, resmî şartname olarak değil.

Şekil 7: 13A değerleri başka referans esaslarında (yaklaşık)

Baştan sona üst ısıl değer esası. Japon değerlerinden yukarıdaki ideal gaz çarpanlarıyla dönüştürülmüştür.

Değer	Japonya: 0 °C, 101,325 kPa	15 °C, 101,325 kPa (BOTAŞ Sm³ ve EN 437 esası)
Standart ısıl değer (Tokyo Gas Network)	45 MJ/m³	yaklaşık 42,7 MJ/Sm³ (yaklaşık 11,9 kWh/Sm³)
13A Wobbe indeksi, en düşük	52,7 MJ/m³	yaklaşık 50,0 MJ/Sm³
13A Wobbe indeksi, en yüksek	57,8 MJ/m³	yaklaşık 54,8 MJ/Sm³
BOTAŞ standart metreküp (9155 kcal)	yaklaşık 40,4 MJ/Nm³	38,3 MJ/Sm³ (10,64 kWh/Sm³)

Ortalama ısıl değer tek başına Wobbe indeksini vermez. Bunun için bağıl yoğunluk da gerekir. BOTAŞ değerinin yanma referans sıcaklığı Japon değerlerinden farklı olabilir. Bu tablo yalnızca hacim esasını eşitler.

Çalışılmış Örnek: Yerel Gazı 13A ile Karşılaştırmak

BOTAŞ'ın standart metreküp tanımındaki üst ısıl değeri (yaklaşık 38,3 MJ/Sm³) ve varsayımsal bir bağıl yoğunluk olan 0,58'i alalım. Gerçek gazınız için bu değeri tedarikçinin analiz belgesinden almalısınız. Bu esasta Wobbe indeksi 38,3 ÷ √0,58 = 38,3 ÷ 0,762 ≈ 50,3 MJ/Sm³ çıkar.

13A'nın 52,7–57,8 aralığıyla doğrudan karşılaştırırsanız aralığın dışında görünür. Japon esası olan 0 °C'ye çevirince 50,3 × 288,15 / 273,15 ≈ 53,0 MJ/m³ olur. Bu değer 13A Wobbe aralığının içindedir, ama alt sınıra çok yakındır.

Bu sonuç üreticiye soru sormak için bir nedendir, onay değildir. Japon yanma hızı göstergesi MCP'nin yine gaz bileşiminden kontrol edilmesi gerekir. Besleme basıncı, brülörün onayları ve yerel mevzuat gereklilikleri de ayrıca kontrol edilir.

Üst ve Alt Isıl Değer

Üst ısıl değer (ÜID, HHV) baca gazındaki su buharının yoğuşurken verdiği ısıyı da içerir. Alt ısıl değer (AID, LHV) içermez. Doğal gazda alt değer kabaca üst değerin %90'ıdır.

Japon gaz besleme verisi üst ısıl değerdir. Avrupa cihaz anma değerleri ise genellikle alt ısıl değerle verilir. Japon bir veri sayfası gaz tüketimini kW olarak veriyorsa, yerel bir teklifle veya izin formuyla karşılaştırmadan önce hangi esasa göre verildiğini sorun.

Japon Gaz Grupları ve EN 437 Gaz Aileleri

Japon gaz grupları ile EN 437'deki Avrupa gaz aileleri arasında resmî bir karşılık tablosu yoktur. Aşağıdaki tablo yalnızca referans koşulları eşitlendiğinde karşılaştırılabilecek olanı gösterir.

Şekil 8: Japon gaz grupları ve EN 437 gaz aileleri

Wobbe aralıklarının örtüşmesi, gösterimlerin eşdeğer olduğu anlamına gelmez. Her bölgede cihaz onayı kendi test gazlarını ve ölçütlerini kullanır.

