Tap plate là gì? Bắt thiết bị lên thép trong spec Nhật
Bạn đang đọc thông số kỹ thuật (spec) của một thiết bị do nhà cung cấp Nhật gửi sang, chẳng hạn máy bơm trên skid, quạt hoặc tủ điện, và gặp một dòng như "tappu pureto, boruto, natto wo fuzoku suru", nghĩa là kèm theo tap plate, bu lông và đai ốc. Bộ phận kết cấu hỏi tap plate là gì, nhưng chưa ai trả lời được ai sẽ hàn nó lên thép.
Tap plate (tiếng Nhật: tappu pureto) là tấm kim loại có lỗ ren (lỗ đã taro). Khi thiết bị đặt trên kết cấu thép, tap plate được hàn lên thép và làm đế để dựng bu lông bắt thiết bị. Ở công trường Nhật, người ta cũng gọi nó là "tap base" (tappu beesu) hoặc "tapping plate" (tappingu pureto).
Bài này giải thích tap plate làm gì, so với các cách cố định thiết bị lên thép khác thì khác ở đâu, lắp lên thép khác lắp lên móng bê tông thế nào, và cần kiểm tra gì trong spec lẫn ngoài hiện trường. Cuối bài có checklist, câu hỏi gửi nhà cung cấp Nhật, mẫu email và phần hỏi đáp về các chi tiết dễ nhầm.
Mục lục
Tap plate là gì?
Nói chung, tap plate là bất kỳ tấm kim loại nào có lỗ ren. Ở công trường và khi lắp đặt, từ này chủ yếu chỉ tấm dùng để bắt thiết bị lên trên kết cấu thép.
Tap (mũi taro) là dụng cụ cắt ren trong vào thành lỗ. Lỗ đã taro thì bu lông vặn thẳng vào được, nên chính tấm thép đóng vai trò đai ốc.
Bu lông được vặn vào lỗ ren của tấm đã hàn lên thép. Chân thiết bị đặt lên trên bu lông, rồi siết đai ốc từ phía trên.
Cách bố trí này giống với các bước lắp lên thép ở phần sau. Cách giữ bu lông cụ thể còn tùy kích thước và thiết kế của thiết bị.
Tap plate cũng được dùng như một chi tiết bên trong máy, nhưng bài này chỉ nói về tap plate dùng để lắp đặt thiết bị.
Vì sao dùng tap plate? Ba cách cố định thiết bị lên thép
Mục đích của tap plate là bắt thiết bị vào kết cấu thép bằng bu lông. Có ba cách thường gặp để cố định thiết bị lên thép, và đặt cạnh nhau thì dễ thấy lý do chọn tap plate.
Với tap plate, bạn bắt bu lông được mà không phải khoan thép, và sau này vẫn tháo thiết bị ra được.
Chọn cách nào còn tùy khối lượng thiết bị và điều kiện thiết kế của kết cấu thép. Bảng này chỉ so sánh những khác biệt chung.
Chủ đề chính của bài là lắp lên thép. Để dễ so sánh, phần dưới đi qua trước quy trình lắp thông thường trên móng bê tông.
Các bước lắp: móng bê tông và kết cấu thép
Trên móng bê tông, một cách phổ biến là dùng neo hóa chất (chemical anchor): ống keo nhựa dán bu lông neo vào lỗ khoan. Trên thép, tap plate đã hàn thay vai trò của neo. Hình 3 đặt hai quy trình cạnh nhau.
Bước cuối giống nhau: đặt thiết bị và siết đai ốc. Khác nhau ở cách giữ bu lông.
Đây chỉ là phác thảo chung. Các bước thực tế thay đổi theo kích thước thiết bị và theo dự án.
Hình dưới là thiết bị sau khi lắp xong. Trên bê tông, bu lông neo được cố định bằng keo nhựa:
Trên thép, tap plate đã hàn giữ bu lông, nên không cần khoan chính kết cấu thép:
Bạn có thể hàn thẳng thiết bị vào thép, nhưng tap plate giữ cho thiết bị còn tháo ra được, rất có lợi khi cần bảo trì. Muốn hưởng lợi đó thì phải còn chỗ cho cờ lê tới đai ốc. Ở nơi đường ống và khung đỡ dày đặc quanh thiết bị, hãy kiểm tra khoảng trống ngay từ giai đoạn bố trí mặt bằng.
