Hoạt động KY là gì? Cách làm KYT 4 vòng ở nhà máy Nhật
Công ty mẹ bên Nhật yêu cầu nhà máy "triển khai KY". Có thể một bộ tài liệu với các tranh minh họa tình huống nguy hiểm đã được gửi sang, một tấm bảng KY được treo cạnh line, và tổ trưởng được giao làm KY vài phút sau giao ban buổi sáng. Một tháng sau, nội dung trên bảng ngày nào cũng giống nhau, và không ai còn chắc hoạt động này để làm gì.
KY là viết tắt của kiken yochi (危険予知), nghĩa là "dự đoán nguy hiểm". Hoạt động KY là tìm ra các mối nguy trong công việc và cùng xác nhận chúng trước khi bắt tay vào làm. Hoạt động này có hai lớp: huấn luyện dự đoán nguy hiểm (KYT), nơi các nhóm nhỏ luyện cách tìm mối nguy, và KY ngắn hằng ngày, nơi tổ sản xuất dùng lại cách làm đó ngay trước khi vào việc. Nếu bỏ qua lớp huấn luyện, tấm bảng KY hằng ngày sẽ nhanh chóng trở thành hình thức.
Bài viết này giải thích phương pháp KYT cơ bản 4 vòng theo tài liệu của Hiệp hội An toàn và Sức khỏe Công nghiệp Nhật Bản (JISHA) và Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản (MHLW). Sau đó là một ví dụ phiếu KYT giả định, cách các nhà máy Nhật làm KY ngắn mỗi ngày, và chỗ đứng của KY bên cạnh đánh giá nguy cơ rủi ro theo Luật An toàn, vệ sinh lao động của Việt Nam. Các phần cuối bàn về lý do KY bị hình thức hóa, những điểm cần xem lại ở nhà máy của bạn, và một bộ công cụ dùng ngay.
Mục lục
- KY (kiken yochi) là gì?
- Phương pháp KYT cơ bản 4 vòng
- Ví dụ phiếu KYT: khoan lỗ trên máy khoan bàn
- Làm KY ngắn trước giờ làm mỗi ngày
- KY khác gì đánh giá nguy cơ rủi ro?
- Vì sao KY bị hình thức hóa, và làm gì để khắc phục
- Cách bắt đầu hoặc làm lại KY
- Công cụ dùng ngay: danh sách kiểm tra và câu hỏi cho phía Nhật
- Giới hạn của bài viết
- Câu hỏi thường gặp
KY (kiken yochi) là gì?
JISHA định nghĩa huấn luyện dự đoán nguy hiểm (KYT, kiken yochi training) là việc nhóm nhỏ cùng thảo luận về những yếu tố nguy hiểm tiềm ẩn trong nơi làm việc hoặc thao tác, và những tai nạn mà các yếu tố đó có thể gây ra. Cả nhóm thống nhất điểm nguy hiểm và hạng mục cần làm, xác nhận bằng chỉ tay hô to, rồi xử lý mối nguy trước khi hành động.
Đề tài thảo luận là một tranh minh họa tình huống làm việc, hoặc một thao tác thật được làm mẫu tại hiện trường. JISHA dùng cụm từ rộng hơn là "hoạt động dự đoán nguy hiểm" cho chương trình hằng ngày kết hợp KYT, chỉ tay hô to và các phương pháp liên quan. Một số nhà máy gọi là KYK (kiken yochi katsudo). Trong bài này, "KY" chỉ toàn bộ chương trình, từ huấn luyện đến thực hành hằng ngày.
Nhóm học cách làm qua huấn luyện, rồi dùng lại mỗi ngày trước khi vào việc và tại các điểm then chốt của thao tác.
Nguồn: MONOSCOPE tổng hợp từ tài liệu của JISHA, MHLW và Liên hiệp Hiệp hội Tiêu chuẩn Lao động Tokyo. Tên gọi có thể khác nhau tùy ngành và tùy nhà máy.
KY bắt nguồn từ đâu
Theo trang An toàn nơi làm việc của MHLW, huấn luyện dự đoán nguy hiểm ra đời tại công ty Sumitomo Metal Industries. JISHA kết hợp phương pháp này với "phương pháp giải quyết vấn đề 4 vòng" và với chỉ tay hô to, một cách xác nhận an toàn của Đường sắt Quốc gia Nhật Bản trước đây. Kết quả là phương pháp KYT 4 vòng, hiện được xem là cách làm chuẩn.
Tạp chí an toàn Anzen Staff của Nhật cho biết khởi đầu là năm 1973. Một nhân viên của nhà máy thép Wakayama thuộc Sumitomo Metal tham gia đoàn khảo sát an toàn của JISHA sang châu Âu và Mỹ, và thấy một tấm tranh minh họa nguy hiểm tại một công ty hóa chất ở Bỉ. Năm 1974, Sumitomo Metal phát triển phiên bản 2 vòng ("Có những nguy hiểm nào?" và "Nếu là bạn, bạn sẽ làm gì?"), rồi phương pháp lan ra ngành thép. Sau đó, nó trở thành phương pháp chủ lực của Phong trào Không tai nạn với sự tham gia của mọi thành viên (Zero-accident Total Participation Campaign) mà JISHA đề xướng từ năm 1973.
Phương pháp KYT cơ bản 4 vòng
Cách làm KY được học thông qua phương pháp KYT cơ bản 4 vòng. JISHA nhấn mạnh rằng trải nghiệm thực hành KYT là điểm xuất phát của mọi hoạt động dự đoán nguy hiểm. Các phương pháp ngắn như KY một điểm (one-point KY) hay KYT cá nhân đều được xây dựng trên nền phương pháp 4 vòng này.
Mỗi vòng có một tên gọi và một câu hỏi hoặc câu khẳng định mà người dẫn dắt dùng để gợi ý cho nhóm:
- Vòng 1 – Nắm bắt hiện trạng (genjo haaku): "Có những nguy hiểm nào đang tiềm ẩn?"
