KY (Kiken Yochi) Nedir? 4 Turlu KYT ve Tehlike Tahmini

Japon ana şirketiniz veya Japon müşteriniz fabrikadan "KY'ye başlamasını" istemiş olabilir. Belki çizimli tehlike kâğıtlarıyla dolu bir el kitabı geldi, hattın yanına bir beyaz tahta asıldı ve ustabaşılardan sabah toplantısından sonra birkaç dakikalık KY yapmaları istendi. Bir ay sonra ise tahtada her gün aynı cümle yazıyor ve kimse bunun ne işe yaradığından emin değil.

KY, Japonca kiken yochi (危険予知) yani "tehlike tahmini" ifadesinin kısaltmasıdır. KY faaliyeti, bir işteki tehlikeleri iş başlamadan önce bulup ekipçe teyit etmek demektir. İki katmandan oluşur: küçük grupların tehlike bulmayı çalıştığı tehlike tahmini eğitimi (KYT) ve ekiplerin aynı kalıbı işe başlamadan hemen önce kullandığı kısa günlük KY. Eğitim katmanı atlanırsa günlük KY panosu kısa sürede formaliteye dönüşür.

Bu rehber, Japonya Endüstriyel Güvenlik ve Sağlık Derneği (JISHA) ile Japonya Sağlık, Çalışma ve Refah Bakanlığı'nın (MHLW) anlattığı 4 Turlu Temel KYT Yöntemi'ni açıklıyor. Ardından kurgusal bir KYT formu örneği, günlük kısa KY'nin nasıl yürütüldüğü ve KY'nin risk değerlendirmesi ile İş Güvenliği Analizi'nden (JSA/JHA) farkı geliyor. Son bölümlerde KY'nin neden anlamını yitirdiğini, 6331 sayılı Kanun ile nasıl ilişkilendirilebileceğini ve Türkiye'deki bir fabrikada nelere bakmanız gerektiğini ele alıyoruz.

Kiken Yochi (KY) Nedir?

JISHA, tehlike tahmini eğitimini (KYT, kiken yochi training) bir işyerinde veya işte gizlenen tehlike kaynaklarının ve bunların yol açabileceği kazaların küçük grupta tartışılması olarak tanımlar. Ekip, kritik tehlike noktalarında ve öncelikli eylemlerde uzlaşır, bunları işaret ederek seslendirme ile teyit eder; böylece işe başlamadan önce gerekli önlemler belirlenip uygulanır.

Ekipler bir iş durumunu gösteren çizimden ya da sahada gösterilen gerçek bir işten yola çıkar. JISHA, KYT'yi, işaret ederek seslendirmeyi ve ilgili yöntemleri birleştiren günlük programa daha geniş bir ad verir: tehlike tahmini faaliyetleri. Bazı fabrikalar buna KYK (kiken yochi katsudo) der. Bu yazıda "KY", eğitimden günlük uygulamaya kadar programın tamamını kapsar.

KY Nereden Çıktı?

MHLW'nin İşyeri Güvenliği Sitesi'ne göre tehlike tahmini eğitimi Sumitomo Metal Industries'te geliştirildi. JISHA bunu 4 turlu bir problem çözme yöntemiyle ve eski Japon Ulusal Demiryolları'nın güvenlik kontrolü olan işaret ederek seslendirme ile birleştirdi. Ortaya çıkan KYT 4 Tur Yöntemi standart yaklaşım hâline geldi.

Japon iş güvenliği dergisi Anzen Staff, başlangıcı 1973'e dayandırır. Sumitomo Metal'in Wakayama Çelik Fabrikası'ndan bir çalışan, JISHA'nın Avrupa ve ABD'ye düzenlediği güvenlik inceleme gezisine katıldı ve Belçikalı bir kimya şirketinde tek bir tehlike çizimi gördü. Sumitomo Metal 1974'te iki turlu bir sürüm geliştirdi ("Hangi tehlikeler var?" ve "Sen olsan ne yapardın?") ve yöntem çelik sektörüne yayıldı. Daha sonra JISHA'nın 1973'te başlattığı Sıfır Kaza Herkesin Katılımı Kampanyası'nın temel yöntemlerinden biri oldu.

4 Turlu Temel KYT Yöntemi Nasıl İşler?

Ekipler KY kalıbını 4 Turlu Temel KYT Yöntemi ile öğrenir. JISHA, her tehlike tahmini programının çıkış noktasının uygulamalı KYT deneyimi olduğunu belirtir. Tek noktalı KY ve bireysel KYT gibi kısa yöntemler de bu 4 Tur Yöntemi'nin üzerine kuruludur.

JISHA her turu, liderin ekibi yönlendirmek için kullandığı bir soru veya cümleyle adlandırır:

• 1. Tur, tehlikeleri bul (JISHA: mevcut durumu kavrama): "Burada hangi tehlikeler gizli?"
• 2. Tur, kritik noktaları seç (özü araştırma): "Kritik tehlike noktaları bunlar."
• 3. Tur, önlemleri düşün (önlemleri belirleme): "Sen olsan ne yapardın?"
• 4. Tur, hedefi koy (hedef belirleme): "Biz bunu yapacağız."

