JIS Yüzey Pürüzlülüğü: Ra, Rz ve Üçgen (▽) Bitirme İşaretleri
Japonya'daki bir müşteriden ya da tedarikçiden bir çizim paketi geliyor. Bir yüzeyde Ra 1,6, bir sızdırmazlık yüzeyinde Rz 6,3 yazıyor. Aynı paketteki eski bir pafta ise deliğin yanında ▽▽▽, flanşta "6,3S" gösteriyor. Dördü de yüzey pürüzlülüğü (hyomen arasa) belirtimidir, ancak JIS'in (Japon Sanayi Standartları) farklı sürümlerine dayanır. Bazıları güncel standartta artık kullanılmayan eski gösterimlerdir.
Doğru okumak önemlidir, çünkü aynı sembol farklı anlamlar taşıyabilir. Ra ve Rz yüzeyin farklı özelliklerini ölçer. Aynı yüzeyde Rz değeri Ra'nın birkaç katı çıkar. Üstelik "Rz" kısaltmasının anlamı JIS B 0601'in 2001 sürümünde değişti. Atölye ile kalite kontrol eski bir çizimi farklı okursa parça bir değere göre üretilir, başka bir değere göre reddedilir.
Bu yazıda Ra ile Rz'nin neyi ölçtüğü, eski Rz, Rmax ve üçgen (▽) işaretlerinin nasıl okunacağı, JIS'in ISO 4287, ISO 21920 ve ASME B46.1 ile ilişkisi ve yaygın işleme yöntemlerinin ulaştığı pürüzlülük anlatılıyor. Sonda hızlı başvuru tablosu, Japon tarafına teyit ettirilecek konuların kontrol listesi ve SSS yer alıyor. Standartların durumu 1 Ekim 2026 itibarıyla kontrol edilmiştir.
İçindekiler
- Hızlı Başvuru: Japon Çizimlerindeki Pürüzlülük Gösterimleri
- Ra ve Rz: Her Değer Neyi Ölçer?
- JIS B 0601 Ra ve Rz: Eski Rz ile Yeni Rz
- Bugün Geçerli Standartlar: JIS, ISO 4287 ve ISO 21920
- JIS Yüzey Bitirme Sembolleri Nasıl Okunur?
- Japon Çizimlerinde Üçgen Bitirme İşaretleri (▽▽▽)
- İşleme Yöntemine Göre Tipik Ra
- Yüzey Pürüzlülüğü Nasıl Ölçülür?
- Daha İnce Pürüzlülük Şartı Her Zaman Daha mı İyidir?
- Kontrol Listesi: Japon Tarafıyla Neleri Teyit Etmeli?
- Bu Rehberin Sınırları
- Özet
- SSS
- Kaynaklar
Hızlı Başvuru: Japon Çizimlerindeki Pürüzlülük Gösterimleri
Önce bu tabloyla gördüğünüz gösterimi tanıyın, ayrıntı için aşağıdaki ilgili bölüme bakın.
| Gördüğünüz | Genellikle anlamı | Kaynağı | Ne yapılmalı |
|---|---|---|---|
| Ra 1,6 | Aritmetik ortalama pürüzlülük, üst sınır 1,6 µm (yaklaşık 63 µin) | Güncel JIS B 0031 / B 0601 (Ra, ISO 4287'deki gibi tanımlı) | Ra'yı belirtildiği şekilde ölçün |
| JIS B 0601:2001 veya sonrasını uygulayan çizimde Rz 6,3 | Profilin maksimum yüksekliği, üst sınır 6,3 µm | JIS B 0601:2001 ve sonrası (ISO 4287'deki Rz ile aynı) | Rz'yi (maksimum yükseklik) ölçün |
| JIS B 0601:1994 veya öncesini uygulayan çizimde Rz | Muhtemelen on nokta ortalama pürüzlülük (bugünkü adıyla RzJIS) | JIS B 0601:1994 ve öncesi | Çizim tarihini ve standardı kontrol edin; yazılı teyit alın |
| Ry, Rmax veya "S" harfli değer (ör. 6,3S) | Maksimum yükseklik (bugünkü Rz) | JIS B 0601:1994 (Ry), 1982 (Rmax) | Maksimum yükseklik olarak değerlendirin; sürümü teyit edin |
| "a" harfli değer (ör. 1,6a) | Aritmetik ortalama pürüzlülük (Ra) | Eski JIS gösterimi | Ra olarak okuyun |
| "Z" harfli değer (ör. 6,3Z) | On nokta ortalama pürüzlülük (eski Rz, bugünkü RzJIS) | Eski JIS gösterimi | RzJIS veya yerine geçecek bir değer üzerinde anlaşın |
| ▽▽▽▽ / ▽▽▽ / ▽▽ / ▽ | Eski bitirme işaretleri; üçgen sayısı arttıkça yüzey daha pürüzsüz | Eski JIS gösterimi; aralıklar 1994 sürümlerinin referans tablolarından | Şekil 6'daki Ra aralıklarını yalnızca yol gösterici olarak kullanın; bir Ra değeri üzerinde anlaşın |
| ~ (dalgalı çizgi) | İşlenmeden bırakılan yüzey (döküm, dövme hâli) | Eski bitirme işaretleri | Herhangi bir sınır geçerli mi, teyit edin |
Ra ve Rz: Her Değer Neyi Ölçer?