- Vòng 2 – Truy tìm bản chất (honshitsu tsuikyu): "Đây là điểm nguy hiểm!" (chọn điểm nguy hiểm cần ưu tiên)
- Vòng 3 – Đề ra đối sách (taisaku juritsu): "Nếu là bạn, bạn sẽ làm gì?"
- Vòng 4 – Đặt mục tiêu (mokuhyo settei): "Chúng ta sẽ làm như thế này!"
Nhóm "mở rộng rồi thu hẹp" hai lần: lần đầu với mối nguy, lần sau với đối sách.
Nguồn: MONOSCOPE tổng hợp từ trang An toàn nơi làm việc của MHLW, mục "Huấn luyện dự đoán nguy hiểm (KYT)".
Trước khi bắt đầu: lập nhóm và phân vai
Trang An toàn nơi làm việc của MHLW khuyến nghị nhóm 5–6 người, đủ nhỏ để ai cũng lên tiếng. Nhóm chọn một người dẫn dắt và một thư ký; khi cần có thể thêm người báo cáo, người trình bày hoặc người nhận xét.
Trước khi vào vòng 1, người dẫn dắt nói ngắn gọn mục đích buổi huấn luyện và mời mọi người cùng góp ý. Chất lượng tranh minh họa không quan trọng bằng việc mọi người có dám nói thật suy nghĩ của mình hay không.
Khi mới làm, nhóm có thể dùng các bộ tranh minh họa có sẵn. Khi đã quen, ảnh chụp chính nơi làm việc và thao tác của mình sẽ giúp buổi thảo luận cụ thể hơn nhiều.
Vòng 1: Nắm bắt hiện trạng
Người dẫn dắt mô tả tình huống trong tranh và hỏi: "Có những nguy hiểm nào đang tiềm ẩn?" Các thành viên nêu ra những gì mình thấy, mỗi ý theo dạng nguyên nhân – kết quả: "Vì [yếu tố nguy hiểm], nên [điều gì xảy ra], dẫn đến [loại tai nạn]". Thư ký đánh số từng ý và ghi lên tờ giấy lớn.
Cách nói này giúp mọi người không dừng ở một từ như "nguy hiểm" hay "trơn", mà phải nêu được cả nguyên nhân lẫn hậu quả. Ở vòng này không ai phê bình ý của người khác; mục tiêu là càng nhiều ý càng tốt.
JISHA định nghĩa yếu tố nguy hiểm là hành vi không an toàn hoặc trạng thái không an toàn có thể dẫn đến chấn thương hay tai nạn. Vì vậy, nhóm không chỉ nhìn động tác của người làm mà còn nhìn cả thiết bị, chỗ để đồ và tình trạng mặt sàn.
Vòng 2: Truy tìm bản chất
Người dẫn dắt hỏi trong các mối nguy ở vòng 1, mục nào quan trọng nhất với nhóm. Thành viên nêu số thứ tự, thư ký khoanh tròn bằng bút đỏ, rồi nhóm chọn tiếp những mục có thể gây tai nạn nghiêm trọng hoặc cần xử lý gấp.
Cả nhóm thống nhất chọn 1–2 mục, khoanh hai vòng (◎), gạch chân và gọi đó là "điểm nguy hiểm". Người dẫn dắt hô trước để cả nhóm cùng chỉ tay hô đồng thanh điểm nguy hiểm ("Vì…, nên… Yoshi!"), giúp mọi người có chung một hình dung. Yoshi nghĩa là "OK, đã xác nhận".
Vòng 3: Đề ra đối sách
Với từng điểm nguy hiểm, người dẫn dắt hỏi: "Nếu là bạn, bạn sẽ làm gì?" Các thành viên đưa ra hành động cụ thể mà nhóm làm được, ví dụ "kẹp chặt chi tiết", khoảng ba ý cho mỗi điểm nguy hiểm.
Người dẫn dắt phải kiểm tra danh sách có toàn là "chú ý" hay "cẩn thận" không. Nếu không ai nhìn vào mà biết được đối sách đã được làm hay chưa, nhóm sẽ không thể biến nó thành mục tiêu hành động ở vòng 4.
Sẽ có những ý thuộc về thiết bị hoặc bố trí mặt bằng, như "làm thêm đồ gá" hay "dời chỗ để hàng". Thư ký ghi lại thay vì bỏ qua, và người dẫn dắt chuyển cho cấp quản lý sau buổi họp.
Vòng 4: Đặt mục tiêu
Từ danh sách ở vòng 3, nhóm thống nhất những việc "nhất định sẽ làm", đánh dấu ※ và gạch chân bằng bút đỏ, gọi là hạng mục thực hiện trọng điểm. Sau đó cả nhóm cùng quyết định mục tiêu hành động của nhóm để thực hiện các hạng mục đó, và xác nhận bằng chỉ tay hô đồng thanh.
Mẫu câu dễ dùng là "Khi [tình huống], chúng ta sẽ [hành động] – Yoshi!", vì nó nói rõ khi nào và làm gì. Càng nhiều mục tiêu thì càng khó nhớ khi ra line, nên các tài liệu hướng dẫn khuyên mỗi điểm nguy hiểm chỉ một hạng mục trọng điểm.
Sau vòng 4: xác nhận bằng chỉ tay hô to
Để kết thúc, nhóm chọn những nội dung sẽ chỉ tay hô to khi làm việc thật, gắn với các hạng mục trọng điểm. Người dẫn dắt hô trước, cả nhóm hô đồng thanh 3 lần, và buổi huấn luyện khép lại bằng chạm tay hô đồng thanh.
Trong chạm tay hô đồng thanh (touch and call), các thành viên chạm tay vào nhau trong khi cùng hô. JISHA giới thiệu nhiều kiểu như chạm tay, chồng tay lên nhau hoặc nắm tay thành vòng tròn. Đây là một dạng chỉ tay hô đồng thanh, nhằm tạo cảm giác gắn kết trong nhóm.