Cần kiểm tra gì khi spec yêu cầu tap plate
Tap plate là chi tiết nhỏ, nhưng nếu không ai quyết định các chi tiết thì công việc sẽ dừng ngay tại hiện trường. Việc kiểm tra chia làm hai nhóm: xác nhận trong spec và bản vẽ, và xác nhận trong lúc thi công.
Hai điểm đầu kiểm tra trong spec và bản vẽ, hai điểm sau kiểm tra tại hiện trường.
Độ dày tấm và cỡ ren thực tế do thiết kế thiết bị và khung đỡ quyết định. Bài này không đưa ra giá trị tham khảo.
Trong spec và bản vẽ
Bắt đầu từ phạm vi cung cấp, trong spec Nhật gọi là 所掌 (shosho, phạm vi phụ trách). Nếu spec ghi tap plate, bu lông và đai ốc được "kèm theo" (付属, fuzoku) thì nhà cung cấp thiết bị lo các chi tiết này. Riêng câu đó chưa cho biết ai hàn tấm lên thép.
Cách chia việc khác nhau theo từng hợp đồng. Hãy ghi rõ ai hàn, ai sơn ngay từ giai đoạn thông số kỹ thuật báo giá (見積仕様書, mitsumori shiyosho) để không có việc nào rơi vào khoảng trống giữa hai bên. Về cách spec Nhật xác định phạm vi, xem thêm bài về thông số kỹ thuật mua hàng (kobai shiyosho) và bài về mặt bích đối ứng ai cấp.
Tiếp theo là độ dày tấm và cỡ ren. Vì tấm thay cho đai ốc nên tấm quá mỏng thì số vòng ren ăn khớp với bu lông không đủ. Hãng linh kiện Elesa+Ganter nêu trong catalog rằng với dòng tấm có lỗ ren của họ, độ dày tấm bằng chiều sâu vặn vào tối thiểu. Cỡ và cấp bền của bu lông, cùng mô-men siết, do người thiết kế quyết định.
Ngoài ra, hãy xác nhận kiểu ren (hệ mét hay hệ khác, bước ren thô hay mịn) khớp với bu lông sẽ dùng. Ở Việt Nam, kết cấu thép thường được thiết kế theo TCVN 5575:2012; vị trí tap plate trên dầm và chi tiết mối hàn nên do người chịu trách nhiệm thiết kế kết cấu xác nhận.
Trong lúc thi công
Tại hiện trường, kiểm tra trước vị trí lỗ. Tap plate được đặt theo lỗ bắt của thiết bị rồi mới hàn, vì vậy hãy đối chiếu với kích thước thiết bị trước khi hàn.
Sau đó kiểm tra ren. Xỉ hàn bắn tóe (spatter, những giọt kim loại văng ra khi hàn) hoặc sơn dính vào ren sẽ khiến bu lông khó vặn vào. Vì thế người ta che chắn lỗ ren trước khi hàn hoặc sơn, gọi là 養生 (yojo), hoặc kiểm tra lại ren sau khi làm xong.
Hàn và làm việc trên kết cấu thép đều là công việc có rủi ro, nên cần tuân thủ quy định an toàn của nhà máy và quy định về an toàn, vệ sinh lao động theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, cùng quy trình thi công đã được duyệt của dự án. Bài này không thay thế quy trình đó.
Checklist tap plate và câu hỏi gửi nhà cung cấp Nhật
Hãy dùng các danh sách dưới đây khi spec hoặc bản vẽ của Nhật nhắc tới tap plate (tappu pureto), tap base (tappu beesu) hoặc tapping plate (tappingu pureto).
Checklist
- Spec: Phạm vi cung cấp có liệt kê tap plate, bu lông và đai ốc không? Từng món do nhà cung cấp thiết bị hay do bên bạn cấp?
- Spec: Đã ghi ai hàn tấm lên thép, và ai sơn hoặc dặm sơn sau đó chưa?
- Bản vẽ: Bản vẽ có ghi kích thước độ dày tấm, cỡ ren và vị trí lỗ không?
- Bản vẽ: Người chịu trách nhiệm thiết kế kết cấu thép đã xác nhận vị trí tấm trên dầm chưa?
- Bố trí: Quanh đai ốc có đủ chỗ cho cờ lê, tính cả đường ống và khung đỡ lân cận không?
- Trước khi hàn: Đã đối chiếu vị trí tấm với lỗ bắt thực tế của thiết bị chưa?
- Hàn và sơn: Các lỗ ren đã được che chắn chưa?
- Trước khi đặt thiết bị: Bu lông có vặn vào trơn tru, không bị xỉ hàn hay sơn trong ren không?