Başlamadan Önce: Ekip ve Roller

MHLW'nin İşyeri Güvenliği Sitesi, herkesin söz alabileceği büyüklükte, 5–6 kişilik ekipler önerir. Ekip, toplantıyı yöneten bir lider ve bir kayıt sorumlusu seçer. Gerekirse raportör, sunucu veya yorumcu gibi roller de eklenebilir.

Başlamadan önce lider toplantının amacını kısaca anlatır ve herkesten katkı ister. Çizimin kalitesi, insanların gerçekten düşündüklerini rahatça söyleyip söyleyemediğinden daha az önemlidir.

Yeni başlayanlar, ticari veya kamu kaynaklarından yayımlanmış çizimli formları kullanabilir. Ekip yönteme alıştıktan sonra kendi işyerinizin fotoğrafları ve kendi işleriniz tartışmayı çok daha somut hâle getirir.

1. Tur: Tehlikeleri Bul

Lider çizimdeki durumu anlatır ve "Burada hangi tehlikeler gizli?" diye sorar. Üyeler fark ettiklerini neden-sonuç kalıbında söyler: "[Tehlikeli durum veya davranış] olduğu için, [olay gerçekleşir] ve [yaralanma meydana gelir]." Örneğin: "Parçayı elle tuttuğum için parça döner ve elime çarpar." Kayıt sorumlusu her maddeyi numaralandırıp büyük kâğıda yazar.

Bu kalıp, insanların "tehlikeli" veya "kaygan" gibi tek bir kelimede kalmasını önler; hem nedeni hem sonucu söylemeye zorlar. Bu aşamada kimse başkasının fikrini eleştirmez, amaç mümkün olduğunca çok madde çıkarmaktır.

JISHA tehlike kaynaklarını, yaralanmaya veya kazaya yol açabilecek güvensiz davranışlar ya da güvensiz durumlar olarak tanımlar. Ekipler yalnızca insanların hareketlerine değil; ekipmana, malzeme alanlarına ve zeminin durumuna da bakar.

2. Tur: Kritik Tehlike Noktalarını Seç

Lider, 1. Tur'daki tehlikelerden hangilerinin ekip için en önemli olduğunu sorar. Üyeler madde numaralarını söyler, kayıt sorumlusu bunları kırmızıyla daire içine alır. Ekip bunların arasından ağır yaralanmaya yol açabilecek veya önce ele alınması gereken tehlikeleri seçer.

Ekip bunlardan 1–2 tanesinde uzlaşır, çift daire ve alt çizgiyle işaretler ve bunlara "kritik tehlike noktası" der. Ardından lider, ekibin tehlikeyi aynı şekilde anlaması için ekibe kritik noktayı birlikte işaret ederek seslendirtir ("… olduğu için, … — Yoshi!"). Yoshi, "tamam" veya "teyit edildi" anlamına gelir.

3. Tur: Önlemleri Düşün

Her kritik nokta için lider "Sen olsan ne yapardın?" diye sorar. Üyeler ekibin uygulayabileceği somut eylemler önerir; örneğin "parçayı bağla". Her kritik nokta için yaklaşık üç öneri çıkar.

Lider listenin "dikkat et" veya "özen göster" gibi ifadelerden ibaret olmadığını kontrol eder. Bir önlemin uygulanıp uygulanmadığını kimse anlayamıyorsa, ekip onu 4. Tur'da eylem hedefine dönüştüremez.

Bazı fikirler "aparat yap" veya "malzeme alanını taşı" gibi ekipman ya da yerleşim değişiklikleri olacaktır. Kayıt sorumlusu bunları silmek yerine not eder, lider de toplantıdan sonra amirine iletir.

4. Tur: Hedefi Koy

Ekip, 3. Tur listesinden mutlaka yapacağı maddelerde uzlaşır, bunları kırmızı yıldız ve alt çizgiyle işaretler ve öncelikli eylem olarak adlandırır. Ardından bu eylemleri kapsayan bir ekip eylem hedefi yazar ve hep birlikte işaret ederek seslendirip teyit eder.

Kullanışlı bir kalıp şudur: "[Durum] olduğunda [eylem] yapacağız — Yoshi!" Bu kalıp ne zaman ve ne yapılacağını netleştirir. Madde sayısı arttıkça sahada hatırlamak zorlaşır, bu yüzden rehberler her kritik nokta için tek bir öncelikli eylem önerir.

4. Tur'dan Sonra: İşaret Ederek Seslendirme ile Teyit

Kapanışta ekip, öncelikli eylemlerle bağlantılı ve gerçek işte kontrol edilecek seslendirme maddelerini seçer. Lider ekibe bunları birlikte üç kez seslendirtir. Toplantı dokun ve seslendir (touch and call) ile biter.

Dokun ve seslendir uygulamasında üyeler birlikte seslendirirken birbirine fiziksel olarak temas eder. JISHA dokunma, elleri üst üste koyma veya halka oluşturma gibi farklı biçimler anlatır. Bu, toplu işaret ederek seslendirmenin bir biçimidir ve amacı ekip içinde birlik duygusu oluşturmaktır.