Ví dụ phiếu KYT: khoan lỗ trên máy khoan bàn
Ví dụ dưới đây cho thấy một nhóm có thể điền phiếu KYT như thế nào. Thao tác là giả định: khoan bốn lỗ trên một tấm nhôm nhỏ bằng máy khoan bàn. Ví dụ không mô tả nơi làm việc hay tai nạn có thật, và không phải là hướng dẫn công việc cho thao tác này.
Ví dụ huấn luyện giả định, không phải hướng dẫn công việc. Vòng 1 ghép nguyên nhân với hậu quả. Từ vòng 3 trở đi, mỗi dòng là một hành động có thể kiểm tra được.
2. Vì đeo găng tay vải, nên găng bị mũi khoan đang quay cuốn vào, làm ngón tay bị thương
3. Vì gạt phoi bằng tay trần, nên phoi sắc cứa vào tay
4. Vì không đeo kính bảo hộ, nên phoi bắn vào mắt
5. Vì cổ tay áo không cài, nên tay áo bị cuốn vào bộ phận quay
6. Vì thùng chi tiết để dưới chân, nên bị vấp ngã
◎: 1 "Vì giữ chi tiết bằng tay, nên chi tiết xoay và đập vào tay"
◎: 2 "Găng tay bị mũi khoan cuốn vào, làm ngón tay bị thương"
Ý kiến cho mục 2: tháo găng trước khi đến máy / để găng tay trên kệ xa máy
※ Tháo găng tay trước khi làm việc
Mục tiêu hành động của nhóm: "Khi dùng máy khoan bàn, chúng ta sẽ kẹp chi tiết bằng ê tô và tháo găng tay rồi mới khoan – Yoshi!"
"Không găng tay – Yoshi!"
Ví dụ giả định. Khi làm việc thật, hãy tuân theo tiêu chuẩn công việc của nhà máy, quy định pháp luật nơi nhà máy hoạt động và hướng dẫn sử dụng của máy. Các mục 3–5 (dùng chổi gạt phoi sau khi trục chính dừng hẳn, đeo kính bảo hộ, cài cổ tay áo) được giả định là đã có trong tiêu chuẩn công việc của nhà máy.
Tại Nhật, đối sách về găng tay trong ví dụ này có căn cứ pháp luật. Điều 111 Quy tắc An toàn và Vệ sinh Lao động của Nhật cấm người sử dụng lao động cho người lao động đeo găng tay khi làm việc với máy khoan, máy vát mép và các máy có dao cắt quay mà tay có thể bị cuốn vào. Tại Việt Nam, quy định có thể khác, vì vậy hãy xác nhận với bộ phận EHS và quy trình an toàn của chính máy đó.
Đối sách trong KY thường hóa ra là những quy tắc đã có sẵn trong luật hoặc tiêu chuẩn công việc. Vòng 3 cũng có thể sinh ra ý tưởng cải tiến thiết bị, như "làm đồ gá định vị chi tiết" hay "lắp cố định ê tô trên bàn máy".
Những ý tưởng này không thể thành mục tiêu hành động ngay tại chỗ. Nhà máy cần quy định cách chuyển các ý tưởng này lên trên, chẳng hạn ghi chú ở lề phiếu KYT để tổ trưởng chuyển cho quản lý hoặc bộ phận kỹ thuật sản xuất. Khi có cách chuyển rõ ràng, KY sẽ trở thành điểm khởi đầu của cải tiến (Kaizen) thiết bị.
Có ba lỗi thường gặp khi điền phiếu. Ở vòng 1, chỉ ghi loại tai nạn như "chú ý bị cuốn"; ở vòng 2, khoanh hai vòng tới ba bốn mục; ở vòng 3 và 4, chỉ ghi "kiểm tra an toàn". Trường hợp nào cũng khiến tổ làm cùng việc đó vào hôm sau không biết phải kiểm tra điều gì.
Mẫu phiếu KYT để trống
Bạn có thể chép bố cục này vào Excel hoặc in ra để dùng tại line. Cột cuối nhắc lại các quy tắc ở trên, giúp tổ trưởng mới dẫn dắt buổi KYT đúng hướng.
| Mục | Ghi gì | Kiểm tra trước khi sang bước sau |
|---|---|---|
| Ngày / nhóm / người dẫn dắt / thư ký | Thông tin cơ bản của buổi KYT | Nhóm khoảng 5–6 người? |
| Tranh minh họa hoặc thao tác | KYT: mô tả tình huống trong tranh. KY trước giờ làm: một câu ngắn về thao tác và điều kiện hôm nay | Với KY trước giờ làm: đã nêu điều gì khác so với mọi ngày chưa? |
| 1R: Có những nguy hiểm nào đang tiềm ẩn? | Danh sách đánh số: "Vì [nguyên nhân], nên [điều gì xảy ra], dẫn đến [loại tai nạn]" | Có cả hành động của người làm và trạng thái nơi làm việc (thiết bị, chỗ để đồ, mặt sàn)? Không phê bình? |
| 2R: Đây là điểm nguy hiểm! | Khoanh tròn mục quan trọng; khoanh hai vòng và gạch chân 1–2 điểm nguy hiểm | Không quá hai mục khoanh hai vòng? |
| 3R: Nếu là bạn, bạn sẽ làm gì? | Khoảng ba hành động cụ thể cho mỗi điểm nguy hiểm | Người khác nhìn vào có biết đã làm hay chưa? Không có "chú ý"? |
| 4R: Chúng ta sẽ làm như thế này! | Hạng mục trọng điểm (※) và mục tiêu hành động của nhóm: "Khi…, chúng ta sẽ… – Yoshi!" | Mỗi điểm nguy hiểm một hạng mục trọng điểm? Đủ ngắn để nhớ? |
| Nội dung chỉ tay hô to | Câu ngắn, ví dụ "[Đối tượng] [trạng thái] – Yoshi!" | Có hô trong khi chỉ tay vào đối tượng thật không? |
| Ý tưởng về thiết bị, quy trình | Những ý cần quản lý, bộ phận kỹ thuật hoặc thay đổi quy trình mới làm được | Ai nhận, và hạn khi nào? |
Làm KY ngắn trước giờ làm mỗi ngày
Rất ít nhà máy có đủ thời gian để làm trọn 4 vòng mỗi sáng trước ca. Vì vậy, các nhà máy Nhật dùng những phương pháp ngắn hơn nhưng giữ nguyên logic của 4 vòng.
