Kalibrasyon Periyodu ve JCSS Sertifikası: Kayıt Rehberi
Japon bir müşteri fabrikanızı denetlemeye geliyor ya da Japonya'daki ana şirketten bir kalite kontrol listesi geldi. Listede büyük olasılıkla kosei daicho (校正台帳, kalibrasyon takip listesi), "JCSS'li" kalibrasyon sertifikaları ve her kalibrasyon periyodu için yazılı bir gerekçe istenir. Japon bir tedarikçiden satın alıyorsanız aynı ifadeler karşınıza ters yönden çıkar: JCSS damgalı sertifikalar, 校正済 (kosei-zumi, kalibre edildi) yazılı etiketler ve Excel'de tutulan listeler.
Bunların hiçbiri yalnızca Japonya'ya özgü değildir. Bunlar, TS EN ISO 9001'in ölçüm izlenebilirliği şartı ile kalibrasyon periyotlarına ilişkin uluslararası kılavuzun Japon kalite ekiplerinin alışkanlıklarıyla uygulanmış hâlidir. Bu rehber JCSS'in ne olduğunu, Japon firmaların kalibrasyon sıklığını nasıl belirlediğini, kalibrasyon takip listesi ve kalibrasyon kaydında genellikle nelerin yer aldığını ve bir cihaz kalibrasyonda tolerans dışı çıktığında ne yapılacağını anlatır. Sonda bir kontrol listesi ve Japon tarafa gönderebileceğiniz sorular yer alır.
- Tüm cihazlar için tek bir kalibrasyon periyodunu belirleyen bir kanun yoktur. Cihazı kullanan firma periyodu kendisi belirler ve gerekçesini kayıt altına alır.
- Uluslararası kılavuz ILAC-G24 / OIML D 10, ilk periyodun riske (kayma, kullanım yoğunluğu, ortam, gereken doğruluk) göre belirlenmesini ve yeni cihazların başlangıçta daha sık kalibre edilmesini önerir.
- Periyodu gözden geçirmenin en basit yolu "basamak" (staircase) yöntemidir: hata toleransın belirli bir oranı içinde kalıyorsa periyodu uzatın, kalmıyorsa kısaltın. Her şeyi "varsayılan olarak bir yıl"da bırakmayın.
- JCSS sertifikası, Japonya'nın ulusal ölçüm standartlarına izlenebilirliği gösterir. Kendi toleransınıza göre uygun/uygun değil kararı yine size aittir ve sertifikada normalde bir sonraki kalibrasyon tarihi yazmaz.
- Kalibrasyon takip listesinde her cihazın numarası, periyodu, son kalibrasyon tarihi, bir sonraki termin ve durumu yer alır. Sonuçlar periyodun gözden geçirilmesine geri beslenir.
İçindekiler
- Kalibrasyon, Doğrulama ve Ayar Arasındaki Fark
- İzlenebilirlik ve JCSS Nasıl Çalışır?
- ISO 9001'in Şartları (Madde 7.1.5.2)
- Altı Adımlı Kalibrasyon Yönetimi Döngüsü
- Kalibrasyon Periyodu Nasıl Belirlenir ve Gözden Geçirilir?
- Kalibrasyon Kayıtları ve Durum Etiketleri
- Bir Cihaz Kalibrasyonda Kalırsa Ne Yapılmalı?
- Denetimlerde Sık Görülen Kalibrasyon Boşlukları
- Kontrol Listesi: Kalibrasyon Takip Listesi ve Kayıtlar
- Japon Tedarikçiye Kalibrasyon Hakkında Sorulacak Sorular
- Bu Rehberin Geçerli Olmadığı Durumlar
- SSS
- Kaynaklar
Kalibrasyon, Doğrulama ve Ayar Arasındaki Fark
Kalibrasyon (校正, kosei), bir cihazı referans standartla karşılaştırarak göstergesinin ne kadar saptığını bulmaktır. Japonya Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı (METI) uluslararası tanımı izler: kalibrasyon sonucu, hata değerinin ne kadar güvenilir olduğunu gösteren bir ölçüm belirsizliğiyle birlikte verilir.
Kalibrasyon yalnızca hatayı söyler, cihazı düzeltmez. Hatayı öğrendikten sonra okumalarınızı düzeltebilir ya da hata tolerans dışıysa cihazı onarıma veya ayara gönderebilirsiniz.
Bununla sık karıştırılan iki terim daha vardır. Doğrulama (検証, kensho), hatanın JIS (Japon Endüstri Standartları) toleransı gibi belirlenmiş bir sınırın içinde olup olmadığını kontrol eder ve uygun ya da uygun değil sonucunu verir. Ayar (調整, chosei), hata çok büyük olduğunda cihazın göstergesini doğru değere getirmek için cihaz üzerinde yapılan işlemdir.
Üçü çoğu zaman art arda yapılır, ancak her birinin amacı ve sonucu farklıdır.
Tanımlar: METI Ölçüm Standartları SSS (Genel) ve ISO/IEC Guide 99:2007 (VIM).
