Wzorcowanie JCSS: świadectwa, okresy i ewidencja przyrządów
Japoński klient zapowiada audyt w Twoim zakładzie albo centrala japońskiej firmy-matki przysyła listę pytań o jakość. Gdzieś na tej liście pojawia się prośba o kosei daichō (校正台帳, ewidencja przyrządów pomiarowych), o świadectwa wzorcowania „z JCSS” i o pisemne uzasadnienie każdego okresu wzorcowania. Jeśli kupujesz od japońskiego dostawcy, te same pojęcia wracają w drugą stronę: świadectwa z oznaczeniem JCSS, etykiety 校正済 (kosei-zumi, „po wzorcowaniu”) i ewidencje w Excelu.
Nie jest to nic specyficznie japońskiego. To spójność pomiarowa z PN-EN ISO 9001 oraz międzynarodowe wytyczne dotyczące okresów wzorcowania, stosowane tak, jak robią to japońskie działy jakości. Ten artykuł wyjaśnia, czym jest JCSS, jak japońskie firmy ustalają częstotliwość wzorcowania, co zwykle zawierają ewidencja i zapis wzorcowania oraz co zrobić, gdy przyrząd nie spełnia wymagań. Na końcu znajdziesz listę kontrolną i pytania do wysłania stronie japońskiej.
- Żaden przepis nie narzuca jednego okresu wzorcowania dla wszystkich przyrządów. Okres ustala firma, która używa przyrządu, i zapisuje uzasadnienie.
- Międzynarodowe wytyczne ILAC-G24 / OIML D 10 każą oprzeć pierwszy okres na ryzyku (dryf, intensywność użytkowania, środowisko, wymagana dokładność) i nowe przyrządy wzorcować na początku częściej.
- Najprostszy sposób przeglądu okresów to metoda schodkowa (staircase): okres wydłuża się, gdy błąd mieści się w ustalonej części tolerancji, a skraca, gdy nie. Nie zostawiaj wszystkiego na „jeden rok” z przyzwyczajenia.
- Świadectwo JCSS potwierdza spójność pomiarową z japońskimi wzorcami państwowymi. Ocena zgodności z własną tolerancją nadal należy do użytkownika, a świadectwo zwykle nie podaje terminu następnego wzorcowania.
- Ewidencja przyrządów zawiera dla każdego przyrządu numer, okres wzorcowania, datę ostatniego wzorcowania, termin następnego i status. Wyniki wracają do przeglądu okresów.
Spis treści
- Wzorcowanie, sprawdzenie i adiustacja
- Spójność pomiarowa i działanie systemu JCSS
- Czego wymaga ISO 9001 (pkt 7.1.5.2)
- Sześć kroków zarządzania wzorcowaniem
- Jak ustalać i przeglądać okresy wzorcowania
- Zapisy wzorcowania i etykiety statusu
- Co zrobić, gdy przyrząd nie przejdzie wzorcowania
- Typowe luki wykrywane na audytach
- Lista kontrolna: ewidencja i zapisy wzorcowania
- Pytania do japońskiego dostawcy o wzorcowanie
- Gdzie to nie obowiązuje
- FAQ
- Źródła
Wzorcowanie, sprawdzenie i adiustacja
Wzorcowanie (校正, kosei) polega na porównaniu przyrządu ze wzorcem odniesienia, aby ustalić, o ile jego wskazanie odbiega od wartości wzorcowej. Japońskie Ministerstwo Gospodarki, Handlu i Przemysłu (METI) stosuje definicję międzynarodową: wynik wzorcowania podaje się z niepewnością pomiaru, która mówi, jak wiarygodna jest wartość błędu.
Wzorcowanie podaje tylko błąd wskazania. Nie naprawia przyrządu. Znając błąd, można wprowadzać poprawki do odczytów albo, gdy błąd przekracza tolerancję, wysłać przyrząd do naprawy lub adiustacji.
Z wzorcowaniem często myli się dwa pojęcia. Sprawdzenie (検証, kensho) polega na stwierdzeniu, czy błąd mieści się w określonej granicy, na przykład w tolerancji z norm JIS (Japanese Industrial Standards), i kończy się wynikiem „zgodny” lub „niezgodny”. Adiustacja (調整, chōsei) to ingerencja w przyrząd, która ma przywrócić prawidłowe wskazanie, gdy błąd jest zbyt duży.
Te trzy czynności często wykonuje się po kolei, ale każda ma inny cel i inny rezultat.
Definicje: METI, Measurement Standards FAQ (General) oraz ISO/IEC Guide 99:2007 (VIM).