KYT Formu Örneği: Masa Tipi Matkapta Delik Delme

Aşağıdaki örnek, bir ekibin KYT formunu nasıl doldurabileceğini gösterir. İş kurgusaldır: küçük bir alüminyum plakaya masa tipi matkapta dört delik açmak. Gerçek bir işyerini veya kazayı anlatmaz ve bu iş için bir çalışma talimatı değildir.

Bu örnekteki eldiven önlemi, eldivenin dönen kesici takıma kapılma tehlikesine dayanır ve Japonya'da yasal bir dayanağı da vardır. Japonya İş Güvenliği ve Sağlığı Yönetmeliği'nin 111. maddesi, elin dönen kesici takıma kapılabileceği matkap, pah kırma makinesi ve benzeri makinelerde işverenin çalışanlara eldiven kullandırmasını yasaklar. Bu Japon hükmü Türkiye için doğrudan bir mevzuat dayanağı değildir; fabrikanızdaki kural, makinenin kullanım kılavuzu, risk değerlendirmesi ve ilgili Türk mevzuatı birlikte dikkate alınarak iş güvenliği uzmanınızla belirlenmelidir.

KY'de çıkan önlemler çoğu zaman bir mevzuatta veya iş standardında zaten yazılı olan kuralların hatırlatılmasıdır. Öte yandan 3. Tur, "parçayı konumlayan bir aparat ekle" veya "mengeneyi kalıcı olarak monte et" gibi ekipman fikirleri de üretebilir.

Bu fikirler o anda eylem hedefine dönüştürülemez. Fabrikanın bunlar için bir yolu olmalıdır; örneğin KYT formunun kenarına yazılan ve ustabaşının bir yöneticiye veya üretim mühendisliğine ilettiği bir not. Bu yol kurulduğunda KY, ekipman iyileştirmelerinin başlangıç noktası olur.

Üç hata sık görülür. 1. Tur'da ekip yalnızca kaza türünü yazar, örneğin "sıkışmaya dikkat". 2. Tur'da üç dört çift daire koyar. 3. ve 4. Tur'da yalnızca "güvenlik kontrolü yap" yazar. Her üç durumda da ertesi gün aynı işi yapan ekip neyi kontrol edeceğini bilemez.

Boş KYT Formu Şablonu

Bu düzeni bir tabloya kopyalayabilir veya hat için yazdırabilirsiniz. Her satırdaki yönlendirmeler yukarıdaki kuralları tekrarlar ve yeni liderlerin toplantıyı doğru yürütmesine yardımcı olur.

Her Gün İş Öncesi Kısa KY

Dört turun tamamını her sabah vardiyadan önce uygulamak, iş öncesindeki kısıtlı sürede birçok işyeri için gerçekçi değildir. Bu yüzden Japon fabrikalarında aynı mantığı koruyan daha kısa yöntemler kullanılır.

JISHA bu yöntemleri düzeylere göre gruplar. Ekipler tek noktalı KY'yi veya kısa süreli KYT'yi (SKYT) kullanır. İş talimatı veren kişiler, iş talimatı STK eğitimini ve soru sorarak KY'yi kullanır. Bireyler ise bireysel KYT'yi veya öz sorgulama kartını kullanır.

İş Başı Toplantısında (TBM) KY

Toolbox meeting (TBM) adı, ekiplerin işi planlamak için alet kutusunun yanında toplanmasından gelir; Türkiye'deki fabrikalarda buna genellikle iş başı toplantısı denir. Tokyo Çalışma Standartları Dernekleri Federasyonu'nun rehberi, tehlike tahminini TBM'nin özü olarak tanımlar ve TBM'nin genellikle sabah iş başlamadan önce yaklaşık 5–10 dakika sürdüğünü belirtir.

Ekipler TBM'yi öğle arasından sonra veya iş değiştirirken de yapabilir. Ekip lideri günün iş kapsamını, hazırlıklarını ve görev dağılımını açıklar, tüm ekip güvenlik noktalarını teyit eder.

İnşaat ve Yük Taşıma Araçları Güvenlik Teknolojisi Derneği'nin rehberi, çalışma yerinde yapılan 3–5 dakikalık yoğun bir toplantıyı anlatır. Ekip üç alanlı bir KY panosu kullanır: iş, kritik tehlike noktaları ve "Biz bunu yapacağız".

Fabrikadaki hat işi her gün aynı görünür, ama genellikle bir şey değişir: bir ayar veya kalıp değişimi, başka bir hattan destek için gelen personel, ekipmandaki bir sorun, farklı bir malzeme partisi. TBM-KY'ye "Bugün farklı olan ne?" sorusuyla başlamak, ekstra çaba harcamadan ekibe her gün yeni bir konu verir.

Tek Noktalı KY ve Bireysel KY

Tek noktalı KY (one-point KY), JISHA'nın eğitimlerinde 4 Turlu Temel KYT Yöntemi ile birlikte öğrettiği temel uygulama yöntemlerinden biridir. JISHA bunu ekip düzeyinde bir yöntem olarak sınıflandırır; kısa olduğu için sabah TBM'sine kolayca eklenir.