Kısacası kalibrasyon "Bu cihaz referanstan ne kadar sapıyor?" sorusunu, doğrulama ise "Bu hatayla kullanmaya devam edebilir miyiz?" sorusunu yanıtlar. Kalite kontrol çoğu zaman ikisini birden gerektirir: biri kalibrasyon sertifikasındaki değerleri firmanın kendi toleransıyla karşılaştırır ve uygun ya da uygun değil kararını verir.
Kalibrasyon yalnızca kumpas ve mikrometre için değildir. Okumaları ürün kalitesine karar vermek için kullanılıyorsa termometreler, manometreler, teraziler, tork anahtarları ve elektriksel ölçü aletleri de kapsama girer.
İzlenebilirlik ve JCSS Nasıl Çalışır?
Ölçüm biliminde izlenebilirlik, bir ölçüm sonucunun kesintisiz bir kalibrasyon zinciri aracılığıyla ulusal ölçüm standardına bağlanması demektir. Saha cihazı kendisinden daha doğru bir dahili standartla kalibre edilir, bu standart dış bir kalibrasyon laboratuvarında daha da doğru bir standartla kalibre edilir ve zincir ulusal standartta biter. AIST'e (Ulusal İleri Endüstriyel Bilim ve Teknoloji Enstitüsü) bağlı Japonya Ulusal Metroloji Enstitüsü (NMIJ) buna "kalibrasyon zinciri" der.
Her seviye bir üst seviye tarafından kalibre edilir; böylece saha okumaları ulusal standarda bağlanır.
Zincir ölçüm alanına göre değişir. Birçok firma dahili kalibrasyon yapmaz ve saha cihazlarını doğrudan dış laboratuvara gönderir.
Zincirin her halkası için değerlendirilmiş bir belirsizlik gerekir. NMIJ'nin açıklamasına göre her kalibrasyonda belirsizliğin açıkça belirtilmesi izlenebilirliğin gerekli koşullarından biridir. "Daha üst bir standartla kalibre ettik" demek tek başına yetmez; zincir, kaydın her kalibrasyonun ne kadar doğrulukla yapıldığını da göstermesiyle bütünleşir.
Aynı fikir, birden fazla ekseni ve probu bir arada kullanan koordinat ölçüm makineleri (CMM) için de geçerlidir: doğrulukları bir referans standartla kontrol edilir ve bu standart daha üst seviyedeki standartlara bağlanır.
JCSS ile Sıradan Kalibrasyon Arasındaki Fark
JCSS (Japan Calibration Service System), Japonya'nın Ölçü Kanunu (keiryo ho) kapsamında kurulmuş kalibrasyon izlenebilirlik sistemidir. İki bölümden oluşur: ulusal ölçüm standartlarını sağlayan bir sistem ve kalibrasyon laboratuvarlarını değerlendirip kaydeden bir sistem. NITE (Ulusal Teknoloji ve Değerlendirme Enstitüsü) laboratuvarları hükümet adına değerlendirir ve kaydeder; değerlendirmede test ve kalibrasyon laboratuvarları için uluslararası standart olan ISO/IEC 17025'e uygunluk kontrol edilir.
Kayıtlı bir laboratuvarın kayıt kapsamı içinde düzenlediği JCSS işaretli bir sertifika, Japonya'nın ulusal standartlarına izlenebilirliği tek başına gösterir. METI'nin SSS sayfasına göre bir müşteri, örneğin ISO 9001 şartı olarak, ulusal standartlara izlenebilirliğin teyidini istediğinde JCSS sertifikası yeterlidir; izlenebilirlik şeması eklemek gerekmez.
JCSS dışındaki sıradan kalibrasyon, çoğu zaman ippan kosei (一般校正, genel kalibrasyon) olarak adlandırılır ve farklıdır. Aynı bağlantıyı göstermek için laboratuvarın ya da tedarikçinin genellikle bir izlenebilirlik şeması ve kullanılan standartların sertifikalarını sunması gerekir. Japonya'da JCSS isteğe bağlıdır; kullanıp kullanmamaya her firma kendisi karar verir.
Türkiye'de Karşılığı: TÜRKAK Akreditasyonu
Türkiye'de kalibrasyon laboratuvarları genellikle TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17025'e göre akredite edilir ve ulusal standartlar TÜBİTAK UME'ye dayanır. TÜRKAK akreditasyonu ile JCSS birebir aynı sistem değildir; ikisi de ISO/IEC 17025 esasına dayansa da kayıt ve işaret kuralları ayrıdır.
Japon müşterinizin yerel bir laboratuvarın sertifikasını kabul edip etmeyeceğini şartnamesinden okuyun ya da yazılı olarak sorun. Laboratuvarın akreditasyon kapsamının (ölçüm büyüklüğü, aralık ve ölçüm belirsizliği) kalibre edeceğiniz cihazı karşıladığını da sipariş vermeden önce kontrol edin.
JCSS Sertifikası Japonya Dışında Kabul Edilir mi?