Mówiąc prościej, wzorcowanie odpowiada na pytanie „o ile ten przyrząd odbiega od wzorca?”, a sprawdzenie na pytanie „czy przy tym błędzie nadal możemy go używać?”. Kontrola jakości zwykle potrzebuje obu: ktoś porównuje wartości ze świadectwa wzorcowania z własną tolerancją firmy i decyduje o zgodności.
Wzorcowanie nie dotyczy tylko suwmiarek i mikrometrów. Termometry, manometry, wagi, klucze dynamometryczne i mierniki elektryczne też podlegają mu, jeśli na podstawie ich wskazań ocenia się jakość wyrobu.
Spójność pomiarowa i działanie systemu JCSS
W metrologii spójność pomiarowa oznacza, że wynik pomiaru jest powiązany z państwowym wzorcem jednostki miary nieprzerwanym łańcuchem wzorcowań. Przyrząd na hali jest wzorcowany względem dokładniejszego wzorca zakładowego, ten wzorzec wzorcuje zewnętrzne laboratorium za pomocą jeszcze dokładniejszego wzorca, a łańcuch kończy się na wzorcu państwowym. Krajowy instytut metrologiczny Japonii (NMIJ, część AIST) nazywa to „łańcuchem wzorcowań”.
Każdy poziom jest wzorcowany przez poziom wyższy, dzięki czemu wskazania na hali wiążą się z wzorcem państwowym.
Łańcuch różni się w zależności od dziedziny pomiarów. Wiele firm pomija wzorcowanie wewnętrzne i wysyła przyrządy z hali bezpośrednio do laboratorium zewnętrznego.
Każde ogniwo łańcucha wymaga oszacowanej niepewności. Według wyjaśnień NMIJ jasno podana niepewność przy każdym wzorcowaniu jest warunkiem koniecznym spójności pomiarowej. Samo „wzorcowaliśmy względem wyższego wzorca” nie wystarcza: łańcuch jest spójny dopiero wtedy, gdy zapis pokazuje również, z jaką dokładnością wykonano każde wzorcowanie.
Ta sama zasada dotyczy współrzędnościowych maszyn pomiarowych (WMP), które łączą kilka osi i głowicę pomiarową: ich dokładność sprawdza się wzorcem, a wzorzec łączy się z wzorcami wyższego rzędu.
JCSS a wzorcowanie zwykłe
JCSS (Japan Calibration Service System) to system spójności pomiarowej utworzony na podstawie japońskiej ustawy o miarach (Measurement Act). Składa się z dwóch części: systemu dostarczania państwowych wzorców jednostek miar oraz systemu oceny i rejestracji laboratoriów wzorcujących. Rejestrację w imieniu państwa prowadzi NITE (National Institute of Technology and Evaluation), a ocena obejmuje zgodność z ISO/IEC 17025, międzynarodową normą dla laboratoriów badawczych i wzorcujących.
Świadectwo ze znakiem JCSS, wydane przez zarejestrowane laboratorium w granicach jego zakresu rejestracji, samo w sobie dowodzi spójności pomiarowej z japońskimi wzorcami państwowymi. W odpowiedziach METI na często zadawane pytania czytamy, że gdy klient chce potwierdzić spójność z wzorcami państwowymi, na przykład jako wymaganie ISO 9001, samo świadectwo JCSS wystarcza i nie trzeba dołączać schematu spójności pomiarowej.
Inaczej jest ze wzorcowaniem bez JCSS, nazywanym ippan kosei (一般校正, wzorcowanie zwykłe). Aby wykazać to samo powiązanie, laboratorium lub dostawca zwykle musi dostarczyć schemat spójności pomiarowej i świadectwa użytych wzorców. W Japonii JCSS jest dobrowolny: każda firma sama decyduje, czy z niego korzysta.
Odpowiednik w Polsce: laboratoria akredytowane
W Polsce nie ma systemu o nazwie JCSS. Odpowiednią rolę pełnią laboratoria wzorcujące akredytowane przez Polskie Centrum Akredytacji (PCA) na zgodność z PN-EN ISO/IEC 17025, które wydają świadectwa wzorcowania w zakresie akredytacji, a spójność pomiarową zapewniają przez wzorce państwowe (Główny Urząd Miar) lub wzorce innych krajowych instytutów metrologicznych. Zakresy i uznawalność należy sprawdzić w wykazie akredytacji danego laboratorium.
Dostawcy z branży motoryzacyjnej znają to z IATF 16949: wymagania dla laboratoriów zewnętrznych (pkt 7.1.5.3) zakładają zwykle akredytację wg ISO/IEC 17025 obejmującą wzorcowanie, chyba że klient zaakceptuje inne rozwiązanie. Dokładne brzmienie wymagań i wymagania szczególne klienta trzeba sprawdzić w swojej edycji normy.