JISHA chia các phương pháp này theo cấp độ. Cấp nhóm dùng KY một điểm hoặc KYT thời gian ngắn (SKYT). Người giao việc dùng huấn luyện STK khi chỉ thị công việc và KY bằng cách đặt câu hỏi. Cấp cá nhân dùng KYT cá nhân hoặc thẻ tự hỏi – tự đáp.
Một cách làm theo nhóm trước ca, một cách làm một mình tại vị trí làm việc, và chỉ tay hô to ở các điểm then chốt của thao tác.
Nguồn: MONOSCOPE tổng hợp từ JISHA "Concept of Zero-accident Total Participation Campaign"; tài liệu hướng dẫn của Liên hiệp Hiệp hội Tiêu chuẩn Lao động Tokyo; "Hướng dẫn thực hành hoạt động KY" của Hiệp hội Kỹ thuật An toàn Xe xây dựng và Xe nâng hạ.
KY trong họp đầu ca (TBM)
Tên gọi Tool Box Meeting (TBM) xuất phát từ việc tổ thợ họp bàn công việc bên cạnh hộp dụng cụ. Tài liệu của Liên hiệp Hiệp hội Tiêu chuẩn Lao động Tokyo cho rằng cốt lõi của TBM là dự đoán nguy hiểm, và thường làm khoảng 5–10 phút trước khi bắt đầu làm việc buổi sáng.
Khi cần, tổ cũng có thể họp TBM sau giờ nghỉ trưa hoặc khi chuyển sang công việc khác. Tổ trưởng nói rõ phạm vi công việc, công tác chuẩn bị và phân công trong ngày, rồi cả tổ cùng xác nhận các điểm an toàn.
Hướng dẫn của Hiệp hội Kỹ thuật An toàn Xe xây dựng và Xe nâng hạ giới thiệu cách làm tập trung 3–5 phút ngay tại nơi làm việc. Tổ dùng bảng KY có ba ô: nội dung công việc, điểm nguy hiểm, và "Chúng ta sẽ làm như thế này".
Công việc trên line nhìn ngày nào cũng giống nhau, nhưng thường vẫn có gì đó thay đổi: đổi mã hàng hoặc thay đồ gá, dụng cụ (changeover), người từ line khác sang hỗ trợ, máy chạy không ổn định, lô vật liệu mới. Mở đầu TBM-KY bằng câu hỏi "Hôm nay có gì khác?" sẽ giúp tổ có đề tài mới mỗi ngày mà không tốn thêm công sức.
KY một điểm và KY cá nhân
KY một điểm (one-point KY) là một trong các phương pháp ứng dụng cơ bản mà JISHA dạy cùng với KYT 4 vòng trong các khóa huấn luyện. JISHA xếp nó vào nhóm phương pháp cấp tổ, và vì làm nhanh nên rất dễ đưa vào TBM buổi sáng.
KY cá nhân là dự đoán nguy hiểm mà người lao động tự làm tại vị trí của mình trước khi bắt đầu. Tài liệu của một hiệp hội đào tạo an toàn ngành xây dựng Nhật mô tả trình tự như sau: trong lúc kiểm tra trước khi làm việc, người lao động chỉ tay vào vài điểm kiểm tra, rồi biến mục tiêu hành động dựa trên mối nguy dự đoán được thành nội dung chỉ tay hô to và nói to lên.
Một cách khác là vừa đọc to vừa trả lời thẻ tự hỏi – tự đáp. Cách này hữu ích khi khó làm KY theo nhóm, chẳng hạn làm việc một mình hoặc ca đêm.
Chỉ tay hô to (shisa kosho / shisa kanko)
Chỉ tay hô to (shisa kosho hoặc yubisashi kosho, 指差し呼称; trong ngành đường sắt Nhật còn gọi là shisa kanko, 指差喚呼) là thao tác chỉ tay vào đối tượng, biển báo, tín hiệu hay đồng hồ đo và nói to tên cùng trạng thái của nó. Theo trang An toàn nơi làm việc của MHLW, cách làm này bắt đầu từ việc lái tàu hơi nước của Đường sắt Quốc gia Nhật Bản xác nhận tín hiệu. Ngày nay nhiều ngành ở Nhật, trong đó có sản xuất, đều sử dụng.
Nhìn, chỉ tay, đưa tay về tai, vung tay xuống: bốn động tác giúp mỗi lần xác nhận chắc chắn hơn.
Nguồn: MONOSCOPE tổng hợp từ trang An toàn nơi làm việc của MHLW, mục "Chỉ tay hô to". Trang này khuyên đặt tay trái lên hông, đứng thẳng và làm động tác dứt khoát.
Nghiên cứu thường được trích dẫn là thí nghiệm năm 1994 của Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Đường sắt Nhật Bản. Theo trang An toàn nơi làm việc của MHLW, tỷ lệ bấm nhầm nút là 2,38% khi không chỉ tay cũng không hô, 1,0% khi chỉ hô, và 0,75% khi chỉ chỉ tay.
Khi vừa chỉ tay vừa hô, tỷ lệ giảm còn 0,38%, khoảng một phần sáu so với khi không làm gì. Đây là kết quả trong phòng thí nghiệm về lỗi bấm nút, không cho thấy tai nạn lao động ở nhà máy sẽ giảm còn một phần sáu.
Chính trang An toàn nơi làm việc cũng viết rằng chỉ tay hô to không thể loại bỏ hoàn toàn lỗi do con người. Đây là cách hiệu quả để nâng cao mức độ tỉnh táo và giúp mỗi lần xác nhận chính xác hơn.