Her JCSS sertifikası edilmez. JCSS, ILAC MRA'ya (Uluslararası Laboratuvar Akreditasyon İşbirliği'nin karşılıklı tanıma düzenlemesi) ve bölgesel APAC düzenlemesine taraftır; ancak JCSS akreditasyon sembolünü ILAC MRA işaretiyle birlikte taşıyan sertifikaları yalnızca ek ve isteğe bağlı bir sözleşme imzalayan kayıtlı laboratuvarlar düzenleyebilir. Sertifikalar başka bir ülkede kullanılacaksa sipariş vermeden ya da sertifikayı kabul etmeden önce bu birleşik sembolün bulunup bulunmadığına bakın.
ISO 9001'in Şartları (Madde 7.1.5.2)
Birçok üretici için kalibrasyon yönetimini kurmanın doğrudan nedeni, "Ölçüm izlenebilirliği" başlıklı ISO 9001 madde 7.1.5.2'dir. İzlenebilirlik bir müşteri ya da yasal şart olduğunda veya kuruluş ölçüm sonuçlarına güven vermek için bunu zorunlu gördüğünde geçerlidir. Japonya aynı metni JIS Q 9001:2015 olarak yayımlar; Türkiye'de karşılığı TS EN ISO 9001'dir.
Kalibre etmek yalnızca bir parçadır. Ayrıca cihazı tanımlamalı, korumalı ve uygun olmadığı anlaşıldığında harekete geçmelisiniz.
Şartların özetidir. Tam metin için ISO 9001:2015'e (TS EN ISO 9001, JIS Q 9001:2015) bakın.
Ekiplerin en sık atladığı madde sonuncusudur. Kalibrasyonda kalan bir cihazı onarmak dosyayı kapatmaz. O cihazla kabul ettiğiniz parçaların gerçekten uygun olup olmadığını da söyleyebilmeniz gerekir. Kalibrasyon yönetiminin bu kadar ağır sayılmasının büyük bir nedeni budur. Aşağıdaki kalibrasyonda kalan cihaz bölümü ne yapılacağını anlatır.
Otomotiv tedarik zincirinde IATF 16949 da bu şarta kalibrasyon kayıtları ve harici laboratuvar şartları ekler (madde 7.1.5.2.1 ve 7.1.5.3). Müşterinizin ek şartlarını mutlaka kontrol edin.
Japonya'nın Ölçü Kanunu Ayrı Bir Sistemdir
Japon takip listelerinde bazen kentei (検定, resmî doğrulama) veya teiki kensa (定期検査, periyodik muayene) de görülür. Bunlar ISO 9001'den değil, Japonya'nın Ölçü Kanunu'ndan (keiryo ho) gelir. Terazi, su sayacı, aydınlık düzeyi ölçer ve ses seviyesi ölçer gibi belirli cihazlar, Japonya'da ticaret veya belgelendirme amacıyla kullanıldıklarında resmî doğrulama işareti taşımak zorundadır ve bazı türlerin sabit bir geçerlilik süresi vardır. Ticaret ya da belgelendirme için kullanılan otomatik olmayan teraziler ve ağırlıklar ayrıca yerel yönetimlerin yaptığı periyodik muayenelerden geçmelidir.
Bunlar Japonya içindeki yasal yükümlülüklerdir ve amaçları ile prosedürleri isteğe bağlı ISO 9001 kalibrasyonundan farklıdır. Türkiye'deki fabrikanız bunun yerine yerel yasal metroloji kurallarına (3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu ve ilgili yönetmelikler) uyar; hangi cihazların kapsama girdiğini ilgili kuruma veya laboratuvarınıza teyit ettirin. Yalnızca iç kontrol için kullanılan cihazlar resmî doğrulama işareti gerektirmez. Japon bir tedarikçi ağırlığa göre fatura kesiyorsa, terazilerinin Ölçü Kanunu kapsamına girip girmediğini sorun.
Altı Adımlı Kalibrasyon Yönetimi Döngüsü
Kalibrasyon yönetimini ilk kez kuruyor ya da bir denetim bulgusundan sonra düzeltiyor olsanız da mantık aynıdır. Neyin kalibre edileceğine, her cihazın ne kadar kritik olduğuna, nasıl kalibre edileceğine, ne sıklıkla yapılacağına, durumunun nasıl gösterileceğine ve sonucun nasıl kaydedileceğine karar verin. Bu sırayla ilerlemek boşlukları en aza indirir.
Üç adım sistemi kurar. Üç adım her kalibrasyonda tekrarlanır.
ADIM 05'te tolerans dışı bir cihaz bulunursa, geçmiş ölçüm sonuçları üzerindeki etkiyi araştırın.
1'den 3'e kadar olan adımlar bir kez belirlendikten sonra nadiren değişir. 4'ten 6'ya kadar olan adımlar her kalibrasyonda tekrarlanır. 6. adımdan 4. adıma geri dönen bir döngü yoksa periyotlar sonsuza kadar "şimdilik bir yıl"da kalır ve kimse periyodun doğru olup olmadığını sorgulamadan kalibrasyon maliyetleri sürer.