Czy świadectwo JCSS jest uznawane poza Japonią?
Nie każde. JCSS jest sygnatariuszem porozumienia ILAC MRA (porozumienie o wzajemnym uznawaniu Międzynarodowej Współpracy w zakresie Akredytacji Laboratoriów) oraz porozumienia regionalnego APAC. Jednak tylko zarejestrowane laboratoria, które zawarły dodatkową, dobrowolną umowę, mogą wydawać świadectwa z symbolem akredytacji JCSS połączonym ze znakiem ILAC MRA. Jeśli świadectwa mają być używane w innym kraju, sprawdź ten łączony symbol przed złożeniem zamówienia lub przyjęciem świadectwa. Warto też uzgodnić z klientem, że takie świadectwo zaakceptuje.
Czego wymaga ISO 9001 (pkt 7.1.5.2)
Dla wielu producentów bezpośrednim powodem uporządkowania wzorcowania jest pkt 7.1.5.2 normy ISO 9001, „Spójność pomiarowa”. Stosuje się go, gdy spójność pomiarowa jest wymaganiem klienta lub przepisów albo gdy organizacja uznaje ją za istotną dla zaufania do wyników pomiarów. W Japonii ten sam tekst ukazuje się jako JIS Q 9001:2015, a w Polsce jako PN-EN ISO 9001:2015.
Wzorcowanie to tylko jedna część. Trzeba też oznaczać, chronić i działać, gdy przyrząd okaże się nieprzydatny.
Streszczenie wymagań. Dokładne brzmienie: ISO 9001:2015 (PN-EN ISO 9001:2015, JIS Q 9001:2015).
Ostatni punkt najczęściej umyka zespołom. Naprawa przyrządu, który nie przeszedł wzorcowania, nie zamyka sprawy: trzeba jeszcze umieć powiedzieć, czy wyroby zaakceptowane za jego pomocą były naprawdę dobre. To w dużej mierze dlatego zarządzanie wzorcowaniem ma taką wagę. Dalej opisano, co robić w razie niezgodności.
Japońska ustawa o miarach to osobny system
W japońskich ewidencjach pojawiają się też słowa kentei (検定, urzędowe sprawdzenie) i teiki kensa (定期検査, kontrola okresowa). Pochodzą one z japońskiej ustawy o miarach, a nie z ISO 9001. Niektóre przyrządy, na przykład wagi, wodomierze, luksomierze i dźwiękomierze, muszą mieć urzędowy znak sprawdzenia, gdy służą do rozliczeń handlowych lub poświadczeń w Japonii, a część typów ma ustalony okres ważności. Wagi nieautomatyczne i odważniki używane w obrocie lub do poświadczeń podlegają też kontrolom okresowym prowadzonym przez władze lokalne.
Są to obowiązki prawne obowiązujące w Japonii, o innym celu i trybie niż dobrowolne wzorcowanie na potrzeby ISO 9001. W polskim zakładzie obowiązują krajowe i unijne przepisy z zakresu metrologii prawnej (ustawa Prawo o miarach, w tym legalizacja ponowna przyrządów objętych kontrolą prawną), a nie japońskie. Przyrządy używane wyłącznie do wewnętrznej kontroli nie wymagają urzędowego znaku. Jeśli japoński dostawca fakturuje według masy, zapytaj, czy jego wagi podlegają japońskiej ustawie o miarach.
Sześć kroków zarządzania wzorcowaniem
Niezależnie od tego, czy budujesz zarządzanie wzorcowaniem od zera, czy poprawiasz je po uwadze z audytu, logika jest ta sama. Trzeba ustalić, co wzorcować, jak ważny jest każdy przyrząd, jak go wzorcować, jak często, jak pokazać jego stan i jak zapisać wynik. Praca w tej kolejności ogranicza luki do minimum.
Trzy kroki budują system. Trzy kroki powtarzają się przy każdym wzorcowaniu.
Jeśli w kroku 05 wykryjesz przyrząd poza tolerancją, zbadaj wpływ na wcześniejsze wyniki pomiarów.
Kroki 1–3 rzadko się zmieniają po ustaleniu. Kroki 4–6 powtarzają się przy każdym wzorcowaniu. Bez pętli z kroku 6 z powrotem do kroku 4 okresy zostają na „rok na razie” na zawsze, a koszty wzorcowania płyną dalej, choć nikt nie sprawdza, czy okres jest właściwy.
Ważny jest też zakres. Jeśli obejmiesz zbyt wiele, system stanie się zbyt ciężki do prowadzenia. Jeśli zbyt mało, audytor wskaże przyrząd i zapyta, dlaczego nie jest nadzorowany.