Bireysel KY, bir çalışanın işe başlamadan önce iş istasyonunda tek başına yaptığı tehlike tahminidir. Japon bir inşaat güvenliği eğitim derneğinin rehberi akışı şöyle anlatır: çalışan iş başı kontrolü sırasında kısa bir kontrol listesini parmakla göstererek teyit eder, ardından beklenen tehlikelere dayalı eylem hedefini bir seslendirme maddesine çevirip yüksek sesle söyler.

Bir başka yol da öz sorgulama kartını yüksek sesle okuyarak ilerlemektir. Bu, tek başına çalışma ve gece vardiyası gibi ekip KY'sinin zor olduğu durumlarda işe yarar.

Shisa Kanko (Shisa Kosho): İşaret Ederek Seslendirme

İşaret ederek seslendirme (shisa kosho veya yubisashi kosho, 指差し呼称; Japon demiryollarında shisa kanko, 指差喚呼 da denir), çalışanın bir nesneyi, levhayı, sinyali veya göstergeyi parmakla gösterip adını ve durumunu yüksek sesle söylediği bir rutindir. MHLW'nin İşyeri Güvenliği Sitesi'ne göre Japon Ulusal Demiryolları'nda buharlı lokomotif makinistlerinin sinyal kontrolüyle başlamıştır. Bugün Japonya'da imalat dâhil pek çok sektörde kullanılır.

Sık alıntılanan çalışma, Japonya Demiryolu Teknik Araştırma Enstitüsü'nün 1994'te yaptığı bir deneydir. MHLW'nin İşyeri Güvenliği Sitesi'ne göre yanlış düğmeye basma hata oranı, ne işaret ne seslendirme yapıldığında %2,38, yalnızca seslendirmede %1,0, yalnızca işaret etmede %0,75'ti.

İşaret etme ve seslendirme birlikte yapıldığında oran %0,38'e, yani hiçbirinin yapılmadığı durumun yaklaşık altıda birine düştü. Bu, düğmeye basma hataları için bir laboratuvar sonucudur. Bir fabrikadaki iş kazası oranının altıda bire ineceğini göstermez.

İşyeri Güvenliği Sitesi de işaret ederek seslendirmenin tek başına insan hatasını ortadan kaldıramayacağını belirtir. Yöntemi, dikkat düzeyini yükselten ve her kontrolü daha doğru yapan etkili bir araç olarak tanımlar.

KY, Risk Değerlendirmesi ve İş Güvenliği Analizi (JSA) Farkı

KY sık sık risk değerlendirmesiyle karşılaştırılır. İkisi de tehlikeleri önceden bulmayı amaçlar, ama zamanlama, kapsam ve ürettikleri önlem türü bakımından farklıdır. Japonya Kara Taşımacılığı Sektörü Kaza Önleme Derneği'nin bir rehberi bu farkları bir tabloda gösterir.

İkisi birbirini tamamlar. MHLW'nin risk değerlendirmesi kılavuzunun uygulama genelgesi, değerlendirmede başvurulacak belgeleri sayar. Bunlardan biri tehlike tahmini faaliyetlerinin (KYT) sonuçlarıdır. KY'de tekrar tekrar çıkan tehlikeler, ekipman veya prosedür değişikliği kararlarına girdi olabilir.

KY ile İş Güvenliği Analizi (JSA / JHA) Arasındaki Fark

Uluslararası şirketlerle çalışan fabrikalarda İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis, JSA) veya İş Tehlike Analizi (Job Hazard Analysis, JHA) formlarıyla karşılaşmış olabilirsiniz. ABD İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresi'nin (OSHA) Job Hazard Analysis (OSHA 3071) kitapçığı bunu, tehlikeler gerçekleşmeden önce onları belirlemek için iş görevlerine odaklanan bir teknik olarak tanımlar. Teknik; çalışan, görev, aletler ve çalışma ortamı arasındaki ilişkiye bakar.

Buradaki karşılaştırma, KY programının tamamıyla değil, günlük kısa KY ile JSA arasındadır. İki yöntem de iş öncesinde tehlike arar ve işi yapan kişileri sürece katar; farklar ise işin adımlara ayrılması, analizin kapsamı, kayıt biçimi ve gözden geçirme sıklığındadır. JSA bir işi adımlara böler ve periyodik olarak gözden geçirilen yazılı bir analiz üretir; günlük kısa KY ise ekibin önündeki koşullar için her gün tekrarlanır ve sonucu KY panosuna kısa bir kayıt olarak düşülür.

Bizim yorumumuza göre JSA, KY'den çok Şekil 6'daki risk değerlendirmesi sütununa yakındır. Fabrikanızda JSA zaten varsa ikisi arasında seçim yapmanız gerekmez. JSA işin prosedürünü ve kontrollerini belirler, günlük KY ise bugün neyin farklı olduğunu kontrol eder; KY'de tekrar eden bulgular da JSA'nın gözden geçirilmesini tetikleyebilir.