Câu hỏi gửi nhà cung cấp
- Tap plate, bu lông và đai ốc có nằm trong phạm vi cung cấp của quý công ty không?
- Ai chịu trách nhiệm hàn tap plate lên kết cấu thép và sơn sau đó?
- Vui lòng ghi trên bản vẽ độ dày, vật liệu, cỡ ren và bố trí lỗ của tấm.
- Vui lòng cung cấp bản vẽ có kích thước các lỗ bắt của thiết bị để chúng tôi định vị tấm trước khi hàn.
Mẫu email hỏi nhà cung cấp
Tiêu đề: Tap plate cho [tên thiết bị] – phạm vi cung cấp và chi tiết bản vẽ
Kính gửi anh/chị [Tên],
Trong spec, quý công ty ghi tap plate, bu lông và đai ốc được cung cấp kèm theo [tên thiết bị]. Để chuẩn bị phần kết cấu thép, anh/chị vui lòng xác nhận giúp:
1. Ai sẽ hàn tap plate lên kết cấu thép của chúng tôi, và ai sơn sau đó?
2. Độ dày tấm, vật liệu, cỡ ren và bố trí lỗ (xin ghi trên bản vẽ).
3. Bản vẽ có kích thước các lỗ bắt của thiết bị.
Trân trọng cảm ơn,
[Họ tên]
Khi gửi cho nhà cung cấp Nhật, bạn có thể dịch email này sang tiếng Anh hoặc tiếng Nhật, nhưng nên giữ nguyên ba câu hỏi và đính kèm bản vẽ.
Giới hạn của bài viết
- Độ dày tấm và cỡ ren do thiết kế thiết bị và khung đỡ quyết định. Bài này không đưa ra giá trị tham khảo; hãy xác nhận với người thiết kế và nhà cung cấp.
- Chọn hàn thẳng, bu lông xuyên hay tap plate còn tùy khối lượng thiết bị và điều kiện thiết kế của kết cấu thép.
- Các tên "tap plate", "tap base" và "tapping plate" không do tiêu chuẩn nào quy định, và cách gọi khác nhau theo công ty và công trường. Hãy xác định chi tiết qua hình dạng và kích thước chứ không qua tên gọi.
- Các bước lắp ở trên chỉ là phác thảo chung, không phải quy trình làm việc. Hãy làm theo quy trình đã được duyệt của dự án và hướng dẫn của người phụ trách kết cấu thép và thiết bị.
- Bài không đối chiếu từng chi tiết với tiêu chuẩn TCVN. Tiêu chuẩn áp dụng cho vật liệu, mối hàn và bu lông nên được xác nhận với người thiết kế và nhà cung cấp.
Hỏi đáp về tap plate
Hình dạng giống nhau, nhưng khác ở chỗ lắp và thứ chúng giữ.
Tap plate, tap base và tapping plate khác nhau thế nào?
Cả ba đều là tên gọi đôi khi dùng cho tấm có lỗ ren. Chúng không phải tên do tiêu chuẩn quy định, và cách gọi khác nhau theo công ty và công trường.
Chẳng hạn, một công ty thi công đường ống của Nhật có liệt kê "mối hàn tap base" (溶接タップベース, yosetsu tappu beesu) trong các hạng mục gia công của họ, cho thấy tấm hàn lên làm đế đôi khi được gọi là "base". Trên bản vẽ và spec, hãy xác nhận chi tiết qua hình dạng và kích thước.
Tap plate có liên quan đến vít tự taro (tapping screw) không?
Không. Tên giống nhau nhưng là hai chi tiết khác. Vít tự taro (tapping screw) tự tạo ren trong khi được vặn vào, nên chỉ cần lỗ mồi, không cần taro hay đai ốc.
Vít tự taro chủ yếu dùng cho tấm thép mỏng. Tap plate thì khác: ren đã được cắt sẵn bằng mũi taro.
Tap plate gọi là gì trong tiếng Anh và tiếng Việt?
Nhiều người tìm "tap plate" và "tapping plate", nhưng dường như không có một tên tiếng Anh thống nhất. Catalog của các hãng linh kiện ngoài Nhật dùng những cụm như "plate with tapped holes" và "threaded plate". Trong tiếng Việt, tôi cũng chưa thấy tên gọi thống nhất; ở nhà máy thường dùng nguyên "tap plate" hoặc mô tả là "tấm thép có lỗ ren".