Krok 1: wpisz wszystkie przyrządy do ewidencji
Zacznij od znalezienia każdego przyrządu pomiarowego w zakładzie, nie tylko tych w pomieszczeniu kontroli. Kandydatami są też klucze dynamometryczne i termometry na liniach produkcyjnych oraz manometry wbudowane w maszyny. Kryterium jest proste: czy ktoś patrzy na to wskazanie, aby ocenić, czy wyrób lub warunek procesu jest w porządku? Jeśli tak, przyrząd należy do zakresu.
Nadaj każdemu przyrządowi niepowtarzalny numer i wpisz go do ewidencji. Typowa japońska kosei daichō ma co najmniej takie kolumny:
- Numer ewidencyjny, nazwa przyrządu, producent, typ, numer seryjny
- Zakres pomiarowy, rozdzielczość (najmniejsza działka), miejsce i dział, osoba odpowiedzialna
- Klasa krytyczności, metoda wzorcowania (wewnętrzna lub zewnętrzna), wykonawca
- Okres wzorcowania, data ostatniego wzorcowania, termin następnego, bieżący status (dopuszczony do użytku, nie używać, w naprawie itd.)
Oto fikcyjny przykład trzech wierszy takiej ewidencji:
| Nr | Przyrząd | Klasa | Metoda | Okres | Ostatnie wzorc. | Następne do | Status |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| M-0012 | Mikrometr zewnętrzny 0–25 mm, kontrola końcowa | A | Zewnętrzne (JCSS) | 12 miesięcy | 2026-04-10 | 2027-04-10 | Dopuszczony do użytku |
| T-0105 | Klucz dynamometryczny, linia 2 | B | Wewnętrzne | 6 miesięcy | 2026-07-01 | 2027-01-01 | Dopuszczony do użytku |
| R-0031 | Termometr, magazyn | C | Sprawdzenie przed użyciem | — | — | — | Tylko orientacyjny |
Łatwo pominąć prywatne suwmiarki i zapasowe przyrządy leżące na półce. Jeśli mogą być użyte, wpisz je do ewidencji. Jeśli nie, oznacz je jako „nie podlega wzorcowaniu” i trzymaj z dala od stanowisk pracy, by nie zostały później wymieszane.
Krok 2: sklasyfikuj przyrządy według krytyczności
Nadzór nad każdym przyrządem na tym samym poziomie jest drogi i powolny. Wiele japońskich zakładów klasyfikuje więc przyrządy według wpływu na decyzje o zgodności wyrobu i dla każdej klasy zmienia metodę oraz okres.
Im bardziej bezpośrednio przyrząd decyduje o zgodności, tym surowsze wymagania co do spójności pomiarowej i zapisów.
Liczba i nazwy klas różnią się w zależności od firmy. To przykład ogólny.
Jeśli trzymasz przyrządy niewzorcowane, jak w klasie C, pracownicy na hali muszą je od razu rozpoznawać. Przyrząd „tylko orientacyjny”, który po cichu zaczyna służyć do kontroli, to jedna z najczęstszych uwag audytorów.
Zwróć też uwagę na dokładność przyrządu względem tolerancji wyrobu. Im ostrzejsze tolerancje wymiarowe i geometryczne na rysunku, tym łatwiej niewielki błąd przyrządu zmieni wynik oceny zgodności.
Krok 3: wybierz wzorcowanie wewnętrzne lub zewnętrzne
Wzorcowanie wewnętrzne polega na wzorcowaniu przyrządów z hali we własnym zakładzie za pomocą wzorca, który wcześniej wzorcowano na zewnątrz. Wiele zakładów trzyma płytki wzorcowe jako wzorzec zakładowy i samodzielnie wzorcuje dużą liczbę suwmiarek i mikrometrów.
Wzorcowanie wewnętrzne oszczędza koszty i czas, ale firma musi wtedy nadzorować pisemną procedurę, kompetencje osób wykonujących wzorcowanie oraz warunki otoczenia, takie jak temperatura. Same wzorce odniesienia nadal wymagają regularnego wzorcowania zewnętrznego, aby łańcuch spójności pomiarowej pozostał ciągły.
Wzorcowanie zewnętrzne to wysłanie przyrządu do producenta lub laboratorium wzorcującego. Tą drogą idą przyrządy klasy A i wszystko, czego nie da się wzorcować wewnętrznie. Jeśli klient wymaga świadectw JCSS albo świadectwa trafią do klienta poza Japonią, przed złożeniem zamówienia upewnij się, że wykonawca ma w zakresie JCSS daną dziedzinę wzorcowania i, w razie potrzeby, znak ILAC MRA.