Japonya	Japon esası	En yakın EN 437 ailesi (kuru, 15 °C, 1013,25 mbar)	Notlar
13A	WI 52,7–57,8 MJ/m³, 0 °C'de (15 °C'de yaklaşık 50,0–54,8); MCP 35–47	İkinci aile (doğal gaz), WI 39,1–54,7 MJ/m³; H grubu yaklaşık 45,7–54,7 MJ/m³	13A, H grubu aralığının üst kısmında yer alır. En yüksek değeri ikinci aile üst sınırının biraz üzerindedir. MCP'nin EN'de karşılığı yoktur.
12A	13A'dan düşük Wobbe aralığı	İkinci aile	Aralık burada ele alınmadı; sınırları tedarikçiden isteyin.
LPG (LP gazı)	LP gazı (Japonya'da çoğunlukla propan gazı denir); konut tipi brülör girişi 2,0–3,3 kPa	Üçüncü aile (LPG), WI 72,9–87,3 MJ/m³; B/P, P, B grupları	EN test gazları: G31 (propan, WI yaklaşık 76,8 MJ/m³) ve G30 (bütan, yaklaşık 87,3 MJ/m³). Ekipmanın ayarlandığı propan/bütan karışımını doğrulayın.

EN 437 grup sınırları standardı yeniden üreten ikincil kaynaklardan alınmıştır. Güvenmeden önce EN 437'nin güncel baskısına bakın. Eski bir BOTAŞ ilanında iletim şebekesi gazı için Wobbe sayısı 45,7–54,7 MJ/m³ verilir. Bu aralık H grubuyla örtüşür, ancak ölçüm esası ve güncel değer BOTAŞ'tan teyit edilmelidir.

Karşılaştırma için: saf metanın (EN test gazı G20) Wobbe indeksi 15 °C'de yaklaşık 50,7 MJ/m³'tür. Bu, Japon 0 °C esasında yaklaşık 53,5 MJ/m³ eder ve 13A aralığının içindedir. 13A'nın bir doğal gaz grubu olmasıyla tutarlıdır.

Türkiye'de Uygunluk: Standart ve Mevzuat Notları

Türkiye'de gaz yakan cihazlar, AB'nin 2016/426 sayılı yönetmeliğine paralel olarak hazırlanan Gaz Yakan Cihazlara Dair Yönetmelik (2016/426/AB) kapsamında değerlendirilir. Bu yönetmelik 5 Mayıs 2018 tarihli Resmî Gazete'de (sayı 30412) yayımlanmıştır. Kapsamı sınırlı olduğu için, büyük endüstriyel brülör ve proses ekipmanının hangi mevzuata tabi olduğunu satıcıdan veya yetkili kuruluştan ayrıca doğrulayın.

Otomatik üflemeli gaz brülörleri için TS EN 676 uyumlaştırılmış standartlar arasında listelenmiştir. Bu bilgi 2006 tarihli bir tebliğdendir. Güncel liste ve geçerli sürüm için TSE'ye bakın. Cihazın hangi gaz için onaylı olduğu da bu belgelerde değil, cihazın etiketinde ve uygunluk belgesinde yazar.

Gaz tipine göre nozul, orifis veya ayar değiştirmek gerekiyorsa bunu üretici ve yetkili personel yapmalıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki risk değerlendirmesinde de yakıt değişikliği bir değişiklik yönetimi konusudur. Bu rehber bir uygulama talimatı değildir.

Gereken Isıdan Gaz Debisine

Yakıt tüketimini karşılaştırmak için ekipmanın vermesi gereken faydalı ısıdan başlayın. Ders kitabı örneği olarak 1.000 kW faydalı ısı çıkışını ve üst ısıl değer esasıyla %90 verimi alalım.

1.000 kW'ın bir saati 3.600 MJ faydalı ısıdır. Yakıt ısı girdisi 3.600 ÷ 0,90 = 4.000 MJ/h olur. Üst ısıl değeri 45 MJ/m³ olan gazda bu, Japon referans koşulunda 4.000 ÷ 45 ≈ 88,9 m³/h eder.