Kapsam da önemlidir. Çok fazla şey dahil ederseniz sistem yürütülemeyecek kadar ağırlaşır. Çok az dahil ederseniz bir denetçi bir cihazı gösterip neden kontrol altında olmadığını sorar.
Adım 1: Tüm Cihazları Kalibrasyon Takip Listesine Alın
Önce fabrikadaki tüm ölçüm cihazlarını bulun; yalnızca kalite kontrol odasındakileri değil. Üretim hattında kullanılan tork anahtarları ve termometreler ile ekipmanlara monte edilmiş manometreler de adaydır. Ölçüt basittir: Birisi ürünün ya da proses koşulunun uygun olup olmadığına karar vermek için bu okumaya bakıyor mu? Bakıyorsa kapsama girer.
Her cihaza benzersiz bir numara verin ve takip listesine girin. Tipik bir Japon kosei daicho'sunda en az şu sütunlar bulunur:
- Cihaz numarası, cihaz adı, üretici, model, seri numarası
- Ölçüm aralığı, çözünürlük (en küçük bölüntü), bulunduğu yer ve bölüm, sorumlu kişi
- Kritiklik sınıfı, kalibrasyon yöntemi (dahili veya harici), kalibrasyon sağlayıcısı
- Kalibrasyon periyodu, son kalibrasyon tarihi, bir sonraki termin, mevcut durum (kullanıma uygun, kullanma, onarımda vb.)
Aşağıda üç satırın nasıl görünebileceğine dair kurgusal bir örnek var:
| No | Cihaz | Sınıf | Yöntem | Periyot | Son kal. | Sonraki termin | Durum |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| M-0012 | Dış çap mikrometresi 0–25 mm, son kontrol | A | Harici (JCSS) | 12 ay | 2026-04-10 | 2027-04-10 | Kullanıma uygun |
| T-0105 | Tork anahtarı, Hat 2 | B | Dahili | 6 ay | 2026-07-01 | 2027-01-01 | Kullanıma uygun |
| R-0031 | Termometre, depo | C | Kullanımdan önce kontrol | — | — | — | Yalnızca referans |
Kişisel kumpaslar ve rafta duran yedek cihazlar kolayca gözden kaçar. Kullanılma ihtimali varsa takip listesine alın. Yoksa "kalibrasyon kapsamı dışında" diye etiketleyin ve sonradan karışmasınlar diye çalışma alanından uzakta tutun.
Adım 2: Cihazları Kritikliğe Göre Sınıflandırın
Tüm cihazları aynı seviyede kontrol etmek pahalı ve yavaştır. Birçok Japon fabrika bunun yerine cihazları ürün için uygun/uygun değil kararlarını ne kadar etkilediklerine göre sınıflandırır ve her sınıf için yöntemi ve periyodu değiştirir.
Bir cihaz uygun/uygun değil kararını ne kadar doğrudan belirliyorsa, izlenebilirlik ve kayıtları o kadar sıkı olmalıdır.
Sınıfların sayısı ve adları firmaya göre değişir. Bu genel bir örnektir.
Sınıf C gibi kalibre edilmeyen cihazlar bulunduruyorsanız, sahadaki çalışanlar bunları bir bakışta ayırt edebilmelidir. "Yalnızca referans" etiketli bir ölçü aletinin fark edilmeden kontrolde kullanılması en sık görülen denetim bulgularından biridir.
Ayrıca cihazın doğruluğuna ürün toleransı açısından da bakın. Resimdeki boyut ve geometrik toleranslar ne kadar dar olursa, küçük bir cihaz hatası uygun/uygun değil kararını o kadar kolay tersine çevirebilir.
Adım 3: Dahili ve Harici Kalibrasyon Arasında Karar Verin
Dahili kalibrasyonda, dışarıda kalibre edilmiş bir referans standart kullanılarak kendi fabrikanızdaki saha cihazları kalibre edilir. Birçok fabrika dahili standart olarak mastar blokları bulundurur ve çok sayıdaki kumpas ve mikrometresini kendisi kalibre eder.
Dahili kalibrasyon maliyet ve zaman kazandırır; ancak firma bu durumda yazılı prosedürü, işi yapan kişilerin yetkinliğini ve sıcaklık gibi ortam koşullarını kontrol altında tutmalıdır. İzlenebilirlik zinciri kopmasın diye referans standartların kendileri yine düzenli olarak dışarıda kalibre edilmelidir.
Harici kalibrasyon, cihazı üreticiye ya da bir kalibrasyon laboratuvarına göndermek demektir. Sınıf A cihazlar ve dahili olarak kalibre edemediğiniz her şey bu yoldan gider. Bir müşteri JCSS sertifikası şart koşuyorsa ya da sertifikalar Japonya dışındaki bir müşteriye gidecekse, sipariş vermeden önce sağlayıcının o kalibrasyon alanını JCSS kapsamında ve gerekiyorsa ILAC MRA kapsamında karşıladığını teyit edin.
Kalibrasyon Periyodu Nasıl Belirlenir ve Gözden Geçirilir?
En çok soru, 4. adımda gelir. Önce şunu anlamak gerekir: JCSS kalibrasyon periyodunu belirlemez. Ne sıklıkla kalibre edileceğine cihazın kullanıcısı karar verir.