Jak ustalać i przeglądać okresy wzorcowania
Krok 4 budzi najwięcej pytań. Najpierw trzeba zrozumieć, że JCSS nie ustala okresów wzorcowania. O częstotliwości decyduje użytkownik przyrządu.
Japońskie Stowarzyszenie Producentów Przyrządów Pomiarowych Elektrycznych (JEMIMA) zwraca uwagę, że według ISO/IEC 17025 świadectwo wzorcowania lub etykieta nie może zawierać zalecanego okresu wzorcowania, chyba że klient się na to zgodził. Dlatego „laboratorium powiedziało, że rok” nie jest uzasadnieniem. Firma musi mieć własną podstawę dla każdego okresu i umieć ją wyjaśnić.
Okres początkowy według ryzyka
Międzynarodowym punktem odniesienia jest ILAC-G24 / OIML D 10, „Guidelines for the determination of recalibration intervals of measuring equipment”. Dokument mówi, że okres początkowy opiera się głównie na ocenie ryzyka, i wylicza czynniki do rozważenia.
Patrz na przyrząd, na sposób jego użytkowania i na wymaganą dokładność.
Na podstawie czynników z pkt 5.1 ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022. Lista obejmuje też takie elementy jak szkolenie personelu.
Wytyczne każą też zrównoważyć dwa rodzaje kosztów: krótsze okresy zwiększają koszty wzorcowania, a dłuższe zwiększają ryzyko, że pomiary staną się mniej wiarygodne. Zalecają wzorcowanie nowego wyposażenia częściej na początku, aby zobaczyć, jak się sprawuje. Zwykłe podejście to zacząć od krótkiego okresu i wydłużać go w miarę gromadzenia danych.
Okres nie musi być liczony w czasie kalendarzowym, na przykład raz w roku. Można go oprzeć na godzinach lub liczbie użyć, podobnie jak różnicę między utrzymaniem ruchu wg czasu a wg stanu (TBM i CBM).
Przegląd okresów na podstawie wyników wzorcowania
ILAC-G24 nie zaleca utrzymywania stałych okresów, chyba że dokument normatywny, taki jak norma lub określona metoda, ustala okres. Opisuje pięć metod przeglądu okresów na podstawie wyników wzorcowania.
Żadna metoda nie pasuje do każdego przyrządu. Wybierz ją według zachowania przyrządu.
Streszczenie rozdziału 6 ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022.
W małych i średnich zakładach najłatwiej zacząć od metody schodkowej. Procedura może na przykład głosić: „Jeśli błąd mieścił się w połowie tolerancji przy trzech kolejnych wzorcowaniach, wydłuż okres. Jeśli przekroczył tolerancję, skróć go”. Gdy taka reguła jest zapisana, decyzja nie zmienia się wraz ze zmianą osoby odpowiedzialnej. Granice decyzyjne ustal samodzielnie dla każdego typu lub klasy przyrządów i zapisz je w procedurze.
Metoda karty kontrolnej polega na nanoszeniu w czasie błędu stwierdzanego przy każdym wzorcowaniu i przewidywaniu, kiedy osiągnie on tolerancję. Pracownicy jakości, którzy już używają kart kontrolnych, mogą wypróbować ją najpierw na wyposażeniu długotrwałym, takim jak wzorce odniesienia.
ILAC-G24 oczekuje także sprawdzeń pośrednich między wzorcowaniami. Typowe przykłady to sprawdzenie zera mikrometru płytką wzorcową przed zmianą albo sprawdzenie wagi odważnikiem wzorcowym. Stabilne wyniki sprawdzeń pośrednich uzasadniają też wydłużenie okresu.
Zapisy wzorcowania i etykiety statusu
Kroki 5 i 6 wykonuje się przy każdym wzorcowaniu. Na audycie wzorcowanie bez oceny zgodności i bez zapisu traktuje się tak, jakby się nie odbyło.
Krok 5: oceń wynik i oznacz przyrząd
Gdy z laboratorium zewnętrznego wraca świadectwo, porównaj jego wartości z własną tolerancją i zdecyduj o zgodności. Świadectwo podaje błąd i niepewność. Decyzja o zgodności należy do użytkownika i opiera się na jego własnych kryteriach.
Wpięcie świadectwa do segregatora bez decyzji nie jest sprawdzeniem. Po podjęciu decyzji umieść etykietę wzorcowania na przyrządzie lub jego futerale, aby stan był widoczny na hali. Etykieta z numerem, datą wzorcowania i terminem następnego pozwala użytkownikom od razu zauważyć przyrząd z przeterminowanym wzorcowaniem. Przyrządy, których nie wolno używać, oznacz osobną zawieszką i przechowuj oddzielnie od sprawnych.