KY ve Ekipman Güvenlik Önlemleri

MHLW'nin risk değerlendirmesi kılavuzu, risk azaltma önlemleri için bir öncelik sırası belirler. Önce tasarım ve planlama aşamasındaki temel önlemler gelir; örneğin tehlikeli bir işi kaldırmak veya değiştirmek. Ardından kilitleme düzenekleri (interlock) ve lokal egzoz havalandırması gibi mühendislik önlemleri, sonra el kitapları ve eğitim gibi idari önlemler, en son da kişisel koruyucu donanım (KKD) gelir. Bu, Türkiye'de de bilinen kontrol hiyerarşisidir; 6331 sayılı Kanun'un 5. maddesi de riskle kaynağında mücadeleyi ve toplu korunmaya kişisel korunmadan önce öncelik verilmesini ilke olarak sayar.

JISHA da insan hatasından kaynaklanan kazaları önlemenin donanım tarafındaki güvenlik önlemleriyle, yani ekipman, makine ve çalışma ortamıyla başladığını söyler. KYT ve işaret ederek seslendirme, bunlarla birlikte yürüyen insan tarafındaki önlemlerdir.

Sıkışma tehlikesi olan bir makinede her gün KY yapmak, eksik bir koruyucuyu veya kilitleme düzeneğini tamamlamaz. Durdurulmuş ekipmandaki bakım işlerinde de tehlikeyi KY'de teyit etmek yetmez. Bu işler, enerji kaynaklarının ayrılıp kilit ve etiketle güvenceye alındığı kilitleme-etiketleme (LOTO) gibi bir enerji kontrol sistemi gerektirir.

KY ve Japon Mevzuatı

Japonya'nın İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu ile ilgili Yönetmeliği incelediğimizde, KY faaliyetini adıyla zorunlu kılan bir madde bulunmuyor. KY yapmamak tek başına bu mevzuatın ihlali değildir. Ana şirketin KY talebi şirket içi bir güvenlik uygulaması olarak ele alınmalıdır; Türkiye'deki fabrikanın yasal yükümlülükleri ise Türk mevzuatına göre ayrıca değerlendirilir.

İlgili kurallar yine de vardır. Japon kanunu (madde 28-2), imalatçılardan ve diğer işverenlerden tehlikeleri değerlendirmelerini ve sonuçlara göre önlem almalarını ister, ancak bunu kesin bir yükümlülük değil "çaba gösterme" yükümlülüğü olarak düzenler (belirli kimyasalların değerlendirmesi ise başka bir maddeyle zorunludur). Kanun ayrıca yeni işe alınanlara ve işi değişenlere (madde 59) ve imalat gibi belirlenen sektörlerde yeni atanan ustabaşılara (madde 60) güvenlik ve sağlık eğitimi verilmesini şart koşar. Yönetmeliğin 40. maddesi ustabaşı eğitiminin içeriğini sayar; bunlar arasında tehlike değerlendirmesi ve buna dayalı önlemler ile çalışanların kaza önlemeye ilgisini canlı tutma ve kendi fikirlerini ortaya çıkarma yolları vardır. KY'yi, bu eğitimi ve gönüllü güvenlik faaliyetlerini sahada hayata geçirmenin pratik yollarından biri olarak görmek en doğrusudur.

KY ve Türkiye'deki İSG Mevzuatı (6331 Sayılı Kanun)

Türkiye'de de 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda KY'yi adıyla anan bir hüküm yoktur. Ancak Kanun'un bazı maddeleri, KY'nin sahada desteklediği konularla doğrudan ilgilidir. Aşağıdaki eşleştirme bir yorumdur; KY'nin bu yükümlülükleri tek başına karşıladığı anlamına gelmez.

• Risk değerlendirmesi (madde 10): Türkiye'de işveren, risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür (yukarıda anlatılan Japonya'daki genel "çaba gösterme" yükümlülüğünden farklı olarak). İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (2012), değerlendirmenin işveren tarafından oluşturulan bir ekiple yapılmasını öngörür; bu ekipte iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve işi bilen çalışanlar gibi kişiler yer alır. Yönetmelik ayrıca tehlike sınıfına göre yenileme süreleri belirler (çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli sınıf için sırasıyla en geç 2, 4 ve 6 yıl); güncel metni ve yenilemeyi gerektiren diğer durumları İSG biriminizle kontrol edin. KY'de tekrar eden tehlikeler ve ramak kala olaylar bu ekibe iyi bir girdi olabilir.
• Çalışanların eğitimi (madde 17): Eğitim özellikle işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanı değiştiğinde ve yeni teknoloji uygulandığında verilir. KYT, çalışan eğitimini uygulamalı olarak destekleyebilir. Ancak bir KYT kaydı tek başına mevzuata uygun eğitim verildiğini göstermez; eğitimin mevzuatın gereklerini karşılayıp karşılamadığı ayrıca değerlendirilmelidir.
• Görüş alma ve katılım (madde 18): İşveren, çalışanlara İSG konularında görüş bildirme ve öneri getirme imkânı sağlar. KY'nin temel fikri olan "herkes konuşsun" ilkesi bu maddeyle aynı yöndedir.
• İSG kurulu (madde 22): Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan uzun süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurul kurulur. KY'den çıkan ekipman fikirleri ve tekrar eden tehlikeler kurul gündemine taşınabilir.