LPG'nin üst ısıl değerini 50 MJ/kg alırsak aynı 4.000 MJ/h için 80 kg/h gerekir. Biri gaz hacmi, diğeri kütledir. Bu yüzden 88,9 ve 80 sayıları hangi yakıtın "daha az" tükettiğini söylemez.

Aynı brülör BOTAŞ standardındaki gazla (yaklaşık 38,3 MJ/Sm³ veya 10,64 kWh/Sm³) çalışırsa, 4.000 MJ/h ≈ 1.111 kW ısı girdisi için 1.111 ÷ 10,64 ≈ 104,4 Sm³/h gerekir. Bu, Japon 0 °C esasında yaklaşık 99 Nm³/h eder. Verilen ısı aynı olsa da 45 MJ/m³'lük gaza göre yaklaşık %11 daha fazla hacimdir.

Verim esasına da dikkat edin. %90 verim alt ısıl değer esasıyla verilmişse üst ısıl değer esasındaki girdi yaklaşık 4.000 ÷ 0,9 ≈ 4.440 MJ/h olur. Bu da yaklaşık %11 daha fazla gaz demektir. Verim yakıta ve yüke göre de değişir. İki yakıt için aynı verimin varsayılıp varsayılamayacağını doğrulayın.

Son olarak, bunlar standart hacim debileridir. Basınçlı bir borudaki gerçek hacim debisi olarak doğrudan kullanmayın. Boru veya sayaç seçerken gerçek basınç ve sıcaklığa göre dönüştürün, gerekirse sıkıştırılabilirlik düzeltmesi ekleyin.

Yakıt Maliyetini Aynı Esasta Karşılaştırmak

Şebeke gazının (veya şehir gazının) LPG'den her zaman ucuz olduğu yönünde genel bir kural yoktur. Fiyat tedarikçiye, sözleşmeye, miktara ve hangi ekipmanı kimin karşıladığına göre değişir. Bu yüzden aynı dönem ve aynı faydalı ısı için maliyeti karşılaştırın.

• Hacim veya kütle başına her fiyatı ısıl değerine bölerek yakıt MJ'si başına fiyatı bulun. Sonra verimi uygulayarak faydalı ısı MJ'si başına fiyata geçin. BOTAŞ fiyatlarının 9155 kcal/Sm³ üst ısıl değere göre verildiğini unutmayın.
• Sabit bedelleri, kabul ekipmanını, buharlaştırıcının ısı kaynağını, bakımı ve yasal muayeneleri ekleyin.
• Boru hattı bağlantısını ve tesis içi tankı aynı teklif kapsamında karşılaştırın.
• Tedarikçilere yalnızca yıllık tüketimi değil, saatlik tepe talebi ve yük dalgalanmalarını verin. Yanma kontrolünün gerektirdiği yük aralığını da yakıt-hava oran kontrolüyle birlikte kontrol edin.

LPG'nin m³ başına fiyatının yüksek olması onu tek başına pahalı yapmaz. Çünkü LPG, buhar m³'ü başına çok daha fazla ısı taşır.

Geçişten Sonra: Yanma ve Baca Gazı

Yağdan farklı olarak gaz yakıtların püskürtülmesi (atomizasyon) gerekmez. Hava ile karışıp yanarlar. Yine de yakıt değişikliği yanmayı ve baca gazı yönetimini birkaç yönden etkiler.