Kısaca Ra, profil boyunca tepe ve vadilerin ortalamasıdır. Rz ise en yüksek tepe ile en derin vadi arasındaki mesafedir. JIS, Ra'ya aritmetik ortalama pürüzlülük, Rz'ye maksimum yükseklik pürüzlülüğü der. İkisi de mikrometre (µm) cinsindendir.
İşlenmiş bir yüzeyi büyüttüğünüzde art arda küçük tepeler ve vadiler görürsünüz. Bu yüzeyin kesitinden uzun dalga boylu dalgalılığı çıkarırsanız pürüzlülük profili elde edersiniz. Ra da Rz de bu profilden alınan, örnekleme uzunluğu denen sabit bir kesit üzerinden hesaplanır.
Ra, ortalama çizgiden sapmaların ortalamasıdır. Rz ise en yüksek tepe ile en derin vadi arasındaki farktır.
Bu şema kavramı göstermek içindir; ölçülmüş bir profil değildir. Tanımlar JIS B 0601:2013'e dayanır.
Ra, profil ile ortalama çizgi arasındaki mesafelerin mutlak değerlerinin ortalamasıdır. Tüm profilin ortalamasını aldığı için tek bir çizik sayıyı pek oynatmaz. Bu kararlılık nedeniyle Ra, bir parçanın bütününün pürüzlülüğünü belirtmek için yaygın biçimde kullanılır.
Rz, örnekleme uzunluğu içindeki en yüksek tepenin yüksekliği ile en derin vadinin derinliğini toplar. Dışarı çıkan tek bir tepe ya da derin bir çizik sonuca belirgin biçimde yansır. Tasarımcılar Rz'yi çoğunlukla sızdırmazlık yüzeylerinde ve kayma yüzeylerinde (karşı parçaya sürtünen yüzeyler) belirtir. Çünkü bu yüzeylerde küçük bir yerel kusur sızıntıya ya da aşınmaya yol açabilir.
Farklı özelliklere baktıkları için aynı yüzeyde bile değerleri birbirini tutmaz.
Tanımlar JIS B 0601:2013'e göredir. Tipik kullanımlar, işleme firmalarının teknik dokümanlarından özetlenmiştir.
JIS B 0601 Ra ve Rz: Eski Rz ile Yeni Rz
Eski bir Japon çizimindeki Rz, bugünkü Rz ile aynı anlama gelmeyebilir. JIS B 0601'in 1994 sürümüne kadar Rz, on nokta ortalama pürüzlülük (juten heikin arasa) anlamına geliyordu. 2001 sürümünden itibaren Rz, maksimum yükseklik pürüzlülüğü demektir. Sembol aynıdır, hesap yöntemi farklıdır.
On nokta ortalama pürüzlülük, en yüksek beş tepenin ortalama yüksekliği ile en derin beş vadinin ortalama derinliğinin toplamıdır. Her iki yanda beş nokta ortalaması alındığı için, yalnızca tek en yüksek tepeye ve en derin vadiye bağlı olan bugünkü Rz'den daha küçük bir sayı verme eğilimindedir.
Maksimum yüksekliğin sembolü de değişti: 1982 sürümünde Rmax, 1994 sürümünde Ry, 2001'den itibaren Rz. On nokta ortalama pürüzlülük uluslararası standart ISO 4287:1997'den çıkarıldı. Japon sanayisi onu çok yaygın kullandığı için JIS, bir ekte RzJIS sembolüyle bilgi amaçlı korudu.
Rz'nin anlamı 2001 sürümünde değişti.
JIS B 0601:2013'ün ana metni ile JA ve JB eklerine, ayrıca Mitutoyo ve Keyence'in teknik dokümanlarına dayanır.
Çizimlerde yüzey yapısının gösterimini düzenleyen JIS B 0031:2003, eski bir standarda göre hazırlanmış çizim belirtiminin o dönemde geçerli kurallara göre yorumlanacağı anlamına gelen bir hüküm içerir. Yani çizimdeki Rz'nin maksimum yükseklik mi yoksa on nokta ortalama mı olduğu, çizimin ne zaman hazırlandığına ve hangi standardın uygulandığına bağlıdır.
Eski çizimlerde sayının arkasına "1,6a", "6,3S" ya da "6,3Z" gibi bir harf konabilir. Eski standardın referans tablolarından alıntı yapan üretici dokümanlarında "a" aritmetik ortalama pürüzlülüğü, "S" (veya "s") maksimum yüksekliği, "Z" (veya "z") on nokta ortalama pürüzlülüğü temsil eder.
Eski bir çizimi yeniden kullanırken ya da eski gösterimli bir çizim aldığınızda antet (hyodairan) ve notlardan uygulanan standardı kontrol edin. Hâlâ net değilse işe başlamadan önce Japon tarafıyla okuma biçiminde anlaşın. Örneğin on nokta ortalama şartını RzJIS olarak yeniden yazdırın ki sipariş veren ile atölye aynı değere baksın.
Bugün Geçerli Standartlar: JIS, ISO 4287 ve ISO 21920
Japon Standartlar Birliği (JSA) kataloğuna göre 1 Ekim 2026 itibarıyla parametreleri JIS B 0601:2013, çizimdeki gösterimi JIS B 0031:2003 tanımlıdır. İkisi de iptal edilmemiş ya da yenisiyle değiştirilmemiştir.
JIS B 0031, Mart 2022'de Ek 1 aldı. Bu ek, JIS B 0031'in atıf yaptığı bir filtre standardının değiştirilmesinin ardından yapıldı ve çizim sembollerini değiştirmedi.