ISO 45001'e dayalı bir İSG yönetim sistemi uygulayan fabrikalarda da KY, tehlike tanımlama ve çalışan katılımı süreçlerini sahada destekleyebilir. Bu bağlantıların nasıl kurulacağını ve kayıtların nasıl tutulacağını iş güvenliği uzmanınız ve İSG biriminizle birlikte belirleyin.

KY Neden Formaliteye Dönüşür, Ne Yapılabilir?

Bulduğumuz kamuya açık kaynakların hiçbiri KY'nin formaliteye dönüşme nedenlerini eksiksiz sıralamıyor. Aşağıdaki tablo, JISHA, MHLW ve Japon sektör derneklerinin anlattığı yöntemlere dayanarak yaygın belirtileri ve çözümleri gruplar.

Japon bir inşaat güvenliği eğitim derneğinin eğitim materyali, işaret ederek seslendirmeyi ve KYT'yi yalnızca şeklen yapmanın gerçek bir Sıfır Kaza Kampanyası olmadığını vurgular. Her çalışan güvenliği kendi meselesi olarak görmez ve gönüllü katılmazsa faaliyet kısa sürede tükenir. Formalite bir yöntem sorunudur, ama aynı zamanda programı yürütenlerin yaklaşımıyla ilgili bir sorundur.

Konuyu Her Gün Değiştirin

Kayıtların tekrar ettiği yerde çözüm konudan başlar. İnşaat ve Yük Taşıma Araçları Güvenlik Teknolojisi Derneği'nin rehberi başarılı KYT için ipuçları sayar: günlük işten tanıdık konular seçmek, durumu dar tutmak ve sorunlara yalnızca güvensiz davranış açısından değil, her açıdan bakmak.

Kendi sahanızda bildirilen ramak kala olaylar (hiyari hatto) kolay bir konu kaynağıdır. Tokyo Çalışma Standartları Dernekleri Federasyonu'nun rehberi, biriken ramak kala bildirimlerinin KYT'de kullanılmasını önerir. MHLW'nin İşyeri Güvenliği Sitesi'ndeki ramak kala ve kaza çizimlerinin eğitim materyali olarak kullanılmasını da tavsiye eder.

"Dikkat Et"i Eyleme Çevirin

MHLW'nin yöntemi, ekiplerden 3. Tur önlemlerini somut ve uygulanabilir eylemler olarak söylemelerini ister. Bireysel KY rehberleri de belirsiz ifadelerden kaçınmayı, açık ve anlaşılır eylem hedefleri koymayı vurgular.

Basit bir test, üçüncü bir kişinin bakıp "yapıldı" veya "yapılmadı" diyebilmesidir. "Adımına dikkat et" bu testi geçemez. "Koridora parça kutusu bırakma" ve "taşıma arabasını çekerek değil, iterek taşı" ise geçer.

"Bu, birinin yaptığını görebileceğimiz bir şey mi?" diye soran bir lider daha iyi hedefler elde eder.

Yönetimin İlgisini Gösterin

Japon Anshin Vakfı'nın yayımladığı bir röportajda, JISHA Sıfır Kaza Teşvik Merkezi'nin başkanı, liderlerin ve yöneticilerin "Bugünkü işte tehlike nerede?" ve "Bu sabah hangi seslendirmeyi seçtiniz?" gibi sorular sormasının etkisini anlatır. Ona göre bu sorular çalışanlarda sahiplenme duygusu yaratır ve KY'nin dayatıldığı hissini ortadan kaldırır.

KY panosunu okuyup hakkında bir şey söylemek, bir yöneticinin verebileceği en kolay destektir. Aynı tehlike tekrar tekrar çıkıyorsa, bu genellikle çalışanların dikkatsizliğine değil, ekipmanda veya prosedürde kalmış bir nedene işaret eder.

Eylem hedefleri anlık tehlikeyi ele alırken iyileştirme fikirleri ekipman değişikliklerine ve iş standardı revizyonlarına aktarıldığında, KY sabah formalitesi olmaktan çıkar ve işyerini değiştirmeye başlar.

KY'yi Türkiye'deki Fabrikanıza Uyarlayın

KY'ye yeni başlayan veya yeni çalışanların katıldığı ekipler için "KY" ve "TBM" terimleri genellikle yabancıdır. Tokyo Çalışma Standartları Dernekleri Federasyonu'nun rehberi, faaliyetin amacını ve yöntemlerini tam olarak açıklamayı ve insanların dürüstçe konuşmasını kolaylaştırmayı vurgular. Japon rehberleri bunu Japonya içindeki karma ekipler için söyler; bütün bir fabrika KY'ye yeni başladığında da aynı ihtiyaç vardır.