Krok 6: co zachować w każdym zapisie wzorcowania
Zapisy wzorcowania są dowodem dla ISO 9001, a zarazem historią potrzebną do przeglądu okresów. ILAC-G24 również oczekuje gromadzenia wyników wzorcowania jako danych historycznych do przyszłych decyzji o okresach. Przy każdym wzorcowaniu zachowaj co najmniej:
- Numer przyrządu i datę wzorcowania
- Metodę (wewnętrzna lub zewnętrzna), wykonawcę lub laboratorium oraz numer użytego wzorca odniesienia
- Warunki otoczenia w czasie wzorcowania (temperatura itd.)
- Wartość przed adiustacją (as found) oraz, jeśli adiustowano, wartość po adiustacji (as left)
- Tolerancję, decyzję o zgodności i osobę, która ją podjęła
- Gdy wynik był niezgodny: podjęte działania i wynik badania wpływu na wcześniejsze pomiary
- Termin następnego wzorcowania oraz, jeśli okres zmieniono, przyczynę zmiany
Najczęściej brakuje wartości przed adiustacją (as found) (調整前の値, chōsei-mae no atai). Jeśli zlecisz laboratorium zewnętrznemu nie tylko wzorcowanie, ale i adiustację, świadectwo może podać tylko wartość po adiustacji (as left). Bez wartości as found nie wiadomo, jak bardzo przyrząd zdryfował od ostatniego wzorcowania, więc nie da się ocenić, czy wcześniejsze pomiary były poprawne ani czy okres był właściwy. Zażądaj danych as found już w zamówieniu.
Dostawcy motoryzacyjni znają to z IATF 16949: wymagania dotyczące zapisów wzorcowania (pkt 7.1.5.2.1) obejmują m.in. wyniki poza specyfikacją w stanie, w jakim przyrząd dostarczono do wzorcowania, oraz ocenę ich wpływu. Zapisanie wartości as found ułatwia spełnienie tego wymagania, ale dokładne brzmienie sprawdź w swojej edycji normy.
Ewidencja papierowa lub w Excelu wystarcza, lecz wraz ze wzrostem liczby przyrządów coraz trudniej pilnować terminów. Format, który potrafi wypisać przyrządy z bliskim terminem, pomaga nie dopuszczać do używania przyrządów po upływie terminu.
Co zrobić, gdy przyrząd nie przejdzie wzorcowania
Czasem wzorcowanie pokazuje, że przyrząd jest poza tolerancją. Jeśli go tylko zaadiustujesz i pójdziesz dalej, pominiesz to, czego wymaga ISO 9001: sprawdzenie, czy wcześniejsze wyniki pomiarów nadal są ważne.
Przed naprawą przyrządu i po niej zawsze sprawdź wpływ na wcześniejsze decyzje o zgodności.
Jak krótki może być okres wstecz, zależy od długości okresu wzorcowania i od zapisów sprawdzeń pośrednich.
To, jak daleko trzeba sięgnąć wstecz, zależy od codziennych zapisów. Mając datę ostatniego wzorcowania, zapisy kontroli, w których użyto przyrządu, i wyniki sprawdzeń pośrednich, możesz ograniczyć analizę do okresu „od ostatniego sprawdzenia pośredniego bez uwag”. Bez nich wątpliwe jest każde ocenione wyrobu od ostatniego wzorcowania, a ponowne pomiary i selekcja rosną znacznie. Jeśli wysłane wyroby mogły zostać dotknięte, może być konieczne zgłoszenie klientowi.
Zgłoszenie uporządkuj wokół czterech punktów: przyczyna, zakres wpływu, działania doraźne i działania korygujące zapobiegające powtórzeniu. Dobrym wzorem jest format raportu 8D. Zajrzyj też w przyczyny leżące po stronie zarządzania, takie jak zbyt długi okres albo brak prostego sposobu zgłaszania przez operatorów upuszczonego przyrządu. Tak zapobiega się powrotowi tej samej niezgodności.
Typowe luki wykrywane na audytach
Te problemy dotyczą rzadziej braku systemu, a częściej drobnych potknięć w codziennej praktyce.
- Brak uzasadnienia okresu. Wszystko ustawiono na raz w roku i nikt nie umie wyjaśnić dlaczego. Jednolity okres nie jest sam w sobie błędem, ale procedura musi stwierdzać, że wybrano go po rozważeniu krytyczności i częstości użytkowania. Pętla wydłużająca lub skracająca okresy na podstawie wyników pomaga też kontrolować koszty.
- Świadectwa wpięte bez decyzji. Świadectwo trafia do segregatora i sprawę uznaje się za zamkniętą. Wprowadź do procedury krok: po otrzymaniu świadectwa od razu wypełnij pole zgodny/niezgodny i zapisz, kto zdecydował.