Tanımlar, çizimde gösterim ve ölçüm ayrı standartlarda ele alınır.
JIS durumu, 1 Ekim 2026'da JSA Webdesk kataloğundan alınmıştır.
Uluslararası tarafta ISO, Aralık 2021'de ISO 21920 serisini yayımladı; bu seri ISO 4287, ISO 4288, ISO 1302 ve diğer standartların yerini aldı. Yani güncel JIS standartlarının karşılık geldiği ISO sürümleri artık eskimiş durumdadır.
Kontrol ettiğimiz tarihte JSA kataloğunda ISO 21920'ye karşılık gelen bir JIS görünmüyordu. JSA ise bu standardın Japonca çevirilerini satıyor.
Karışıklığı önlemek için Japon çizimlerini JIS B 0601:2013 ve JIS B 0031:2003'e göre okuyun. ISO 21920'ye atıf yapan çizimi ise ayrı bir standart olarak değerlendirin. ISO 21920 bazı parametrelerin hesaplanma biçimini değiştirir; teknik yorumlara göre aynı yüzeyde farklı değerler çıkabilir.
JIS de uyum çalışmasına başlıyor. JSA'nın planlanan JIS revizyonları listesinde (11 Eylül 2026 itibarıyla) JIS B 0031'in ISO 21920-1 ile, JIS B 0633'ün ISO 21920-3 ile uyumlaştırılması yer alıyor. Taslak hazırlığının Temmuz 2026'da başlaması planlanmış.
Henüz bir revizyon tarihi açıklanmadı. Bu yüzden çizimlerde ve iç şartnamelerde standartlara yayın yılıyla birlikte atıf yapın. JIS B 0681 serisinin alan (3B) pürüzlülüğünü kapsadığını da not edin. Bu seri Ra ve Rz gibi profil parametrelerinin yerini almaz, onlarla paralel kullanılır.
Türkiye'de ISO 4287, ISO 4288 ve ISO 1302 için TSE'nin "TS EN ISO" numaralı karşılıkları kullanılır; ISO numaraları aynı kalır. Hangi sürümün yürürlükte olduğu ve ISO 21920 serisinin Türkçe karşılığının yayımlanıp yayımlanmadığı bu yazıda TSE kataloğundan doğrulanmadı. Müşteri şartnamesinde atıf yapılan standardı ve yılını TSE'den ya da müşterinizden teyit edin.
ASME B46.1 ve Mikroinç (µin) Değerleri
ABD'de yüzey yapısı ASME B46.1 (Surface Texture: Surface Roughness, Waviness, and Lay) ile ele alınır ve çizimlerde Ra çoğu zaman mikroinç (µin) olarak verilir. Birim dönüşümü kesindir: 1 µin = 0,0254 µm, yani 1 µm ≈ 39,37 µin. Pratikte tablolarda JIS/ISO tercih edilen değerleri yuvarlatılmış mikroinç değerleriyle eşleştirilir; örneğin 0,8 µm = 32 µin ve 1,6 µm = 63 µin.
Bazı ABD flanş ve boru dokümanları, Ra'nın tarif ettiği ortalama pürüzlülük için AARH (arithmetic average roughness height) terimini kullanır. Bu yazı yalnızca birimleri eşleştirir. ASME ile JIS'in diğer parametre tanımlarını, kesme sınırlarını (cut-off) ya da kabul kurallarını karşılaştırmaz. Parça iki şartı da karşılamak zorundaysa bunları ayrıca teyit edin.
| Ra (µm, JIS/ISO) | Ra (µin, alışılmış) | Kesin dönüşüm (µin) |
|---|---|---|
| 0,025 | 1 | 0,98 |
| 0,05 | 2 | 1,97 |
| 0,1 | 4 | 3,94 |
| 0,2 | 8 | 7,87 |
| 0,4 | 16 | 15,7 |
| 0,8 | 32 | 31,5 |
| 1,6 | 63 | 63,0 |
| 3,2 | 125 | 126 |
| 6,3 | 250 | 248 |
| 12,5 | 500 | 492 |
| 25 | 1000 | 984 |
| 50 | 2000 | 1969 |
JIS Yüzey Bitirme Sembolleri Nasıl Okunur?
Önce onay işaretine benzeyen sembolün şekline bakarak talaş kaldırmaya izin verilip verilmediğini, sonra yanındaki parametre ve değerden asıl şartı okuyun. JIS; pürüzlülük, dalgalılık, kusur gibi özellikleri yüzey yapısı (hyomen seijo) başlığı altında toplar ve üç temel sembol tanımlar.
Sembolün şekli talaş kaldırmanın gerekip gerekmediğini gösterir. a–e konumları şartları taşır.
JIS B 0031:2003'e dayanan şemadır. Oranlar standarttaki şekillerle aynı değildir.
Temel sembol, talaş kaldırmanın (kesme, taşlama gibi işlemlerle) yapılıp yapılmamasının önemli olmadığı durumda kullanılır. Sembolü üçgen oluşturacak şekilde bir çizgiyle kapatmak "talaş kaldırma şart" anlamına gelir. Daire eklemek ise "talaş kaldırma yasak" demektir; yüzey döküm ya da tedarik edilen hâliyle kalır.
Çizim bir şartı belirtmek için sembolün uzun koluna yatay bir çizgi ekler ve parametre ile değeri altına yazar; örneğin "Ra 1,6". Değer bir üst sınırdır ve birim (µm) yazılmaz. İmalat yöntemini ya da iz yönünü belirtmek için Şekil 5'teki c ve d konumlarına eklemeler yapılır.