KY khác gì đánh giá nguy cơ rủi ro?
KY hay được so sánh với đánh giá rủi ro (risk assessment). Cả hai đều nhằm tìm mối nguy từ trước, nhưng khác nhau về thời điểm, phạm vi và loại đối sách tạo ra. Tài liệu của Hiệp hội Phòng chống Tai nạn Lao động ngành Vận tải Đường bộ Nhật Bản tóm tắt điểm khác nhau như bảng dưới đây.
KY giúp tổ tránh mối nguy ngay trước khi làm việc. Đánh giá rủi ro làm giảm chính bản thân mối nguy.
Nguồn: MONOSCOPE tổng hợp từ bảng so sánh trong tài liệu "Nhập môn đánh giá rủi ro" của Hiệp hội Phòng chống Tai nạn Lao động ngành Vận tải Đường bộ Nhật Bản.
Hai hoạt động bổ sung cho nhau. Văn bản hướng dẫn thi hành chỉ thị về đánh giá rủi ro của MHLW liệt kê các tài liệu cần tham khảo khi đánh giá, trong đó có kết quả của hoạt động dự đoán nguy hiểm (KYT). Những mối nguy lặp đi lặp lại trong KY có thể là đầu vào cho quyết định cải tiến thiết bị hoặc quy trình.
KY và đánh giá nguy cơ rủi ro theo Luật ATVSLĐ Việt Nam
Ở Việt Nam, Điều 77 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 (Luật số 84/2015/QH13) quy định về đánh giá nguy cơ rủi ro về an toàn, vệ sinh lao động. Theo khoản 2, người sử dụng lao động phải tổ chức đánh giá và hướng dẫn người lao động tự đánh giá nguy cơ rủi ro trước khi làm việc, thường xuyên trong quá trình lao động hoặc khi cần thiết. Theo khoản 3, với ngành, nghề có nguy cơ cao về tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, việc đánh giá là bắt buộc và phải đưa vào nội quy, quy trình làm việc.
Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH hướng dẫn chi tiết; theo Điều 5 của thông tư, việc nhận diện yếu tố nguy hiểm, có hại dựa trên kiểm tra thực tế nơi làm việc, khảo sát người lao động và hồ sơ như biên bản điều tra tai nạn, sự cố. Theo cách hiểu của MONOSCOPE, KY hằng ngày là một cách cụ thể để "hướng dẫn người lao động tự đánh giá trước khi làm việc", còn đánh giá rủi ro định kỳ là phần việc ở cấp tổ chức. Luật không nhắc tên KY, nên làm KY không tự chứng minh nhà máy đã đáp ứng đủ yêu cầu đánh giá nguy cơ rủi ro; cách ghi nhận KY trong hồ sơ cần xác nhận với bộ phận EHS.
Nhiều nhà máy cũng vận hành hệ thống quản lý an toàn, sức khỏe nghề nghiệp theo ISO 45001:2018, trong đó điều 6.1.2 yêu cầu quá trình nhận diện mối nguy và đánh giá rủi ro. Nếu nhà máy đã có phân tích an toàn công việc (JHA/JSA), JHA chia công việc thành từng bước và ghi thành văn bản, gần với cột "Đánh giá rủi ro" ở Hình 6 hơn. KY không thay thế các hệ thống này mà kiểm tra "hôm nay có gì khác" ngay trước giờ làm, và những phát hiện lặp lại trong KY có thể dùng để xem lại JHA hoặc đánh giá rủi ro.
KY và biện pháp an toàn thiết bị
Chỉ thị về đánh giá rủi ro của MHLW đặt thứ tự ưu tiên cho các biện pháp giảm rủi ro. Trước hết là biện pháp ở giai đoạn thiết kế, lập kế hoạch như loại bỏ hoặc thay đổi thao tác nguy hiểm; tiếp theo là biện pháp kỹ thuật như khóa liên động (interlock) và hút cục bộ. Sau đó là biện pháp quản lý như quy trình, đào tạo, và cuối cùng là phương tiện bảo vệ cá nhân. Đây chính là "thứ bậc kiểm soát" (hierarchy of controls) mà nhiều người đã biết.
KY xử lý hằng ngày những mối nguy mà các biện pháp cấp cao hơn chưa loại bỏ được.
Nguồn: MONOSCOPE tổng hợp từ "Chỉ thị về điều tra mối nguy hoặc tác hại" của MHLW và văn bản hướng dẫn thi hành. Việc xếp KY vào biện pháp quản lý là cách hiểu của MONOSCOPE.
JISHA cũng cho rằng phòng ngừa tai nạn do lỗi con người phải bắt đầu từ biện pháp an toàn ở phía phần cứng: thiết bị, máy móc và môi trường làm việc. KYT và chỉ tay hô to là biện pháp ở phía con người đi kèm với chúng.
Làm KY mỗi ngày trên một máy có nguy cơ cuốn kẹp không thể thay cho tấm che hay khóa liên động còn thiếu. Với công việc bảo trì trên thiết bị đã dừng, xác nhận mối nguy bằng KY cũng chưa đủ. Những công việc đó cần hệ thống kiểm soát năng lượng như khóa – treo thẻ (LOTO), trong đó nguồn năng lượng được cô lập, rồi khóa lại và treo thẻ để không ai vận hành nhầm. KY chỉ hỗ trợ nhận diện mối nguy, không thay thế các bước đó.
KY và pháp luật Nhật Bản
Theo phạm vi MONOSCOPE đã xem trong Luật An toàn và Vệ sinh Lao động Nhật Bản và Quy tắc thi hành, không có điều khoản nào bắt buộc hoạt động KY bằng tên gọi. Không làm KY tự nó không phải là vi phạm các văn bản này. Các điều khoản Nhật này cũng không phải căn cứ pháp lý cho nhà máy tại Việt Nam, nên yêu cầu làm KY từ công ty mẹ là chính sách an toàn của công ty; quy định nội bộ cần đối chiếu với pháp luật Việt Nam.