- Przyrządy spoza ewidencji. Prywatna suwmiarka albo przyrząd pożyczony z innego działu kończy używany do kontroli. Audytorzy często znajdują takie przypadki na hali. Ustal zasadę, że przyrządów bez etykiety wzorcowania nie używa się do oceny zgodności, a każdy nowy przyrząd rejestruje się i wzorcuje przed pierwszym użyciem.
- Brak wzorcowania po upadku lub naprawie. Nawet w ramach okresu przyrząd, który upadł lub wrócił z naprawy, mógł zmienić stan. Wymaganie ISO 9001 dotyczące ochrony przed uszkodzeniem i pogorszeniem stanu wskazuje tak samo: sprawdź lub wzorcuj go bez czekania na termin. Miejsce pracy, w którym nie boi się zgłaszać upadku, oraz jasna procedura dalszego postępowania pozwalają wychwycić więcej takich przypadków.
Lista kontrolna: ewidencja i zapisy wzorcowania
Użyj tej listy, by sprawdzić własny system przed audytem japońskiego klienta albo by ocenić zapisy japońskiego dostawcy.
- Każdy przyrząd używany do oceny zgodności lub decyzji procesowych ma numer i widnieje w ewidencji
- Każdy przyrząd ma klasę krytyczności i metodę wzorcowania (wewnętrzna lub zewnętrzna)
- Każdy okres ma pisemną podstawę, a procedura określa, jak okresy się wydłuża i skraca
- Świadectwa wykazują spójność pomiarową: znak JCSS albo, przy wzorcowaniu zwykłym, schemat spójności pomiarowej i świadectwa użytych wzorców
- Przy świadectwach używanych poza Japonią jest, gdy trzeba, łączony znak ILAC MRA
- Każde świadectwo ma decyzję o zgodności względem własnej tolerancji użytkownika, z nazwiskiem osoby, która ją podjęła
- Zapisy zawierają wartości as found, nie tylko as left
- Etykiety na przyrządach pokazują numer, datę wzorcowania i termin następnego, a przyrządy „nie używać” i „tylko orientacyjny” są wyraźnie oznaczone
- Wzorcowanie wewnętrzne ma procedurę, przeszkolony personel, nadzorowaną temperaturę i wzorce odniesienia wzorcowane na zewnątrz
- Sprawdzenia pośrednie są określone i zapisywane
- Istnieje pisemny proces postępowania z wynikami poza tolerancją, w tym analiza wsteczna i powiadomienie klienta
Pytania do japońskiego dostawcy o wzorcowanie
- Czy możecie udostępnić ewidencję przyrządów (kosei daichō) dla przyrządów używanych do kontroli naszych wyrobów?
- Które z nich wzorcowano w systemie JCSS, a które wzorcowaniem zwykłym? Czy dla zwykłych możecie dostarczyć schemat spójności pomiarowej?
- Czy świadectwa JCSS mają łączony znak ILAC MRA?
- Jak ustaliliście każdy okres wzorcowania i jak go przeglądacie?
- Czy w zapisach przechowujecie wartości as found sprzed adiustacji?
- Jakie sprawdzenia pośrednie wykonujecie między wzorcowaniami i jak często?
- Jeśli przyrząd użyty do naszych wyrobów okaże się poza tolerancją, jak daleko wstecz prowadzicie analizę i kiedy nas powiadomicie?
Krótka prośba, którą możesz dostosować:
Temat: Zapisy wzorcowania wyposażenia kontrolnego (nr wyrobu XXXX)
W związku z naszym audytem dostawcy w dniu [data] prosimy o przesłanie następujących dokumentów dla przyrządów używanych w kontroli końcowej wyrobu nr XXXX: (1) ewidencji przyrządów (kosei daichō) z okresami i terminami, (2) aktualnych świadectw wzorcowania, z zaznaczeniem, które są JCSS i czy mają znak ILAC MRA, (3) wartości as found z ostatniego wzorcowania oraz (4) procedury ustalania okresów i postępowania z wynikami poza tolerancją. Wystarczy streszczenie po angielsku, jeśli oryginały są po japońsku.
Gdzie to nie obowiązuje
- Klasy krytyczności, kolumny ewidencji i reguły okresów różnią się w zależności od firmy i branży. Przykłady tutaj są ogólne i nie stanowią normy.
- Jeśli przepis, umowa z klientem lub norma ustala konkretny okres, ma on pierwszeństwo. Sprawdź także wymagania swojego klienta.
- Japońska ustawa o miarach (kentei i kontrola okresowa) obowiązuje tylko w Japonii. W Polsce stosuje się krajowe i unijne przepisy metrologii prawnej.