Çizimler, fotoğraflar ve parmakla gösterilebilen gerçek nesneler, dil farkı olan ekiplerde bile kolay paylaşılır. Japonya'dan gelen materyalleri yaymadan önce aşağıdaki noktaları ekibinizle, İSG biriminizle ve Japon tarafıyla kontrol edin:

• Dil: KYT formu ve KY panosu, yalnızca Japonca veya İngilizce değil, ekibin sahada gerçekten konuştuğu Türkçe ile mi hazırlandı?
• Amaç: Ekibe yalnızca hareketleri taklit etmesi söylenmek yerine, neden parmakla gösterip "Yoshi!" dendiği anlatıldı mı? "Yoshi" mi kullanılacak, yoksa "Tamam!" gibi Türkçe bir kelime mi?
• Çizimler: Çizimli formlar sizin makinelerinizi ve yerleşiminizi mi, yoksa ekibinizin hiç görmediği bir Japon fabrikasını mı gösteriyor?
• Söz alma: Çalışanlar, şikâyet olarak algılanmadan amirlerinin önünde bir tehlikeyi dile getirebiliyor mu?
• Geri bildirim: KYT formlarındaki ekipman fikirlerini kim teslim alıyor ve ekip sonucu nasıl öğreniyor?
• Mevcut sistemle uyum: KY; mevcut risk değerlendirmesine, JSA'lara, ramak kala bildirimlerine, iş izni ve kilitleme-etiketleme prosedürlerine nasıl bağlanacak? İş güvenliği uzmanı ve çalışan temsilcisi sürece dâhil mi?

Japon ana şirkete sorulmaya değer sorular aşağıdadır. Bunlar MONOSCOPE'un önerdiği kontrol soruları olup herhangi bir şirketin resmî gerekliliği değildir.

• Hangi KY yöntemlerini bekliyorsunuz (tam 4 turlu eğitim, tek noktalı KY, bireysel KY)?
• Hangi sıklıkta yapılmalı?
• Hangi kayıtları görmek istiyorsunuz ve bunları kim inceleyecek?
• Tur adları, form düzeni ve seslendirme ifadeleri için şirkete özgü bir el kitabı var mı?
• Ekip liderleri için bir eğitim programı veya eğitmen var mı?

KY'ye Nasıl Başlanır veya Yeniden Canlandırılır?

İster KY'yi yeni başlatıyor ister formaliteye dönmüş bir programı yeniden kuruyor olun, hemen günlük KY panosuyla başlamak yerine şu sıra genellikle daha kalıcı sonuç verir:

1. 4 Tur Yöntemi ile eğitim: Ekip liderleri çizimli bir formla dört turun tamamını uygular, akışı ve ifade kalıplarını öğrenir.
2. Her sabah kısa KY ekleyin: Tek noktalı KY'yi TBM'ye ekleyin, kritik tehlike noktasında ve eylem hedefinde uzlaşın.
3. Kayıtları gözden geçirin: Haftada bir KY panosuna geriye dönük bakın, tekrar eden tehlikeleri ve ekipman fikirlerini ayıklayın.
4. İyileştirmeye bağlayın: Tekrar eden tehlikeleri risk değerlendirmesine veya iş standardı revizyonlarına aktarın ve sonuçları ekibe bildirin.

Japonya'da ekip liderleri JISHA'nın ve bölgesel güvenlik derneklerinin düzenlediği kurslara katılabilir. Örneğin JISHA'nın bir günlük kursu, Sıfır Kaza Kampanyası'nın felsefesini ve 4 Turlu Temel KYT Yöntemi'ni kapsar ve tek noktalı KYT gibi uygulama yöntemleriyle pratik yaptırır.

Bu Rehberin Sınırları

• Burada anlatılan yöntem JISHA ve MHLW belgelerine dayanır. Şirketler yöntemi uyarlayabilir; bu yüzden tur adları, form düzeni ve seslendirme ifadeleri için ana şirketinizin KY el kitabına bakın.
• Matkap formu kurgusal bir eğitim örneğidir, güvenli çalışma prosedürü değildir. Gerçek kurallar fabrikanızın iş standartlarından, makine kılavuzundan ve ilgili mevzuattan gelir.
• Burada anılan Japon mevzuatı Japonya'da geçerlidir. 6331 sayılı Kanun ile ilgili eşleştirmeler MONOSCOPE'un yorumudur; Türkiye'deki yükümlülükleri iş güvenliği uzmanınız ve İSG biriminizle teyit edin.
• KY; mühendislik önlemlerini, kilitleme-etiketlemeyi, risk değerlendirmesini veya JSA'yı destekler, ama yerlerine geçmez.
• 1994 tarihli işaret ederek seslendirme sonucu, laboratuvarda düğmeye basma hatalarını ölçmüştür. Bir fabrikanın iş kazası oranını öngörmez.

Sıkça Sorulan Sorular

Japon iş güvenliğinde KY ne anlama gelir?