Japonya Elektrikli Ölçü Aletleri Üreticileri Birliği (JEMIMA), ISO/IEC 17025 uyarınca bir kalibrasyon sertifikasının veya etiketinin, müşteri bunu kabul etmedikçe önerilen bir kalibrasyon periyodu içermemesi gerektiğine dikkat çeker. Dolayısıyla "kalibrasyon laboratuvarı bir yıl dedi" geçerli bir gerekçe değildir. Firmanızın her periyot için kendi dayanağı olmalı ve bunu açıklayabilmelidir.
İlk Periyodu Riske Göre Belirleme
Uluslararası referans, "Ölçüm ekipmanının yeniden kalibrasyon periyotlarının belirlenmesi için kılavuz" başlıklı ILAC-G24 / OIML D 10'dur. Kılavuz, ilk periyodun esas olarak bir risk değerlendirmesine dayandığını belirtir ve dikkate alınacak faktörleri sıralar.
Cihaza, nasıl kullanıldığına ve ne kadar doğru olması gerektiğine bakın.
ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022'nin 5.1 bölümündeki faktörlere dayanır. Liste personel eğitimi gibi maddeleri de içerir.
Kılavuz ayrıca iki maliyeti dengelemenizi ister: kısa periyotlar kalibrasyon maliyetini artırır, uzun periyotlar ise ölçümlerin güvenilirliğinin düşme riskini artırır. Yeni ekipmanın nasıl performans gösterdiğini görmek için başlangıçta daha sık kalibre edilmesini önerir. Olağan yaklaşım, kısa başlamak ve veri biriktikçe periyodu uzatmaktır.
Periyotların "yılda bir" gibi takvim süresine dayanması gerekmez. Kullanım saatine ya da kullanım sayısına da dayanabilirler; bu, zaman esaslı bakım ile duruma dayalı bakım (TBM ve CBM) arasındaki farka benzer.
Kalibrasyon Verileriyle Periyotları Gözden Geçirme
ILAC-G24, bir standart veya belirlenmiş yöntem gibi bir normatif doküman periyodu belirlemedikçe sabit periyotların korunmasını önermez. Kalibrasyon sonuçlarına dayanarak periyotları gözden geçirmek için beş yöntem tanımlar.
Her cihaza uyan tek bir yöntem yoktur. Cihazın davranışına göre seçin.
ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022'nin 6. bölümünden özetlenmiştir.
Küçük ve orta ölçekli fabrikalarda başlamak için en kolay yol basamak yöntemidir. Örneğin prosedürde şöyle yazabilir: "Hata art arda üç kalibrasyonda toleransın yarısı içindeyse periyodu uzatın. Toleransı aşarsa kısaltın." Böyle bir kural yazılıysa sorumlu kişi değişse bile karar aynı kalır. Karar sınırlarını cihaz türü veya sınıfı için kendiniz belirleyin ve prosedüre yazın.
Kontrol kartı yöntemi, her kalibrasyonda bulunan hatayı zaman içinde işler ve toleransa ne zaman ulaşacağını tahmin eder. Kontrol kartlarını zaten kullanan kalite çalışanları bunu önce referans standartlar gibi uzun ömürlü ekipmanlarda deneyebilir.
ILAC-G24 ayrıca kalibrasyonlar arasında ara kontroller yapılmasını bekler. Vardiya başlamadan önce bir mikrometrenin sıfırını mastar blokla kontrol etmek ya da bir terazinin göstergesini referans ağırlıkla kontrol etmek tipik örneklerdir. Ara kontrol sonuçlarının kararlı olması da periyodu uzatmayı destekler.
Kalibrasyon Kayıtları ve Durum Etiketleri
5. ve 6. adımlar her kalibrasyonda gerçekleşir. Bir denetimde, uygun/uygun değil kararı ve kaydı olmayan bir kalibrasyon hiç yapılmamış gibi değerlendirilir.
Adım 5: Sonuca Karar Verin ve Cihazı Etiketleyin
Dış laboratuvardan bir sertifika geldiğinde, değerlerini kendi toleransınızla karşılaştırın ve uygun ya da uygun değil kararını verin. Sertifikada hata ve belirsizlik yazar. Uygun/uygun değil kararı kullanıcının işidir ve kullanıcının kendi kriterlerine dayanır.
Karar verilmeden dosyalanan bir sertifika doğrulama sayılmaz. Kararın ardından cihazın veya kutusunun üzerine bir kalibrasyon etiketi yapıştırın; böylece durum sahada görülebilir. Cihaz numarasını, kalibrasyon tarihini ve bir sonraki terminini taşıyan bir etiket, kullanıcıların süresi geçmiş bir cihazı hemen fark etmesini sağlar. Kullanılmaması gereken cihazları ayrı bir etiketle işaretleyin ve kullanılabilir olanlardan ayrı bir yerde saklayın.
Adım 6: Her Kalibrasyon Kaydında Neler Saklanmalı?