- Przy świadectwach przeznaczonych poza Japonię sprawdź łączony znak ILAC MRA i upewnij się u klienta, że świadectwo zaakceptuje.
Wzorcowaniem zwykle kierują działy zapewnienia jakości i kontroli jakości, ale pracownicy produkcji i utrzymania ruchu, którzy obsługują przyrządy w procesie, też zyskują na znajomości tych zasad, w codziennych sprawdzeniach i przy decyzji, co robić, gdy coś wygląda podejrzanie. Dobrym pierwszym krokiem jest otwarcie własnej ewidencji i sprawdzenie dwóch rzeczy: czy każdy okres ma pisemne uzasadnienie i czy zapisywane są wartości as found.
FAQ
Jak często wzorcować przyrządy pomiarowe?
Nie ma jednego okresu wynikającego z przepisów. Ustala go użytkownik na podstawie ryzyka, takiego jak dryf, częstość użytkowania, środowisko i wymagana dokładność. Wiele firm stosuje raz w roku dla wszystkiego, ale i tak musi mieć pisemne uzasadnienie tego okresu.
Czy świadectwo wzorcowania podaje termin następnego wzorcowania?
Zwykle nie. Według ISO/IEC 17025 świadectwo lub etykieta nie może zalecać okresu wzorcowania, chyba że klient się na to zgodził. Okres ustala użytkownik.
Czym jest świadectwo wzorcowania JCSS?
To świadectwo ze znakiem JCSS, wydane przez laboratorium wzorcujące zarejestrowane na podstawie japońskiej ustawy o miarach po ocenie NITE względem ISO/IEC 17025. Wykazuje spójność pomiarową z japońskimi wzorcami państwowymi bez osobnego schematu spójności pomiarowej.
Czy wzorcowanie JCSS jest obowiązkowe?
Nie. JCSS jest dobrowolny, a każda firma sama decyduje, czy z niego korzysta. Jeśli klient wymaga świadectw JCSS albo świadectwa trafiają do klienta poza Japonią, przed zamówieniem sprawdź zakres JCSS wykonawcy i jego status ILAC MRA.
Czym różni się wzorcowanie od codziennego sprawdzenia?
Wzorcowanie porównuje przyrząd ze wzorcem odniesienia, aby ustalić jego błąd. Codzienne sprawdzenie to sprawdzenie pośrednie między wzorcowaniami prostym urządzeniem, na przykład sprawdzenie zera mikrometru płytką wzorcową przed zmianą. Stabilne wyniki codziennych sprawdzeń uzasadniają też dłuższy okres.
Źródła
- Definicje wzorcowania, sprawdzenia i adiustacji; spójność pomiarowa; świadectwa JCSS i schematy spójności: METI, Measurement Standards FAQ (General) (po japońsku)
- Łańcuch wzorcowań i niepewność: AIST NMIJ, „What is traceability?” (po japońsku)
- Przegląd JCSS i łączony symbol ILAC MRA: NITE IAJapan, JCSS Overview (po japońsku)
- Okresy ustala użytkownik; brak okresu na świadectwach: JEMIMA, JCSS FAQ (po japońsku)
- Ustalanie i przegląd okresów: ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022, Guidelines for the determination of recalibration intervals of measuring equipment
- Przyrządy podlegające kontroli prawnej w Japonii, urzędowe sprawdzenie i kontrola okresowa: METI, Using specified measuring instruments (po japońsku)
- Pkt 7.1.5.2 ISO 9001: ISO/IATF School, ISO 9001 7.1.5.2 Measurement traceability (po japońsku)
Oryginalny artykuł po japońskuTen poradnik powstał na podstawie artykułu MONOSCOPE napisanego dla czytelników w Japonii: 計測器の校正周期の決め方｜何年ごと？トレーサビリティ・台帳・記録の残し方
O redakcji
Redakcja MONOSCOPEFOUNDER & EDITOROkoło dziesięciu lat pracy u producenta urządzeń przemysłowych i w firmie inżynieryjnej realizującej instalacje: oferty, projektowanie i uruchamianie urządzeń, a następnie przejście do marketingu internetowego. Obecnie doradztwo internetowe dla producentów B2B i pomoc w przystępnym przedstawianiu ich produktów i technologii. Japońskie państwowe uprawnienia Energy Manager oraz głównego inżyniera elektryka trzeciej klasy.
Od 2017 roku prowadzenie bloga inżynierskiego (ponad 500 artykułów) i japońskojęzycznego kanału na YouTube z około 20 000 subskrybentów. Każdy poradnik powstaje z perspektywy japońskiej hali produkcyjnej i jest weryfikowany z przywołanymi normami.