• Fazla hava: Havanın azalması baca kaybını düşürür, ama çok azalırsa yanma bozulur. Hava oranını ve baca gazı O₂ değerini yakıta ve brülöre uygun aralıkta yönetin.
• NOx ve eksik yanma: Karışım ve yük koşulları ikisini de etkiler. Geçişten önceki ve sonraki NOx ölçümlerini karşılaştırırken aynı O₂ referansına düzeltin.
• CO₂: LNG, LPG ve şehir gazının hepsi karbon içerir. Emisyon azalmasını aynı faydalı ısı ve aynı emisyon kapsamında karşılaştırın.
• Yoğuşma: Gazın kükürdü düşüktür, ama baca gazı sınırsız soğutulamaz. Çiğlenme noktasının altında yoğuşan su malzemelere temas eder ve tahliye ile arıtma gerektirir. Yakıt kalitesi de kontrol edilmelidir. Yoğuşmalı ısı geri kazanımının tasarım koşulları duyulur ısı geri kazanımından farklıdır. Bir ekonomizeri baca gazı sıcaklığı, besleme suyu koşulları ve korozyondan korunma ile birlikte değerlendirin.
• Baca gazı debisi: Su buharının sayılıp sayılmaması değeri değiştirir. Kuru ve nemli baca gazı debisini ayrı tutun.

Kontrol Listesi: Bu Japon Ekipman Sizin Gazınızla Çalışır mı?

Teklif istemeden, sipariş vermeden veya devreye alma planlamadan önce bu maddeleri sırayla gözden geçirin.

• Etiketteki gaz grubu: 13A, 12A veya LPG. Cihaz tek gazlı bir model mi, yoksa diğer gazlar için fabrika seçeneği var mı?
• Sizin gaz verileriniz: tedarikçinizden alınmış üst ısıl değer, bağıl yoğunluk ve bileşim. Referans sıcaklık ve basınç yazılı olmalıdır.
• Aynı esas: Karşılaştırmadan önce Wobbe indeksi ve ısıl değer tek bir referans koşuluna (0 °C veya 15 °C) ve aynı üst/alt esasına getirilmiş olmalıdır.
• Yanma hızı: Japon MCP göstergesinin yurt dışında doğrudan karşılığı olmadığı için, üreticinin sizin bileşiminizi değerlendirip değerlendirmediği.
• Besleme basıncı: Etiketteki giriş basıncı aralığı (13A konut beslemesi 1,0–2,5 kPa, yani 10–25 mbar) ile tepe debide bağlantı noktanızda mevcut olan basınç.
• Isı girdisi ve debi: anma gaz tüketimi, üst veya alt ısıl değer esası ve bunun sizin birimlerinizdeki karşılığı (Sm³/h, kWh/h veya kg/h).
• Brülör belgelendirmesi: Ekipmanın kurulacağı yerde istenen onaylar veya uygunluk belgeleri ve Japon ünitenin bunlara sahip olup olmadığı (TSE, CE gibi).
• Kim karar verir: Gaz tipi, nozul veya ayar değişikliğini üretici ve yetkili bir gaz mühendisi veya montajcı onaylar. Bunları sahada kendiniz değiştirmeyin.

Japon Üreticiye Sorulacak Sorular

Bu soruları tedarikçinizin analiz belgesiyle birlikte erken gönderin. Yazılı cevaplar yerel izin sürecinde de işinize yarar.

• Bu model hangi gaz grubu veya gaz tipleri için tasarlanıp ayarlanmıştır? Diğer gaz tipleri fabrika seçeneği olarak mevcut mu?
• Brülör bizim gazımızla (bileşim ekte) değerlendirildi mi? Uyumu hangi esasa göre teyit ediyorsunuz: Wobbe indeksi, MCP veya deneme yakması?
• Ekipman hangi giriş basıncı aralığını ve hangi debide gerektirir?
• Anma gaz tüketimi (kW) üst mü alt ısıl değer esasıyla verilmiş ve hangi referans koşullarında?
• Dönüşüm gerekiyorsa hangi parçalar değişir (nozullar, orifisler, gaz valfi, kontroller)? İşi kim yapabilir ve yanmayı yeniden ayarlayabilir?
• Brülörün hangi belgeleri veya test raporları var ve bunlardan hangileri bizim ülkemizde geçerli?
• Ünite bizim gazımızla çalışırken garanti geçerliliğini koruyor mu?