Kalibrasyon kayıtları ISO 9001 için kanıttır ve aynı zamanda periyotları gözden geçirmek için ihtiyaç duyduğunuz geçmiştir. ILAC-G24 de gelecekteki periyot kararları için kalibrasyon sonuçlarının geçmiş veri olarak toplanıp saklanmasını ister. Her kalibrasyon için en azından şunları saklayın:
- Cihaz numarası ve kalibrasyon tarihi
- Yöntem (dahili veya harici), kalibrasyonu kimin yaptığı veya hangi laboratuvar olduğu ve kullanılan referans standardın numarası
- Kalibrasyon sırasındaki ortam koşulları (sıcaklık vb.)
- Ayar öncesi değer (as-found) ve ayar yapıldıysa ayar sonrası değer (as-left)
- Tolerans, uygun/uygun değil kararı ve kararı kimin verdiği
- Uygun değilse: alınan önlem ve geçmiş ölçümler üzerindeki etki incelemesinin sonucu
- Bir sonraki termin ve periyot değiştiyse gerekçesi
En sık eksik olan madde ayar öncesi değerdir (調整前の値, chosei-mae no atai; as-found). Bir dış laboratuvardan kalibrasyona ek olarak ayar da isterseniz sertifikada yalnızca ayar sonrası değer (as-left) yer alabilir. Ayar öncesi değer olmadan cihazın son kalibrasyondan bu yana ne kadar saptığını bilemezsiniz; dolayısıyla geçmiş ölçümlerin doğru olup olmadığına ya da periyodun uygun olup olmadığına karar veremezsiniz. Sipariş verirken ayar öncesi verileri açıkça isteyin.
Kâğıt takip listesi ya da Excel iş görür; ancak cihaz sayısı arttıkça terminleri izlemek zorlaşır. Yaklaşan terminlerdeki cihazları listeleyebilen bir format, süresi geçmiş cihazların kullanımda kalmasını önlemeye yardım eder.
Bir Cihaz Kalibrasyonda Kalırsa Ne Yapılmalı?
Bazen kalibrasyon, bir cihazın tolerans dışında olduğunu gösterir. Cihazı sadece ayarlayıp devam ederseniz ISO 9001'in şartını atlamış olursunuz: önceki ölçüm sonuçlarının hâlâ geçerli olup olmadığını kontrol etmek.
Cihazı düzeltmeden önce de sonra da geçmiş uygun/uygun değil kararları üzerindeki etkiyi mutlaka kontrol edin.
Geriye dönük sürenin ne kadar kısa tutulabileceği, periyodun uzunluğuna ve ara kontrol kayıtlarına bağlıdır.
Ne kadar geriye gitmeniz gerektiğini günlük kayıtlarınız belirler. Son kalibrasyon tarihi, cihazın kullanıldığı kontrol kayıtları ve ara kontrol sonuçları varsa geriye dönük incelemeyi "sorunsuz geçen son ara kontrolden bu yana" ile sınırlayabilirsiniz. Bunlar yoksa son kalibrasyondan bu yana verilen her karar şüpheli hâle gelir; yeniden ölçüm ve ayıklama çok büyür. Sevk edilmiş ürünler etkilenmiş olabilirse müşteriye bildirim yapmanız gerekebilir.
Bu bildirimi dört noktada toplayın: kök neden, etki kapsamı, geçici önlem (taisho) ve tekrarını önleyen karşı önlem (taisaku). 8D raporu formatı iyi bir modeldir. Yönetimden kaynaklanan nedenlere de inin: fazla uzun bir periyot ya da operatörlerin düşürülen bir ölçü aletini bildirmesi için basit bir yolun olmaması gibi. Aynı uygunsuzluğun geri gelmesini böyle engellersiniz.
Denetimlerde Sık Görülen Kalibrasyon Boşlukları
Bu sorunlar eksik sistemden çok, günlük uygulamadaki küçük aksaklıklardan kaynaklanır.
- Periyodun gerekçesi yok. Her şey yılda bire ayarlanmış ve kimse nedenini açıklayamıyor. Tek tip periyot kendi başına yanlış değildir; ancak prosedür bunun kritiklik ve kullanım sıklığı dikkate alınarak seçildiğini belirtmelidir. Sonuçlara göre periyotları uzatan veya kısaltan bir döngü maliyeti de kontrol altında tutar.
- Karar verilmeden dosyalanan sertifikalar. Sertifika dosyalanır ve iş bitmiş sayılır. Prosedüre bir adım ekleyin: sertifika gelir gelmez uygun/uygun değil alanını doldurun ve kararı kimin verdiğini kaydedin.
- Takip listesinde olmayan cihazlar. Kişisel bir kumpas ya da başka bir bölümden ödünç alınmış bir ölçü aleti kontrolde kullanılır hâle gelir. Denetçiler bunları sahada sık sık bulur. Kalibrasyon etiketi olmayan cihazların uygun/uygun değil kararlarında kullanılmayacağını kural hâline getirin; yeni cihazı ilk kullanımdan önce kaydedip kalibre edin.