Khi trao đổi bản vẽ hoặc spec giữa các nước, đừng chỉ dựa vào tên gọi. Hãy ghi độ dày tấm, đường kính danh nghĩa của ren và vị trí lỗ bằng kích thước để tránh hiểu nhầm.
Tap plate khác nut plate và weld nut thế nào?
Nut plate (tấm đai ốc) là tấm nhỏ có ren trong, đặt ở mặt sau chi tiết thay cho đai ốc. Chẳng hạn, phụ kiện bản lề được bán kèm nut plate đã taro sẵn. Tap plate cũng có ren trong tấm, nhưng nut plate kẹp chi tiết từ phía sau, còn tap plate được hàn lên kết cấu thép làm đế cho thiết bị.
Một cách khác là hàn đai ốc vào mặt sau lỗ bu lông trên tấm thép hoặc khung đỡ, để siết bu lông mà không cần giữ đai ốc. Ở Nhật, đai ốc hàn (weld nut) được quy định trong JIS B 1196, và catalog của nhà sản xuất chia thành loại lục giác, vuông và chữ T. Tap plate thì ren được cắt ngay trên tấm, nên không có đai ốc phải hàn. Tôi chưa xác nhận được tiêu chuẩn TCVN tương đương trực tiếp với JIS B 1196, nên hãy hỏi nhà cung cấp tiêu chuẩn đối chiếu.
Tap plate khác tấm lắp thiết bị trong tủ điện thế nào?
Bên trong tủ điều khiển, thiết bị được bắt lên một tấm thép mà các hãng tủ Nhật gọi là 基板 (kiban, tấm lắp thiết bị). Chẳng hạn, tấm thép BP22 của Nitto Kogyo bằng thép, dày 2,3 mm.
Tấm này được khoan lỗ phù hợp với thiết bị, rồi bắt bằng vít các thiết bị như aptomat, domino và thanh DIN rail rộng 35 mm (catalog Nitto Kogyo gọi là "IEC rail"). Tấm này là chi tiết khác với tap plate dùng để lắp đặt. Tuy nhiên, nếu bạn bắt chính tủ hoặc hộp nối (JB) lên khung đỡ bằng thép, cách trong bài này là một lựa chọn.
Nguồn tham khảo
- Mũi taro (dụng cụ cắt ren trong): MonotaRO, "Các loại tap và công dụng" (tiếng Nhật)
- Độ dày tấm và chiều sâu ăn khớp ren; "plates with tapped holes": Elesa+Ganter, GN 7247.4 Plates, Stainless Steel, with Tapped Holes
- Nguyên lý của vít tự taro: MISUMI technical data, "Đặc điểm, chủng loại và cách dùng vít tự taro" (tiếng Nhật)
- "Weld tap base" như một tên gọi: B.W.W., ví dụ gia công "SUS304 HL weld tap base" (tiếng Nhật)
- Nut plate: Sugatsune, "Nut plate 218-09XX" (tiếng Nhật)
- Đai ốc hàn (JIS B 1196): Shinjo Manufacturing, "Đai ốc hàn và đai ốc hàn có mặt bích" (tiếng Nhật)
- Tấm lắp thiết bị trong tủ và IEC rail: Nitto Kogyo, "[BP22] Tấm thép lắp thiết bị" (tiếng Nhật); Nitto Kogyo, "[TB-DR] IEC rail (rộng 35 mm)" (tiếng Nhật)
Bài gốc tiếng NhậtHướng dẫn này được biên soạn từ một bài viết của MONOSCOPE dành cho độc giả tại Nhật: タッププレート（タップベース）とは？鉄骨への機器据付で使う目的と手順
Về biên tập viên
Biên tập viên MONOSCOPEFOUNDER & EDITORKhoảng mười năm làm việc tại một nhà sản xuất thiết bị nhà máy và một công ty kỹ thuật nhà máy, phụ trách đề xuất, thiết kế và chạy thử thiết bị, sau đó chuyển sang tiếp thị trực tuyến. Hiện là tư vấn web cho các nhà sản xuất B2B, giúp họ trình bày rõ sản phẩm và công nghệ. Có chứng chỉ quốc gia Nhật Bản về Quản lý năng lượng (Energy Manager) và Kỹ sư điện trưởng hạng ba.
Viết blog kỹ thuật từ năm 2017 (hơn 500 bài) và có kênh YouTube tiếng Nhật với khoảng 20.000 người đăng ký. Mỗi hướng dẫn được viết từ góc nhìn hiện trường Nhật Bản và đối chiếu với các tiêu chuẩn được trích dẫn.