Örnek Soru E-postası

Bunu projenize göre uyarlayın. Kısa ve numaralı sorular, Japon satış veya mühendislik ekibinin çevirmesi ve yanıtlaması için daha kolaydır. Aşağıdaki şablon, yazışmanın genellikle İngilizce yapılması nedeniyle İngilizcedir.

Şablon: Gaz uyumluluğu sorgusu

Subject: Gas compatibility check for [model number], [project name] Dear [Name], We are considering your [boiler / burner / water heater], model [model number], for our plant in Türkiye. The nameplate and catalog list the gas type as 13A. Our site is supplied with [BOTAŞ pipeline natural gas / network gas from a distribution company / regasified LNG]. The supplier's analysis sheet is attached. Gross heating value: [value] [MJ/Sm³ or kcal/Sm³] at [reference temperature and pressure, e.g. 15 °C and 1.01325 bar] Relative density (air = 1): [value] Available supply pressure at the equipment inlet: [value] mbar Could you please confirm the following? 1. Can this model operate on our gas as delivered, or does it require a different specification? 2. If changes are needed, which parts and settings change, and who should carry out the work? 3. The required inlet pressure range at full load. 4. Whether the rated gas consumption is on a gross or net heating value basis. 5. The certifications or test reports available for this burner. Best regards, [Your name] [Company]

Bu Rehberin Sınırları

• 13A değerleri tek bir işletmenin yayımlanmış besleme şartlarından alınmıştır. Wobbe ve MCP sınırları gaz grubu başına belirlenir, ama her işletmenin ısıl değeri ve basıncı farklı olabilir.
• Dönüşümler ideal gaz yaklaşımını kullanır. Sözleşme ve mülkiyet devri değerleri ISO 6976'ya veya tedarikçinin kendi yöntemine göre hesaplanır.
• EN 437 aralıkları ikincil kaynaklardan alınmıştır. BOTAŞ gaz kalitesi değerleri ise eski bir ilandan ve BOTAŞ belgelerinden alınmıştır. Güncel şartname için BOTAŞ veya dağıtım şirketinize başvurun.
• Wobbe aralıklarının örtüşmesi yalnızca ilk eleme ölçütüdür. Bir brülörün farklı bir gaz için onayı üreticinin kararıdır ve kurulum yerel mevzuata uymalıdır.
• Gösterilen besleme basınçları konut düzeyindeki beslemeye aittir. Japonya'daki endüstriyel brülörler çoğunlukla işletmeyle kararlaştırılan başka basınçlar kullanır.

SSS

13A Gazı Nedir?

13A, doğal gaz esaslı beslemeler için kullanılan ve Tokyo Gas gibi büyük işletmelerce uygulanan bir Japon şehir gazı grubudur. Sabit bir bileşimle değil, 52,7–57,8 MJ/m³ Wobbe indeksi (üst ısıl değer, 0 °C ve 101,325 kPa) ve 35–47 yanma hızı göstergesi (MCP) ile tanımlanır.

13A, Doğal Gazla Aynı mıdır?

13A doğal gaz esaslıdır ama gazın kendisi değil, bir şartname aralığıdır. Yerel bir doğal gaz, Wobbe indeksini Japon esasına çevirip yanma hızını ve basıncı kontrol ettikten sonra bu aralığa girebilir de girmeyebilir de.

Wobbe İndeksi Nasıl Hesaplanır?

Birim hacim başına üst ısıl değeri, gazın havaya göre bağıl yoğunluğunun kareköküne bölün. Örneğin 45 MJ/m³ ÷ √0,64 = 56,25 MJ/m³. Isıl değeri ve bağıl yoğunluğu aynı referans koşullarında tutun.

LNG ile Şehir Gazı Aynı Şey mi?

Hayır. LNG sıvı haldeki doğal gazdır. Şehir gazı ise boru hattıyla verilen gazın adıdır. Japonya'da işletmeler LNG'yi buharlaştırır, ısıl değerini ayarlar ve koku verici ekleyerek şehir gazını elde eder.