Dù vậy, có những quy định liên quan. Luật Nhật yêu cầu doanh nghiệp sản xuất và một số ngành khác điều tra mối nguy và có biện pháp theo kết quả, nhưng ở mức "nỗ lực thực hiện" (riêng đánh giá rủi ro đối với một số hóa chất là bắt buộc theo điều khác). Luật cũng quy định đào tạo an toàn khi tuyển dụng, khi thay đổi nội dung công việc, và cho người mới được bổ nhiệm tổ trưởng trong ngành sản xuất. Điều 40 Quy tắc liệt kê nội dung đào tạo tổ trưởng, trong đó có điều tra mối nguy, biện pháp theo kết quả, và cách duy trì sự quan tâm đến phòng chống tai nạn cũng như khơi gợi sáng kiến của người lao động.
Ở Việt Nam, huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động được quy định trong Luật ATVSLĐ 2015 và Nghị định 44/2016/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung), với đối tượng chia thành nhiều nhóm. KY có thể xem là một cách thực hành nội dung huấn luyện đó ngay tại hiện trường, nhưng không thay thế khóa huấn luyện theo quy định.
Vì sao KY bị hình thức hóa, và làm gì để khắc phục
Chúng tôi chưa tìm thấy nguồn công khai nào liệt kê đầy đủ các lý do khiến KY bị hình thức hóa. Bảng dưới đây gom các triệu chứng thường gặp và cách khắc phục, dựa trên phương pháp mà JISHA, MHLW và các hiệp hội ngành tại Nhật mô tả.
Tài liệu của một hiệp hội đào tạo an toàn ngành xây dựng Nhật cảnh báo rằng chỉ làm qua loa chỉ tay hô to và KYT thì không tạo ra được phong trào Không tai nạn thực sự. Nếu mỗi người không xem an toàn là việc của chính mình và tự giác tham gia, hoạt động sẽ sớm hụt hơi và trở nên nhàm chán. Hình thức hóa vừa là vấn đề phương pháp, vừa là vấn đề thái độ của những người vận hành chương trình.
Mỗi triệu chứng đi kèm nguyên nhân có thể có và việc nên thử.
Cách phân loại triệu chứng là của MONOSCOPE. Cách khắc phục dựa trên phương pháp do MHLW, JISHA, Liên hiệp Hiệp hội Tiêu chuẩn Lao động Tokyo, Hiệp hội Kỹ thuật An toàn Xe xây dựng và Xe nâng hạ, và một hiệp hội đào tạo an toàn ngành xây dựng Nhật mô tả.
Đổi đề tài mỗi ngày
Khi nội dung cứ lặp lại, hãy bắt đầu từ đề tài. Hướng dẫn của Hiệp hội Kỹ thuật An toàn Xe xây dựng và Xe nâng hạ nêu các mẹo để KYT hiệu quả: chọn đề tài quen thuộc trong công việc hằng ngày, thu hẹp tình huống, và nhìn vấn đề từ mọi phía thay vì chỉ nhìn hành vi không an toàn.
Các báo cáo hiyari hatto (sự cố suýt xảy ra, near miss) ngay tại xưởng của mình là nguồn đề tài dễ dùng. Tài liệu của Liên hiệp Hiệp hội Tiêu chuẩn Lao động Tokyo khuyên dùng các báo cáo hiyari hatto đã tích lũy cho KYT, và dùng tranh minh họa sự cố, tai nạn trên trang An toàn nơi làm việc của MHLW làm tài liệu huấn luyện.
Biến "chú ý" thành hành động
Theo cách làm của MHLW, đối sách ở vòng 3 phải được nói ra thành hành động cụ thể, làm được. Hướng dẫn về KY cá nhân cũng nhấn mạnh việc tránh cách nói mơ hồ và đặt mục tiêu hành động cụ thể, dễ hiểu.
Một phép thử đơn giản là người thứ ba nhìn vào có nói được "đã làm" hay "chưa làm" hay không. "Chú ý dưới chân" không qua được phép thử này. "Không để thùng chi tiết trên lối đi" và "đẩy xe, không kéo xe" thì qua được.
Chỉ cần người dẫn dắt hỏi lại một câu "Việc đó có nhìn thấy được không?", chất lượng mục tiêu sẽ thay đổi.
Quản lý thể hiện sự quan tâm
Trong một bài phỏng vấn do quỹ Anshin Zaidan đăng, người đứng đầu Trung tâm Thúc đẩy Không tai nạn của JISHA nói về tác dụng của việc lãnh đạo và quản lý hỏi những câu như "Công việc hôm nay có nguy hiểm gì?" hay "Sáng nay chọn chỉ tay hô to nội dung gì?". Theo ông, những câu hỏi đó giúp người lao động thấy đây là việc của mình và bớt cảm giác KY bị áp đặt.
Đọc bảng KY và nói một câu về nó là cách hỗ trợ dễ nhất mà quản lý có thể làm. Khi một mối nguy cứ xuất hiện lặp lại, thường là vẫn còn nguyên nhân nằm ở thiết bị hoặc quy trình, chứ không phải do người lao động thiếu chú ý.
Khi mục tiêu hành động xử lý mối nguy trước mắt, còn ý tưởng cải tiến được đưa vào cải tạo thiết bị và sửa tiêu chuẩn công việc, KY sẽ không còn là thủ tục buổi sáng mà bắt đầu thay đổi nơi làm việc.
Áp dụng KY ở nhà máy Nhật tại Việt Nam
Với người mới vào làm, các từ "KY" hay "TBM" thường còn xa lạ. Tài liệu của Liên hiệp Hiệp hội Tiêu chuẩn Lao động Tokyo nhấn mạnh việc giải thích đầy đủ ý nghĩa và cách làm, và tạo không khí để mọi người dám nói thật. Hướng dẫn này viết cho nhóm có lao động nước ngoài tại Nhật, nhưng nhu cầu cũng giống như vậy khi cả nhà máy mới bắt đầu làm KY.