KY, "tehlike tahmini" anlamına gelen kiken yochi ifadesinin kısaltmasıdır. KYT, küçük grup çalışması olan tehlike tahmini eğitimidir; KYK (kiken yochi katsudo) ise tehlike tahmini faaliyetlerinden oluşan daha geniş günlük programdır.

KYT'nin dört turu nelerdir?

1. Tur "Burada hangi tehlikeler gizli?", 2. Tur "Kritik tehlike noktaları bunlar", 3. Tur "Sen olsan ne yapardın?" ve 4. Tur "Biz bunu yapacağız" sorusu veya cümlesiyle yürür. Ekip tehlikeleri sıralar, 1–2 kritik noktaya indirir, önlemler önerir, ardından öncelikli eylemlerde ve bir ekip eylem hedefinde uzlaşır.

Günlük KY ne kadar sürmeli?

Japon rehberleri sabah vardiyası öncesindeki TBM'yi yaklaşık 5–10 dakika olarak anlatır; bazıları da çalışma yerinde 3–5 dakikalık yoğun toplantılar tarif eder. Tam 4 turlu eğitim daha uzun sürdüğü için fabrikalar onu genellikle günlük rutinden ayrı yapar.

KY, İş Güvenliği Analizi (JSA) ile aynı şey mi?

Hayır. JSA bir işi adımlara böler ve tehlikeleri ve kontrolleri periyodik olarak gözden geçirilen yazılı bir analize kaydeder. Günlük kısa KY ise mevcut koşullar için her gün tekrarlanan, KY panosuna kısa bir kayıtla desteklenen sözlü bir rutindir. Pek çok fabrika ikisini birlikte kullanabilir: JSA prosedürü belirler, KY bugün neyin farklı olduğunu kontrol eder.

Türkiye'de KY yapmak yasal bir zorunluluk mu?

6331 sayılı Kanun'da KY'yi adıyla anan bir hüküm yoktur; KY, ana şirketin veya fabrikanın güvenlik uygulamasıdır. Buna karşılık risk değerlendirmesi, çalışan eğitimi ve çalışanların katılımı Kanun'da düzenlenmiştir. KY'nin bu süreçlere nasıl bağlanacağını iş güvenliği uzmanınızla belirleyin.

İşaret ederek seslendirme (shisa kanko) hataları gerçekten azaltır mı?

Japonya Demiryolu Teknik Araştırma Enstitüsü'nün 1994'teki laboratuvar deneyinde, düğmeye basma hataları hiçbir şey yapılmadığında %2,38 iken işaret ve seslendirme birlikte yapıldığında %0,38'e, yaklaşık altıda birine düştü. MHLW, işaret ederek seslendirmenin tek başına insan hatasını ortadan kaldıramayacağını belirtir.

Kaynaklar

• Japonya Endüstriyel Güvenlik ve Sağlık Derneği (JISHA), "Concept of Zero-accident Total Participation Campaign" (İngilizce); Japonca sürüm
• JISHA, "KYT nedir?" ve "KYT nasıl yürütülür?" (Japonca)
• MHLW İşyeri Güvenliği Sitesi, "Tehlike Tahmini Eğitimi (KYT)" ve "İşaret Ederek Seslendirme" (Japonca)
• MHLW, İmalat sektöründe deneyimsiz çalışanlar için güvenlik ve sağlık eğitimi el kitabı (Japonca)
• Rodo Shimbun, Anzen Staff, Sumitomo Metal Industries Kashima Çelik Fabrikası'nda KY üzerine dosya (1 Temmuz 2012, Japonca)
• JISHA Kanto İş Güvenliği ve Sağlığı Hizmet Merkezi, bir günlük KYT kursu (Japonca)
• Tokyo Çalışma Standartları Dernekleri Federasyonu, "Bölüm 5: Günlük İş Güvenliği ve Sağlığı Faaliyetleri" (Japonca)
• İnşaat ve Yük Taşıma Araçları Güvenlik Teknolojisi Derneği, "KY Faaliyeti Uygulama Rehberi" (Mart 2011, Japonca)
• Japon inşaat güvenliği eğitim derneği (Tokubetsu Kyoiku Kyokai), "Bireysel KY" ve "Sıfır Kaza Kampanyası nedir?" (Japonca)
• Anshin Vakfı, KYT ve Sıfır Kaza Kampanyası üzerine röportaj (Mart 2020, Japonca)
• Japonya Kara Taşımacılığı Sektörü Kaza Önleme Derneği, "Risk Değerlendirmesine Giriş" (Japonca)
• MHLW, tehlike veya zararın incelenmesine (risk değerlendirmesi) ilişkin kılavuz ve açıklaması (Japonca)
• e-Gov Laws, Japonya İş Güvenliği ve Sağlığı Kanunu (madde 28-2, 59, 60) ve İş Güvenliği ve Sağlığı Yönetmeliği (madde 40, 111) (Japonca)
• Mevzuat Bilgi Sistemi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (madde 5, 10, 17, 18, 22)
• Mevzuat Bilgi Sistemi, İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (Resmî Gazete, 29.12.2012, sayı 28512)
• ABD İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresi (OSHA), Job Hazard Analysis (OSHA 3071) (İngilizce)