İz yönü (lay), takım veya taş izlerinin doğrultusudur. JIS; izlerin izdüşüm düzlemine paralel, dik, çapraz, çok yönlü, dairesel, radyal ve yönsüz olması için semboller tanımlar.
"max" Kabul Kuralını Nasıl Değiştirir?
Sembolde ek yoksa %16 kuralı geçerlidir. Tek bir değerlendirme uzunluğundaki tüm örnekleme uzunluklarında ölçülen değerlerden belirtilen değeri aşanlar %16'yı geçmiyorsa parça kabul edilir.
"Rzmax 6,3" örneğindeki gibi "max" eklenirse maksimum kural geçerli olur: yüzeyin hiçbir yerinde ölçülen değer sınırı aşmamalıdır. Bu çok daha sıkı bir şarttır. Hem üst hem alt sınır verilirken bunlar U ve L ile işaretlenir.
JIS B 0031'in planlanan revizyonundaki başlıca değişikliklerden biri, ISO 21920-1'i izleyerek %16 kuralını bırakıp yalnızca maksimum kuralı tutmaktır. Mevcut JIS B 0031:2003'e göre hazırlanmış çizimlerde varsayılan kural hâlâ %16 kuralıdır.
Japon Çizimlerinde Üçgen Bitirme İşaretleri (▽▽▽)
Yol gösterici olarak ▽▽▽ yaklaşık Ra 0,4–1,6'ya, ▽▽ Ra 3,2–6,3'e, ▽ Ra 12,5–25'e (µm) karşılık gelir. Üçgenler, bitirme işareti (shiage kigo) denen eski bir gösterimdir. Üçgen sayısı arttıkça yüzey daha pürüzsüzdür.
Eski JIS sürümlerindeki referans tablolardan, kolaylık için yapılmış eşleştirme.
MISUMI ve Linex'in JIS B 0601:1994 ile JIS B 0031:1994'teki referans tablolardan yaptığı alıntılara dayanır. Birim: µm. Yaklaşık µin değerleri MONOSCOPE tarafından eklenmiştir (1 µm ≈ 39,37 µin). Eski Ry bugünkü Rz'ye, eski Rz bugünkü RzJIS'e karşılık gelir. Referans tablo, eşleştirmenin kolaylık için yapıldığını ve kesin olmadığını belirtir.
Bu aralıkları dönüşüm olarak değil, görüşme için başlangıç noktası olarak kullanın. Çizimde hâlâ üçgen işaretler varsa Japon taraftan her yüzey için tek bir Ra (veya Rz) değeri teyit etmesini, çizimi güncellemesini ya da bir not eklemesini isteyin.
Ra, Rz'ye Çevrilebilir mi?
Kesin bir dönüşüm formülü yoktur. Ra bir ortalamadır, Rz ise tepe-vadi farkıdır; dolayısıyla ikisi arasındaki oran yüzeyin şekline bağlıdır. Az çizikli, düzgün bir yüzeyde oran küçük, dağınık derin çizikleri olan bir yüzeyde büyük çıkar. JIS B 0031:2003'ün gösterim örneklerine ilişkin referans notları da Rz'nin çoğu zaman Ra'nın üç katını belirgin biçimde aştığını belirtir.
"Rz yaklaşık Ra'nın dört katıdır" şeklindeki pratik kural, Şekil 6'daki referans tablonun düzeninden gelir. Tercih edilen sayı dizisi Ra 1,6'yı 6,3 ile, Ra 3,2'yi 12,5 ile eşleştirir; yani dört katı. Bu eşleştirme tasarımcıların çizim değeri seçmesine yardım eder. Ölçülmüş bir değeri diğerine çeviren bir formül değildir. Bu yüzden Ra ile belirtilmiş bir yüzeyde Rz ölçüp dörde bölerek "geçti" diyemezsiniz. Çizimin belirttiği parametreyi ölçün: Ra yazıyorsa Ra'yı, Rz yazıyorsa Rz'yi.
İşleme Yöntemine Göre Tipik Ra
Kabaca tornalama ve frezeleme yaklaşık Ra 1,6'ya, taşlama Ra 0,2–1,6'ya, lepleme veya süper finiş Ra 0,2 ve daha inceye ulaşır. Bu sayılar takıma, ilerlemeye, malzemeye ve makinenin durumuna göre çok değişir.
MISUMI'nin teknik verilerinde işleme yöntemine göre pürüzlülük aralıklarını gösteren bir tablo bulunur. Tornalama içinde bile aralık, iyi kontrol edilen hassas işte Ra 0,1–0,4'ten kaba talaşta Ra 12,5 ve üzerine kadar uzanır. Yani yöntemin adı tek başına pürüzlülüğü belirlemez.
Sola gittikçe daha pürüzsüz. Koyu bölüm "hassas" olarak verilen aralık, açık bölüm aralığın geri kalanıdır.
MISUMI'nin teknik verilerindeki "işleme yöntemine göre pürüzlülük aralıkları" tablosundan, logaritmik ölçekte çizilmiştir (Ra, µm). Bunlar JIS sınır değerleri değildir; gerçek değerler takım, ilerleme, malzeme ve diğer koşullara göre değişir. Tabloda EDM için "hassas" aralığı yoktur.