Nếu nhà máy có nhân viên từng làm việc ở Nhật và đã được huấn luyện, thực hành KYT, có thể xem xét bồi dưỡng họ làm người dẫn dắt. Người dẫn dắt tốt là người giải thích được "vì sao", chứ không chỉ làm mẫu động tác. Tranh minh họa, ảnh chụp và vật thật để chỉ tay vào cũng giúp truyền đạt dễ hơn lời nói.
Cách bắt đầu hoặc làm lại KY
Dù bạn mới triển khai KY hay đang làm lại một chương trình đã bị hình thức hóa, trình tự dưới đây thường bền hơn so với việc treo ngay bảng KY hằng ngày:
- Huấn luyện bằng phương pháp 4 vòng: Tổ trưởng làm đủ 4 vòng với tranh minh họa để nắm trình tự và cách nói.
- Thêm KY ngắn mỗi sáng: Đưa KY một điểm vào TBM, thống nhất điểm nguy hiểm và mục tiêu hành động.
- Xem lại hồ sơ: Mỗi tuần một lần, xem lại bảng KY và lọc ra mối nguy lặp lại và ý tưởng về thiết bị.
- Nối vào cải tiến: Đưa mối nguy lặp lại vào đánh giá rủi ro hoặc việc sửa tiêu chuẩn công việc, và báo lại kết quả cho tổ.
Tại Nhật, tổ trưởng có thể tham gia các khóa do JISHA và hiệp hội an toàn địa phương tổ chức. Ví dụ, khóa một ngày của JISHA gồm triết lý của phong trào Không tai nạn và phương pháp KYT cơ bản 4 vòng, có thực hành các phương pháp ứng dụng như KYT một điểm. Ở Việt Nam, hãy hỏi công ty mẹ có tài liệu hoặc người hướng dẫn cho tổ trưởng hay không.
Công cụ dùng ngay: danh sách kiểm tra và câu hỏi cho phía Nhật
Trước khi đưa tài liệu KY từ Nhật xuống line, hãy cùng tổ và phía Nhật kiểm tra các điểm sau. Đây là các điểm MONOSCOPE tổng hợp để xác nhận, không phải quy định bắt buộc.
- Ngôn ngữ: Phiếu KYT và bảng KY đã có tiếng Việt chưa, hay chỉ có tiếng Nhật, tiếng Anh?
- Ý nghĩa: Đã có ai giải thích vì sao phải chỉ tay và hô "Yoshi!", hay chỉ bảo mọi người bắt chước động tác? Nhà máy dùng "Yoshi" hay một từ tiếng Việt như "OK"?
- Tranh minh họa: Tranh có vẽ máy móc và bố trí của chính nhà máy, hay một nhà máy Nhật mà tổ chưa từng thấy?
- Dám lên tiếng: Người lao động có thể nêu mối nguy trước mặt tổ trưởng mà không bị xem là phàn nàn không?
- Phản hồi: Ai nhận ý tưởng thiết bị từ phiếu KY, và tổ được báo lại kết quả bằng cách nào?
- Kết nối hệ thống sẵn có: KY nối thế nào với đánh giá nguy cơ rủi ro theo Luật ATVSLĐ, ISO 45001, giấy phép làm việc (permit-to-work) và quy trình LOTO?
Các câu hỏi nên gửi công ty mẹ bên Nhật:
- Công ty mẹ muốn làm phương pháp KY nào (huấn luyện đủ 4 vòng, KY một điểm, KY cá nhân), với tần suất bao lâu?
- Cần lưu hồ sơ gì, và ai xem lại?
- Tên các vòng, mẫu phiếu và câu hô trong sổ tay KY của công ty có khác tài liệu JISHA không?
- Có khóa đào tạo hoặc người hướng dẫn cho tổ trưởng không? Có bản tiếng Việt hoặc tiếng Anh không?
- Ý tưởng cải tiến thiết bị từ KY sẽ được xử lý ở cấp nào, ngân sách từ đâu?
Giới hạn của bài viết
- Phương pháp ở đây theo tài liệu của JISHA và MHLW. Mỗi công ty có thể điều chỉnh, nên hãy xem sổ tay KY của công ty mẹ về tên vòng, mẫu phiếu và câu hô.
- Phiếu máy khoan bàn là ví dụ huấn luyện giả định, không phải quy trình làm việc an toàn. Quy tắc thật nằm trong tiêu chuẩn công việc của nhà máy, hướng dẫn sử dụng máy và quy định pháp luật Việt Nam.
- Các quy định pháp luật Nhật nhắc đến ở đây chỉ áp dụng tại Nhật. Phần pháp luật Việt Nam chỉ là tóm tắt; hãy xác nhận văn bản hiện hành với bộ phận EHS.
- KY hỗ trợ chứ không thay thế biện pháp kỹ thuật, LOTO, đánh giá rủi ro hay JHA.
- Kết quả năm 1994 về chỉ tay hô to đo lỗi bấm nút trong phòng thí nghiệm, không dự đoán tỷ lệ tai nạn của nhà máy.
- KY có hai lớp: huấn luyện (KYT) để học cách làm, và KY ngắn trước giờ làm kèm chỉ tay hô to.
- Phương pháp KYT cơ bản 4 vòng "mở rộng rồi thu hẹp" hai lần: nắm bắt hiện trạng, truy tìm bản chất, đề ra đối sách, đặt mục tiêu.
- Đối sách và mục tiêu hành động hiệu quả nhất khi là hành động cụ thể, người khác kiểm tra được.
- Pháp luật Nhật không bắt buộc KY bằng tên gọi, và KY không thay thế biện pháp thiết bị hay quy trình.
- Ở Việt Nam, KY có thể hỗ trợ người lao động tự nhận diện mối nguy trước khi làm việc, nhưng không tự thay thế việc đánh giá nguy cơ rủi ro theo Luật ATVSLĐ.
- Để KY sống được: đổi đề tài mỗi ngày, quản lý hỏi han, và có cách chuyển ý tưởng cải tiến lên trên.