- Düşme veya onarımdan sonra kalibrasyon yapılmıyor. Periyodun içinde bile, düşürülmüş ya da onarımdan dönmüş bir cihaz değişmiş olabilir. ISO 9001'in cihazları hasardan ve bozulmadan koruma şartı da aynı yönü gösterir: terminini beklemeden kontrol edin veya kalibre edin. Düşürmeyi bildirmenin rahat olduğu bir çalışma ortamı ve sonrasında ne olacağını anlatan net bir prosedür, bunların daha fazlasını yakalar.
Kontrol Listesi: Kalibrasyon Takip Listesi ve Kayıtlar
Japon bir müşteri denetiminden önce kendi sisteminizi kontrol etmek ya da bir Japon tedarikçinin kayıtlarını gözden geçirmek için bu listeyi kullanın.
- Uygun/uygun değil veya proses kararlarında kullanılan her cihazın bir numarası var ve takip listesinde yer alıyor
- Her cihazın bir kritiklik sınıfı ve kalibrasyon yöntemi (dahili veya harici) var
- Her periyodun yazılı bir dayanağı var ve prosedür periyotların nasıl uzatılıp kısaltıldığını belirtiyor
- Sertifikalar izlenebilirliği gösteriyor: JCSS işareti ya da sıradan kalibrasyonda izlenebilirlik şeması ve kullanılan standartların sertifikaları (yerel laboratuvarda TÜRKAK akreditasyon sembolü ve kapsamı)
- Japonya dışında kullanılacak sertifikalarda, gerekli yerde ILAC MRA birleşik işareti var
- Her sertifikada, kullanıcının kendi toleransına göre uygun/uygun değil kararı ve kararı verenin adı var
- Kayıtlar yalnızca ayar sonrası değerleri değil, ayar öncesi değerleri de içeriyor
- Cihazlardaki etiketler cihaz numarasını, kalibrasyon tarihini ve bir sonraki terminini gösteriyor; "kullanma" ve "yalnızca referans" cihazlar açıkça işaretli
- Dahili kalibrasyonun prosedürü, eğitimli personeli, kontrollü sıcaklığı ve dışarıda kalibre edilmiş referans standartları var
- Ara kontroller tanımlı ve kaydediliyor
- Tolerans dışı sonuçlar için geriye dönük incelemeyi ve müşteri bildirimini içeren yazılı bir süreç var
Japon Tedarikçiye Kalibrasyon Hakkında Sorulacak Sorular
- Parçalarımızı kontrol etmekte kullanılan cihazların kalibrasyon takip listesini (kosei daicho) paylaşabilir misiniz?
- Bunlardan hangileri JCSS kapsamında, hangileri sıradan kalibrasyonla kalibre ediliyor? Sıradan olanlar için izlenebilirlik şemasını verebilir misiniz?
- JCSS sertifikaları ILAC MRA birleşik işaretini taşıyor mu?
- Her kalibrasyon periyodunu nasıl belirlediniz ve nasıl gözden geçiriyorsunuz?
- Kayıtlarınızda ayar öncesi (as-found) değerler saklanıyor mu?
- Kalibrasyonlar arasında hangi ara kontrolleri, ne sıklıkla yapıyorsunuz?
- Parçalarımız için kullanılan bir cihaz tolerans dışı çıkarsa ne kadar geriye doğru inceleme yapıyorsunuz ve bize ne zaman bildirim yapacaksınız?
Uyarlayabileceğiniz kısa bir talep metni (Japon tarafa İngilizce göndereceksenizz çevirin):
Konu: Kontrol ekipmanlarının kalibrasyon kayıtları (Parça No. XXXX)
[tarih] tarihli tedarikçi denetimimiz öncesinde, XXXX numaralı parçanın son kontrolünde kullanılan cihazlar için lütfen şunları gönderin: (1) periyotları ve terminleriyle kalibrasyon takip listesi (kosei daicho), (2) en son kalibrasyon sertifikaları; hangilerinin JCSS olduğunu ve ILAC MRA işareti taşıyıp taşımadığını belirterek, (3) son kalibrasyondaki ayar öncesi (as-found) değerler ve (4) periyotları belirleme ve tolerans dışı sonuçları ele alma prosedürünüz. Belgeler Japonca ise İngilizce özet yeterlidir.
Bu Rehberin Geçerli Olmadığı Durumlar
- Kritiklik sınıfları, takip listesi sütunları ve periyot kuralları firmaya ve sektöre göre değişir. Buradaki örnekler genel örneklerdir, bir standart değildir.
- Bir kanun, müşteri sözleşmesi ya da standart bir yöntem belirli bir periyot belirliyorsa o periyot önceliklidir. Müşterinizin şartlarını da kontrol edin.
- Japonya'nın Ölçü Kanunu (kentei ve periyodik muayene) yalnızca Japonya'da geçerlidir. Türkiye'deki fabrikalar kendi yasal metroloji kurallarına uyar. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki periyodik kontroller de ayrı bir yükümlülüktür ve kalibrasyon kaydının yerine geçmez.
- Japonya dışında kullanılacak sertifikalarda ILAC MRA birleşik işaretini kontrol edin ve müşterinizin sertifikayı kabul edeceğini kendisinden teyit edin.