Japon hassas işleme firması Sanwa Needle Bearing de tornalama için tipik aralığı Ra 1,6–0,8 olarak verir. Ra 0,4 ve daha inceyi kararlı biçimde tutmak için genellikle taşlama eklenmesi gerektiğini belirtir. Firma hassas işler için yönteme göre yol gösterici değerler de yayımlıyor; bunlar genel olarak Şekil 7'deki koyu bölümlerle örtüşür.
Şekil 6'daki eski bitirme işareti dereceleri de işleme yöntemine dair bir ipucudur. Hassas parça üreticisi Sado Seimitsu bu dereceleri yalnızca yol gösterici değerler olarak tanımlar. Takım tezgâhları ve kesici takımlardaki ilerleme sayesinde bugün talaşlı imalatla Ra 1,6 ve daha inceye, tornalamayla yaklaşık Ra 0,8'e ulaşılabildiğini de ekler.
Pürüzlülüğü yalnızca son operasyon belirlemez. Sertlik gereken bir parça tipik olarak talaşlı imalatla şekillendirilir, su verilip menevişlenir, ardından ısıl işlemin yol açtığı deformasyonu gidermek ve son yüzeye ulaşmak için taşlanır.
Ra 0,4 ve daha ince bir şart yalnızca talaşlı imalatla tutturulması zor olduğundan çoğu zaman bir taşlama veya parlatma adımı ekler. Kesme, taşlama ve dökümün birbirinden nasıl ayrıldığını bilmek, bir pürüzlülük şartının proses planını nasıl etkileyeceğini öngörmenize yardım eder.
Yüzey Pürüzlülüğü Nasıl Ölçülür?
Standart alet, iğneli (temaslı) profilometredir. Ucu yuvarlatılmış bir elmas iğne yüzeyi tarar, cihaz iğnenin düşey hareketini profil olarak kaydeder. JIS B 0651, ucu küresel konik bir iğneyi tarif eder ve uç yarıçapı olarak 2 µm, 5 µm ve 10 µm'yi sıralar.
Ölçüm yönü de önemlidir. JIS B 0633'e göre çizim bir yön belirtmiyorsa, en büyük Ra veya Rz değerini veren yönde, yani iz yönüne dik ölçülür. Takım izleri boyunca taramak gerçek pürüzlülükten düşük bir değer verir.
Örnekleme Uzunluğu ve Değerlendirme Uzunluğu
Pürüzlülüğü profilin geri kalanından ayırmak için hangi dalga boylarının pürüzlülük sayılacağına karar vermek gerekir. Bu sınır, kesme değeri λc'dir (lambda c) ve örnekleme uzunluğuna eşittir.
Standart değerlendirme uzunluğu beş örnekleme uzunluğudur. JIS B 0633, bunları pürüzlülük seviyesine göre şöyle seçer:
- Ra 0,02 üstü ile 0,1 arası: örnekleme uzunluğu 0,25 mm, değerlendirme uzunluğu 1,25 mm
- Ra 0,1 üstü ile 2 arası: örnekleme uzunluğu 0,8 mm, değerlendirme uzunluğu 4 mm
- Ra 2 üstü ile 10 arası: örnekleme uzunluğu 2,5 mm, değerlendirme uzunluğu 12,5 mm
- Rz 0,5 üstü ile 10 arası: örnekleme uzunluğu 0,8 mm, değerlendirme uzunluğu 4 mm
- Rz 10 üstü ile 50 arası: örnekleme uzunluğu 2,5 mm, değerlendirme uzunluğu 12,5 mm
Bu aralıklar, tepe ve vadilerin düzensiz olduğu (periyodik olmayan) profiller, örneğin taşlanmış yüzeyler içindir. Tornalanmış yüzeylerdeki gibi periyodik profillerde örnekleme uzunluğu, profil elemanlarının ortalama aralığına (RSm) göre seçilir.
Sıradan makine parçalarının çoğu işlenmiş yüzeyi, 0,8 mm örnekleme uzunluğu ve 4 mm değerlendirme uzunluğu aralığına düşer. Kesme değerini değiştirmek aynı yüzeyde sonucu değiştirir. Bu yüzden ölçümleri karşılaştırırken ölçüm koşullarını da sonuçla birlikte kaydedin.
Cihazın kendisi de güvenilir olmalıdır. Pürüzlülük referans numuneleriyle kontrol edin; kalibrasyonunu ve izlenebilirliğini boyutsal ölçü aletlerinde olduğu gibi yönetin.
Profil Pürüzlülüğü ve Alan Pürüzlülüğü
Ra ve Rz, tek bir çizgi boyunca ölçülen profil parametreleridir. Alan pürüzlülüğü ise lazer mikroskop, beyaz ışık interferometresi gibi bir cihazla tüm bir alanın yüksekliğini alır ve yüzey olarak değerlendirir. Temassız yöntemlerin avantajı, parçaya iz bırakmamasıdır.
Alan parametreleri S ile başlar ve JIS B 0681-2'de (ISO 25178-2'ye karşılık gelir) tanımlanır. Sa, Ra'yı bir alana genişletir (aritmetik ortalama yükseklik), Sz ise Rz'yi (maksimum yükseklik). Alan değerlendirmesi, profil yöntemlerinin ölçüm yerine ve tarama yönüne bağlı sonuç değişkenliğinden daha az etkilenir.
Bununla birlikte Sa her zaman Ra'ya, Sz her zaman Rz'ye eşit değildir; çünkü ölçülen alan ve filtreleme farklıdır.