Câu hỏi thường gặp
KY trong an toàn lao động kiểu Nhật là viết tắt của gì?
KY là kiken yochi, nghĩa là "dự đoán nguy hiểm". KYT là huấn luyện dự đoán nguy hiểm theo nhóm nhỏ, còn KYK (kiken yochi katsudo) là toàn bộ hoạt động dự đoán nguy hiểm hằng ngày.
Bốn vòng của KYT là gì?
Vòng 1 – Nắm bắt hiện trạng: "Có những nguy hiểm nào đang tiềm ẩn?"; vòng 2 – Truy tìm bản chất: "Đây là điểm nguy hiểm!"; vòng 3 – Đề ra đối sách: "Nếu là bạn, bạn sẽ làm gì?"; vòng 4 – Đặt mục tiêu: "Chúng ta sẽ làm như thế này!". Nhóm liệt kê mối nguy, thu hẹp còn 1–2 điểm nguy hiểm, đưa ra đối sách, rồi thống nhất hạng mục trọng điểm và mục tiêu hành động của nhóm.
KY hằng ngày nên làm bao lâu?
Tài liệu của Nhật mô tả TBM trước ca sáng khoảng 5–10 phút, và có tài liệu mô tả buổi KY tập trung 3–5 phút tại nơi làm việc. Huấn luyện đủ 4 vòng mất nhiều thời gian hơn, nên nhà máy thường tổ chức riêng.
Làm KY có thay cho đánh giá nguy cơ rủi ro theo Luật ATVSLĐ không?
Không. Đánh giá rủi ro xem xét thiết bị và quy trình ở cấp tổ chức, còn KY là thói quen ngắn mỗi ngày với điều kiện trước mắt. KY có thể hỗ trợ việc người lao động tự đánh giá trước khi làm việc, nhưng cách ghi nhận trong hồ sơ cần xác nhận với bộ phận EHS.
Chỉ tay hô to có thật sự giảm lỗi không?
Trong thí nghiệm năm 1994 của Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Đường sắt Nhật Bản, lỗi bấm nút giảm từ 2,38% khi không chỉ tay cũng không hô xuống 0,38% khi làm cả hai, khoảng một phần sáu. MHLW lưu ý rằng chỉ tay hô to không thể loại bỏ hoàn toàn lỗi do con người.
Nguồn tham khảo
- Japan Industrial Safety & Health Association (JISHA), "Concept of Zero-accident Total Participation Campaign" (tiếng Anh); bản tiếng Nhật
- JISHA, KYT là gì và Cách tiến hành KYT (tiếng Nhật)
- MHLW, trang An toàn nơi làm việc: Huấn luyện dự đoán nguy hiểm (KYT) và Chỉ tay hô to (tiếng Nhật)
- MHLW, Sổ tay đào tạo an toàn vệ sinh cho người lao động ít kinh nghiệm trong ngành sản xuất (tiếng Nhật)
- Rodo Shimbun, Anzen Staff, bài về KY tại nhà máy thép Kashima của Sumitomo Metal (1/7/2012, tiếng Nhật)
- JISHA Kanto Safety and Health Service Center, khóa KYT một ngày (tiếng Nhật)
- Liên hiệp Hiệp hội Tiêu chuẩn Lao động Tokyo, Chương 5: Hoạt động an toàn vệ sinh hằng ngày (tiếng Nhật)
- Hiệp hội Kỹ thuật An toàn Xe xây dựng và Xe nâng hạ, Hướng dẫn thực hành hoạt động KY (3/2011, tiếng Nhật)
- Hiệp hội đào tạo đặc biệt ngành xây dựng vừa và nhỏ (Tokubetsu Kyoiku Kyokai), KY cá nhân và Phong trào Không tai nạn là gì (tiếng Nhật)
- Anshin Zaidan, phỏng vấn về KYT và phong trào Không tai nạn (3/2020, tiếng Nhật)
- Hiệp hội Phòng chống Tai nạn Lao động ngành Vận tải Đường bộ Nhật Bản, Nhập môn đánh giá rủi ro (tiếng Nhật)
- MHLW, Chỉ thị về điều tra mối nguy hoặc tác hại (đánh giá rủi ro) và giải thích (tiếng Nhật)
- e-Gov Laws, Luật An toàn và Vệ sinh Lao động Nhật Bản (Điều 28-2, 59, 60) và Quy tắc An toàn và Vệ sinh Lao động (Điều 40, 111) (tiếng Nhật)
- Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13 (Điều 14, Điều 77); Thông tư 07/2016/TT-BLĐTBXH (Điều 5); Nghị định 44/2016/NĐ-CP; ISO 45001:2018 (điều 6.1.2). Tóm tắt tham khảo: LuatVietnam – Quy trình đánh giá nguy cơ rủi ro an toàn vệ sinh lao động
Bài gốc tiếng NhậtHướng dẫn này được biên soạn từ một bài viết của MONOSCOPE dành cho độc giả tại Nhật: KY活動（危険予知活動）のやり方｜4ラウンド法と形骸化させない工夫
Về biên tập viên
Biên tập viên MONOSCOPEFOUNDER & EDITORKhoảng mười năm làm việc tại một nhà sản xuất thiết bị nhà máy và một công ty kỹ thuật nhà máy, phụ trách đề xuất, thiết kế và chạy thử thiết bị, sau đó chuyển sang tiếp thị trực tuyến. Hiện là tư vấn web cho các nhà sản xuất B2B, giúp họ trình bày rõ sản phẩm và công nghệ. Có chứng chỉ quốc gia Nhật Bản về Quản lý năng lượng (Energy Manager) và Kỹ sư điện trưởng hạng ba.
Viết blog kỹ thuật từ năm 2017 (hơn 500 bài) và có kênh YouTube tiếng Nhật với khoảng 20.000 người đăng ký. Mỗi hướng dẫn được viết từ góc nhìn hiện trường Nhật Bản và đối chiếu với các tiêu chuẩn được trích dẫn.