Kalibrasyon yönetimine genellikle kalite güvence ve kalite kontrol ekipleri öncülük eder; ancak proses içi cihazları kullanan üretim ve bakım çalışanlarının da günlük kontroller için ve bir şey ters göründüğünde ne yapacaklarına karar vermek için bunun nasıl işlediğini bilmesi yararlıdır. İyi bir ilk adım, kendi takip listenizi açıp iki şeye bakmaktır: her periyodun yazılı bir gerekçesi var mı ve ayar öncesi değerler kaydediliyor mu?
SSS
Ölçüm cihazları ne sıklıkla kalibre edilmelidir?
Tek bir yasal periyot yoktur. Periyodu kullanıcı, kayma, kullanım sıklığı, ortam ve gereken doğruluk gibi risklere dayanarak belirler. Birçok firma her şey için yılda bir uygular, ancak bu periyot için yine de yazılı bir gerekçeye ihtiyaç vardır.
Kalibrasyon sertifikasında bir sonraki kalibrasyon tarihi yazar mı?
Genellikle hayır. ISO/IEC 17025 uyarınca, müşteri kabul etmedikçe bir kalibrasyon sertifikası veya etiketi kalibrasyon periyodu önermemelidir. Periyodu kullanıcı belirler.
JCSS kalibrasyon sertifikası nedir?
NITE'nin ISO/IEC 17025'e göre yaptığı değerlendirmeden sonra Japonya'nın Ölçü Kanunu kapsamında kaydedilen bir kalibrasyon laboratuvarının düzenlediği, JCSS işaretli sertifikadır. Ayrı bir izlenebilirlik şemasına gerek kalmadan Japonya'nın ulusal ölçüm standartlarına izlenebilirliği gösterir.
JCSS kalibrasyonu zorunlu mu?
Hayır. JCSS isteğe bağlıdır ve kullanıp kullanmamaya her firma kendisi karar verir. Bir müşteri JCSS sertifikası şart koşuyorsa ya da sertifikalar Japonya dışındaki bir müşteriye gidiyorsa, sipariş vermeden önce sağlayıcının JCSS kapsamını ve ILAC MRA durumunu kontrol edin.
Kalibrasyon ile günlük kontrol arasındaki fark nedir?
Kalibrasyon, hatasını bulmak için cihazı referans standartla karşılaştırır. Günlük kontrol, kalibrasyonlar arasında basit bir düzenekle yapılan ara kontroldür; örneğin vardiya başlamadan önce mikrometrenin sıfırını mastar blokla kontrol etmek. Günlük kontrol sonuçlarının kararlı olması da daha uzun bir periyodu destekler.
Kaynaklar
- Kalibrasyon, doğrulama ve ayar tanımları; izlenebilirlik; JCSS sertifikaları ve izlenebilirlik şemaları: METI, Ölçüm Standartları SSS (Genel) (Japonca)
- Kalibrasyon zinciri ve belirsizlik: AIST NMIJ, "İzlenebilirlik nedir?" (Japonca)
- JCSS'e genel bakış ve ILAC MRA birleşik sembolü: NITE IAJapan, JCSS'e Genel Bakış (Japonca)
- Periyotları kullanıcı belirler; sertifikada periyot yazmaz: JEMIMA, JCSS SSS (Japonca)
- Periyotların belirlenmesi ve gözden geçirilmesi: ILAC-G24:2022 / OIML D 10:2022, Guidelines for the determination of recalibration intervals of measuring equipment (İngilizce)
- Belirli ölçü aletleri, resmî doğrulama ve periyodik muayene: METI, Belirli ölçü aletlerinin kullanımı (Japonca)
- ISO 9001 madde 7.1.5.2: ISO/IATF School, ISO 9001 7.1.5.2 Ölçüm izlenebilirliği (Japonca)
Japonca orijinal makaleBu rehber, Japonya’daki okurlar için yazılmış bir MONOSCOPE makalesinden uyarlanmıştır: 計測器の校正周期の決め方｜何年ごと？トレーサビリティ・台帳・記録の残し方
Editör hakkında
MONOSCOPE editörüFOUNDER & EDITORBir tesis ekipmanı üreticisinde ve bir tesis mühendisliği firmasında yaklaşık on yıl boyunca ekipman teklifi, tasarımı ve devreye alma işlerinde çalıştıktan sonra dijital pazarlamaya geçti. Bugün B2B üreticilerine web danışmanlığı yapıyor ve ürünlerini ve teknolojilerini anlaşılır biçimde anlatmalarına yardımcı oluyor. Japonya’nın Enerji Yöneticisi (Energy Manager) ve Üçüncü Sınıf Baş Elektrik Mühendisi ulusal lisanslarına sahip.
2017’den beri bir mühendislik blogu (500’den fazla yazı) ve yaklaşık 20.000 abonesi olan Japonca bir YouTube kanalı yürütüyor. Her rehber Japon atölyesinin bakış açısıyla yazılır ve atıf yapılan standartlarla karşılaştırılır.