Çizim Ra belirtiyorsa profil pürüzlülüğü olarak değerlendirin. Alan şartlarının çizimde gösterimi ayrı bir standartta, JIS B 0681-1:2023'te ele alınır.
Daha İnce Pürüzlülük Şartı Her Zaman Daha mı İyidir?
Hayır. Pürüzlülüğü, yüzeyin görmesi gereken işlev ile üretim maliyetini dengeleyerek belirleyin. İşlevin gerektirdiğinden ince bir değer operasyon, termin ve maliyet ekler; ürünü hiç iyileştirmeyebilir.
Bir yüzeyin ihtiyaç duyduğu pürüzlülük, yüzeyin görevine bağlıdır.
Yorulma dayanımı, Kobelco Araştırma Enstitüsü'nün teknik dokümanına; kayma ve sızdırmazlık, Sado Seimitsu ve NOK kaynaklarına dayanır.
Gerçek tasarım standartları, değerlerin uygulamaya göre nasıl değiştiğini gösterir. NOK'un O-ring kataloğu (JIS B 2401-2:2012'ye dayanır), O-ringin sızdırmazlık yaptığı temas yüzeylerinin pürüzlülüğünü uygulamaya göre belirler.
Basınç dalgalanması olmayan statik sızdırmazlıkta Ra 1,6 / Rz 6,3; dalgalanma varsa Ra 0,8 / Rz 3,2; dinamik sızdırmazlıkta Ra 0,4 / Rz 1,6 verilir. Montaj pahı Ra 3,2 / Rz 12,5'tir. Kanalın yan ve taban yüzeyleri için her uygulamaya göre ayrı değerler vardır.
Yani tek bir O-ring kanalının çevresinde bile hareket eden yüzeyler ince değerler alır, sızdırmazlık elemanının yalnızca montaj sırasında üzerinden geçtiği yüzeyler daha kaba olabilir. Katalog, kanal pürüzlülüğünün dinamik kullanımda sürtünme ve aşınmayı, statik kullanımda ise kauçuğun karşı yüzeye yeterince uyum sağlayıp güvenilir biçimde sızdırmazlık yapıp yapmadığını etkilediğini açıklar.
Örnek: Pürüzlülüğü Yüzey Yüzey Belirlemek (Kurgusal)
Bu, mantığı göstermek için kurgusal bir örnektir. Bir elektrik motorunun çıkış miline benzer kademeli bir milin tornalamayla üretildiğini varsayın. Her yüzeye "Ra 0,4" yazmak, tüm çapların taşlanması, yani operasyon ve maliyet eklenmesi demektir. Bunun yerine yüzeyleri işlevlerine göre ayırın. Yağ keçesi dudağının altındaki yüzey hem kayma hem sızdırmazlıkla ilgilidir, bu yüzden ince bir bitirme ister. Rulman yuvası kararlı bir geçme gerektirir. Diğer çaplar ve alın yüzeyleri karşı parçayla temas etmez; tornalanmış hâliyle kalabilir.
Örneğin keçe yüzeyinde Ra 0,4, rulman yuvasında Ra 0,8, diğer yerlerde Ra 3,2–6,3 verilirse yalnızca gerçekten ihtiyaç duyan iki yüzey taşlanır. Bu sayılar yalnızca anlatım içindir. Uygulamada keçe ve rulman üreticilerinin önerdiği değerleri izleyin.
Sonraki proseslere de dikkat edin. Bazı kaplama türlerinde alt yüzeyin dokusu kaplamadan görünür; bu nedenle çizimdeki değerin işlemden önceki mi sonraki mi yüzeye ait olduğunu belirleyin. JIS B 0031 yüzey işleminden önce ve sonra için şartları ayrı yazan gösterim örnekleri de içerir.
Geçme gibi boyut toleransı dar olan yüzeyler de buna uygun ince pürüzlülük ister. MISUMI, kaba yüzeyde sürtünmenin tepeleri hızla aşındırdığını ve ölçünün tasarım değerinden kaydığını açıklar. Pratikte tolerans ile pürüzlülüğü birlikte, yüzeyin görevinden yola çıkarak belirleyin.
Kontrol Listesi: Japon Tarafıyla Neleri Teyit Etmeli?
Japon bir çizimden parça işlemeden ya da kontrol etmeden önce şu noktaları Japon müşteri, tasarımcı veya tedarikçiyle yazılı olarak teyit edin.
- Hangi sürüm geçerli? Anteti (hyodairan) ve notları kontrol edin; çizim tarihi ile atıf yapılan standart (JIS B 0601:2013 veya JIS B 0601:1994 gibi) yazıyor mu?
- Her Rz ne anlama geliyor? 2001 öncesi çizimlerde Rz'nin maksimum yükseklik (bugünkü Rz) mi yoksa on nokta ortalama pürüzlülük (RzJIS) mü olduğunu sorun. Avrupa kaynaklı eski çizimlerdeki Rz alışkanlığıyla Japon çizimini okumayın.
- Üçgen işaretlerin yerine ne geçecek? ▽, ▽▽, ▽▽▽ veya ▽▽▽▽ için yol gösterici aralıklarla çalışmak yerine her yüzey için tek bir Ra veya Rz değeri isteyin.
- Harf ekleri ne anlama geliyor? "a", "S" ve "Z" varsa okumalarını (Ra, maksimum yükseklik, on nokta ortalama) teyit edin.
- Hangi kabul kuralı geçerli? %16 kuralı (ek yok) mu, maksimum kural ("max") mı? U/L üst ve alt sınırları var mı?