Wobbe İndeksi Aynıysa Yakıt Değiştirilebilir mi?

Yalnızca Wobbe indeksine bakarak olmaz. Güvenli yanmayı yanma hızı, besleme basıncı, gaz tipi ve ekipmanın kendi şartnamesi birlikte belirler. Yakıt değişikliği üretici tarafından teyit edilmeli ve yetkili personel tarafından yapılmalıdır.

Kaynaklar

• 13A gaz grubu sınırları (WI 52,7–57,8, MCP 35–47), Wobbe indeksi formülü, ısıl değer esası ve besleme basıncı: Saibu Gas Kumamoto, genel gaz besleme şartları (Japonca)
• 13A standart ısıl değeri, referans koşulları, örnek bileşim ve besleme basıncı: Tokyo Gas Network, şehir gazı türleri, ısıl değer, basınç ve bileşim (Japonca)
• Standart ısıl değer esası (üst ısıl değer, 0 °C, 101,325 kPa): Tokyo Gas SSS (Japonca)
• Gaz grubu adındaki sayı ve harfin anlamı: Tokai Gas SSS (Japonca)
• Şehir gazı ve LP gazı farkı: Japonya Gaz Birliği (Japonca)
• LNG'den şehir gazı üretimi: Japonya Gaz Birliği (Japonca)
• LPG kaynakları: Japonya LP Gazı Birliği (Japonca)
• LPG özellikleri ve doğal buharlaşma: Japonya LP Gazı Birliği (Japonca)
• LPG özellikleri ve besleme: LP Gazı Güvenlik Komitesi S&C (Japonca)
• Brülör girişinde LP gazı basıncı (konut kullanımı için 2,0–3,3 kPa): Saitama Eyaleti, LP gazı teknik standartları formu (Japonca)
• LNG uydu beslemesi: Daigas G&P Solution (Japonca); Daigas Energy (Japonca)
• Standart metreküp tanımı (15 °C, 1,01325 bar, 9155 kcal): BOTAŞ Canlı Sözlük; 1 Sm³ = 10,64 kWh ve üst ısıl değer tanımı: BOTAŞ Tuz Gölü depolama kullanım usul ve esasları
• BOTAŞ iletim şebekesi gaz kalitesi, Wobbe sayısı 45,7–54,7 MJ/m³ (eski ilan): Resmî Gazete ilanı, 2004
• Dörtyol FSRU terminali kullanım usul ve esasları: Lexpera, BOTAŞ Dörtyol FSRU KUE
• Gaz Yakan Cihazlara Dair Yönetmelik (2016/426/AB): Resmî Gazete, 5 Mayıs 2018, sayı 30412
• Gaz yakan cihazlarla ilgili uyumlaştırılmış standartlar (TS EN 676 dahil): Resmî Gazete, Tebliğ, 2006
• Doğal gaz hesaplarında alt ısıl değer kullanımı: KTÜ, doğal gaz ders notu
• EN 437 gaz ailelerinin Wobbe aralıkları ve referans koşulları: Certifico, gaz sınıflandırması ve Wobbe indeksi (İtalyanca)
• H grubu aralığı (EN 437 tablosunun yeniden üretimi): Ulusal Havacılık Üniversitesi, Ukrayna (sınıflandırma tablosunu yeniden üreten belge)
• 15 °C'de G20, G30, G31 Wobbe indeksi ve ısıl değerleri: Kiwa, Useful Gas Information Leaflet
• EN 26'da alt ısıl değerle ifade edilen ısı girdisi: GlobalSpec, NEN-EN 26 özeti
• Yoğuşmalı kazanlarda gizli ısı geri kazanımı ve korozyon: Japonya Çevre Bakanlığı, SHIFT (Japonca)
• Yakıta ve yanma ekipmanına göre hava oranı: Japonya Çevre Bakanlığı (Japonca)