- Hangi birim ve değer esas? Sisteminiz µin kullanıyorsa sözleşmedeki sınırın µm değeri mi yoksa yuvarlatılmış µin değeri mi olduğunu kararlaştırın.
- Hangi ölçüm koşulları geçerli? Kesme değeri (örnekleme uzunluğu), değerlendirme uzunluğu, iğne uç yarıçapı ve ölçüm yönü; özellikle sizin laboratuvarınız ile Japon laboratuvarın sonuçları uyuşmak zorundaysa.
- Yüzey işleminden önce mi sonra mı? Kaplamalı veya boyalı yüzeylerde pürüzlülük değeri hangi duruma ait?
- ISO 21920 veya ASME B46.1 devrede mi? Çiziminiz ya da sözleşmeniz farklı bir standarda atıf yapıyorsa hangisinin geçerli olduğunu teyit edin.
- İşlevin gerektirdiğinden ince değer var mı? Bir şart ek taşlama gerektiriyorsa işlevi olmayan yüzeylerde daha kaba bir değerin kabul edilip edilmeyeceğini sorun.
Bu Rehberin Sınırları
- Üçgen işaretler ile Ra/Rz eşleştirmeleri, ilişkinin kolaylık için olduğunu ve kesin olmadığını kendisi söyleyen referans tablolardan gelir. Kabul kriteri değildir.
- Mikroinç değerleri dönüşümler ve alışılmış yuvarlatılmış eşleşmelerdir. Bu rehber ASME B46.1 parametre tanımlarını, filtrelerini ya da kabul kurallarını JIS ile karşılaştırmaz.
- İşleme yöntemine göre pürüzlülük takım, ilerleme, malzeme ve makineye göre değişir. Gösterilen aralıklar yayımlanmış yol gösterici değerlerdir; belirli bir atölyenin kabiliyeti değildir.
- Standartların durumu 1 Ekim 2026 itibarıyla kontrol edilmiştir. JIS B 0031 ve JIS B 0633'ün revizyonu planlanıyor, kurallar değişebilir. Güvenmeden önce güncel sürümleri kontrol edin.
- TSE'nin (TS EN ISO) karşılıkları ve yürürlük durumu bu yazıda doğrulanmamıştır; kullanmadan önce TSE'den teyit edin.
- Firma ve sektör uygulamaları değişir. Geçerli bir müşteri şartnamesi, sektör standardı ya da keçe veya rulman üreticisinin önerisi varsa buradaki genel anlatımdan önceliklidir.
Özet
- Ra, profilin ortalama sapmasıdır. Rz, en yüksek tepe ile en derin vadinin toplamıdır. Aynı yüzeyde Rz birkaç kat daha büyüktür.
- 1994'e kadarki JIS'te Rz on nokta ortalama pürüzlülük, 2001'den itibaren maksimum yüksekliktir. Eski çizimlerde uygulanan standardı kontrol edin.
- 1 Ekim 2026 itibarıyla JIS B 0601:2013 ve JIS B 0031:2003 günceldir. ISO, ISO 21920'ye geçti; JIS B 0031 ve ilgili standartları uyumlaştırma çalışması başladı.
- Üçgen işaretlerden Ra'ya ve Ra'dan Rz'ye eşleştirmeler, eski JIS referans tablolarından gelen yol gösterici karşılıklardır. Kesin bir dönüşüm formülü yoktur.
- Ra, 1 µm ≈ 39,37 µin ile mikroinç'e çevrilir (örneğin 1,6 µm ≈ 63 µin).
- Daha ince her zaman daha iyi değildir. Pürüzlülüğü kayma, sızdırmazlık, yorulma, görünüm ve maliyete göre yüzey yüzey belirleyin.
Yüzey pürüzlülüğü üç rolü birbirine bağlayan sayıdır: tasarımcı çizime yazar, operatör üretir, kontrolör ölçer. Eski bir sembol belirsiz kaldığında önce uygulanan standardı ve çizimin tarihini kontrol edin, sonra Japon tarafla tek bir okuma üzerinde anlaşın.
SSS
Japon çizimindeki ▽▽▽ ne anlama gelir?
İnce işlenmiş bir yüzeyi gösteren eski bir JIS bitirme işaretidir. Referans tablolar onu yaklaşık Ra 0,4–1,6 µm (yaklaşık 16–63 µin) ile eşleştirir. Eşleştirme kesin olmadığından Japon taraftan bir Ra değeri teyit etmesini isteyin.
JIS Rz ile ISO Rz aynı mıdır?
JIS B 0601'in 2001 sürümünden itibaren Rz maksimum yükseklik anlamına gelir ve ISO 4287:1997'deki Rz'ye karşılık gelir. 2001 öncesinde JIS Rz, on nokta ortalama pürüzlülüktü; güncel JIS buna RzJIS der. ISO 21920 bazı hesapları değiştirdiği için değerleri eşdeğer saymadan önce çizimin hangi ISO standardına atıf yaptığını kontrol edin.
RzJIS nedir?
RzJIS, on nokta ortalama pürüzlülüktür: en yüksek beş tepenin ortalaması ile en derin beş vadinin ortalamasının toplamı. Eski JIS Rz'sidir ve bilgi amaçlı olarak JIS B 0601'in bir ekinde korunmaktadır.
Ra 1,6'yı mikroinç'e nasıl çeviririm?
39,37 ile çarpın: Ra 1,6 µm yaklaşık 63 µin eder. Tablolarda genellikle 0,8 µm 32 µin ile, 3,2 µm 125 µin ile eşleştirilir.
Ra'yı bir katsayıyla Rz'ye çevirebilir miyim?
Hayır. Oran yüzeye bağlıdır. "Rz ≈ 4 × Ra" kuralı ölçümden değil, referans tablolarda tercih edilen değerlerin eşleştirilme biçiminden gelir. Çizimin belirttiği parametreyi ölçün.
Kaynaklar
- Parametre tanımları ve güncel durum: Japon Standartlar Birliği (JSA) Webdesk, JIS B 0601:2013 (Japonca) (1 Ekim 2026'da erişildi)
- Çizimde gösterim ve ek: JSA Webdesk, JIS B 0031:2003 (Japonca), JSA, revizyondaki JIS taslakları listesi, 7 Haziran 2022 itibarıyla (Japonca)
- JIS B 0031 ve JIS B 0633'ün planlanan revizyonları: JSA, revizyondaki JIS taslakları listesi, 11 Eylül 2026 itibarıyla (Japonca)
- Teknik resimle ilgili JIS'ler ve ISO 21920'nin Japonca çevirileri: JSA Webdesk, teknik resim JIS listesi (Japonca)
- Değerlendirme, cihazlar ve alan standartları: JIS B 0633:2001, JIS B 0651:2001, JIS B 0681-2:2018, JIS B 0681-1:2023 (JSA Webdesk, Japonca)
- Eski ve yeni semboller: Mitutoyo, yüzey pürüzlülüğüne ilişkin 2001 JIS'i (Japonca), Keyence, JIS B 0601-1994 ile JIS B 0601-2001 arasındaki farklar (Japonca), MISUMI, yüzey yapısı: profil yöntemi, JIS B 0601:2013 alıntıları dahil (Japonca), Mitsubishi Materials, yüzey pürüzlülüğü (Ra, Rz, RzJIS; İngilizce)
- Eski bitirme işaretleri ve Ra: MISUMI, JIS B 0601:1994 ve JIS B 0031:1994'ten yüzey pürüzlülüğü alıntıları (Japonca), Linex, JIS alıntıları: yüzey pürüzlülüğü (Japonca)
- Semboller, %16 kuralı ve maksimum kural: MISUMI, yüzey yapısı gösterimi, JIS B 0031:2003 alıntıları (Japonca)
- ISO 21920 ve yerini aldığı standartlar: ISO 21920-2:2021, Digital Surf, "What are the differences between ISO 4287 and ISO 21920?" (İngilizce), PTB, pürüzlülük ölçüm standartları (İngilizce)
- ASME B46.1 ve µm–µin dönüşümü: ASME, B46.1 Surface Texture (Surface Roughness, Waviness, and Lay), Wevolver, yüzey kalitesi tablosu: Ra, Rq ve N sınıfı dönüşümleri (İngilizce), Project Materials, Ra ve AARH (İngilizce)
- İşleme yöntemine göre pürüzlülük: MISUMI meviy, yüzey pürüzlülüğü, işleme yöntemine göre pürüzlülük aralıkları (Japonca), Sanwa Needle Bearing, tornalamada yüzey pürüzlülüğü (Japonca), Sado Seimitsu, yüzey pürüzlülüğü açıklaması (Japonca)
- Örnekleme uzunluğu, değerlendirme uzunluğu ve iğne özellikleri: Mitutoyo, yüzey pürüzlülüğünün temelleri (Japonca)
- Cihazlar ve alan pürüzlülüğü: Keyence, yaygın ölçüm cihazlarının prensipleri (Japonca), Keyence, alan pürüzlülüğü (ISO 25178) (Japonca), Keyence, Sa aritmetik ortalama yükseklik (Japonca)
- Tolerans, pürüzlülük ve yorulma dayanımı: MISUMI meviy, Ra ve Rz yüzey pürüzlülüğü sembolleri (Japonca), Kobelco Araştırma Enstitüsü, Kobelnics No. 57, yorulma tasarımı için yorulmanın temelleri (Japonca)
- O-ring kanalı pürüzlülüğü: NOK, O-ring kataloğu (Kat. No. 051), Bölüm 7, tasarım kriterleri, Tablo 5-2 (Japonca)
Japonca orijinal makaleBu rehber, Japonya’daki okurlar için yazılmış bir MONOSCOPE makalesinden uyarlanmıştır: 表面粗さRaとRzの違いは？図面の記号と加工別の目安をQ&Aで整理
Editör hakkında
MONOSCOPE editörüFOUNDER & EDITORBir tesis ekipmanı üreticisinde ve bir tesis mühendisliği firmasında yaklaşık on yıl boyunca ekipman teklifi, tasarımı ve devreye alma işlerinde çalıştıktan sonra dijital pazarlamaya geçti. Bugün B2B üreticilerine web danışmanlığı yapıyor ve ürünlerini ve teknolojilerini anlaşılır biçimde anlatmalarına yardımcı oluyor. Japonya’nın Enerji Yöneticisi (Energy Manager) ve Üçüncü Sınıf Baş Elektrik Mühendisi ulusal lisanslarına sahip.
2017’den beri bir mühendislik blogu (500’den fazla yazı) ve yaklaşık 20.000 abonesi olan Japonca bir YouTube kanalı yürütüyor. Her rehber Japon atölyesinin bakış açısıyla yazılır ve atıf yapılan standartlarla karşılaştırılır.
