Japonya’da Kalıp Saklama: Subcontract Act ve Kontrol Listesi
Bir parçanın seri üretimi yıllar önce bitti, ama kalıbı hâlâ tedarikçinin fabrikasında bir rafta duruyor. Japon imalat sanayisinde bu çok yaygın bir görüntüdür ve hem alıcılar hem tedarikçiler bunu uzun süredir "olağan" saymıştır.
Japon hukukunda ise bu durum bir hukuki soruna dönüşebilir. Japonya'nın Subcontract Act'i (shitauke-ho) 1 Ocak 2026'da değiştirildi ve yeniden adlandırıldı. Resmî İngilizce adı "Act Against Delay in Payment of Fees, etc. to Small and Medium-sized Entrusted Business Operators in Manufacturing and Other Specified Fields" olan yasayı Japonya Adil Ticaret Komisyonu (JFTC) kısaca Fair Transactions Act (Japonca adıyla toriteki-ho) diye anıyor; bu yazıda "Adil İşlemler Yasası" diyeceğiz.
Yasa, alıcıların tedarikçilere "haksız ekonomik menfaat" sağlatmasını yasaklar. Uzun süredir sipariş verilmeyen kalıpların tedarikçide ücretsiz saklatılması bu yasağa girebilir. Tedarikçinin hiç fatura kesmemiş olması durumu değiştirmez. Yalnızca 2025 mali yılında JFTC'nin 26 tavsiyesi (kankoku: şirkete ihlali düzeltmesini söyleyen, yayımlanan idari bulgu) kalıp ve takım saklamayla ilgiliydi.
Bu rehber; kalıbı, fikstürü veya kontrol mastarı Japon tedarikçilerde duran satın alma ve mühendislik ekiplerine, ayrıca Japon bir müşteri adına kalıp tutan Türkiye'deki tedarikçilere yöneliktir. Kapsama giren işlemlerde ücretsiz saklamanın ne zaman sorun olduğunu, hangi işlemlerin kapsandığını ve JFTC vakalarının ne bulduğunu Japon resmî kaynaklarından anlatır. Ardından sorunun neden sürdüğünü, tarafların neler yapabileceğini, Türkiye'deki fabrikalar için notları, bir kalıp sözleşmesi kontrol listesini ve kullanıma hazır e-posta şablonlarını verir. Hukuki tavsiye değildir: yasanın kendi sözleşmelerinize uygulanıp uygulanmadığı hukuk ekibinizin konusudur.
İçindekiler
- Japon Hukukunda Ücretsiz Kalıp Saklama Ne Zaman Sorun Olur?
- Adil İşlemler Yasası Hangi İşlemleri Kapsar?
- JFTC Tavsiyeleri Ne Buldu?
- Ücretsiz Saklama Neden Sürüyor?
- Hurda, İade ya da Saklama: Her Kalıbın Kaderine Karar Vermek
- Alıcılar İçin: Takım Envanterinden İmzalı Protokole Altı Adım
- Tedarikçiler İçin: Elinizdeki Takımı Görünür Kılın
- Türkiye'deki Fabrikalar İçin Ek Notlar
- Kalıp Sözleşmesi Kontrol Listesi: Sahiplik, Saklama, Hurda, Maliyet
- E-posta Şablonları
- Bu Rehberin Sınırları
- Özet
- SSS
- Kaynaklar
Japon Hukukunda Ücretsiz Kalıp Saklama Ne Zaman Sorun Olur?
Adil İşlemler Yasası, alıcının (siparişi veren işletme, "entrusting business operator") kendisinin yararına "para, hizmet veya başka bir ekonomik menfaat" sağlatarak daha küçük bir tedarikçinin (küçük ve orta ölçekli işletme) çıkarlarına haksız yere zarar vermesini yasaklar (madde 5, fıkra 2, bent 2). Sorun, kalıbı tedarikçiye vermek değildir. Sorun, saklama maliyetini ödemeden tedarikçiye saklatmaktır.
JFTC ile Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler Ajansı'nın (SMEA) yayımladığı resmî kılavuz bunu şöyle açıklar: alıcı uzun süredir sipariş vermiyorsa, saklama maliyetini ödemeden kalıbı tedarikçide tutturması haksız ekonomik menfaat talebi sayılır.
Kural yalnızca metal kalıpla sınırlı değildir. Kalıplar, ahşap modeller, fikstürler (jigu), kontrol mastarları ve üretim ekipmanı birlikte "kalıp ve takım" (kata-to) olarak ele alınır. Kılavuzdaki maliyet kalemleri şunlardır: tedarikçinin kendi depo alanının kira karşılığı, dış depo ücreti, depoya nakliye ve bakım. Atıl bir kalıp bile yer kaplar ve pas önleme bakımı ister; soru, bu yükü kimin taşıdığıdır.
"Uzun süre sipariş verilmemesi" ne demektir? JFTC'nin yasaya ilişkin çevrimiçi SSS sayfası, geçmiş ihlal vakalarında bulunan dört durumu sıralar.
Bu durumlardan herhangi birinde ücretsiz saklatmak ihlal olabilir.
JFTC'nin Adil İşlemler Yasası SSS sayfasındaki Q119'a (Japonca) dayanır. JFTC, koşulların vakadan vakaya değiştiğini belirtir. Dördünün birden gerçekleşmesi gerekmez; hiçbirine uymayan bir vaka da kendiliğinden sorunsuz sayılmaz.
"Bir yıl" ifadesini dikkatli okuyun. Bu, geçmiş ihlal vakalarında görülen süredir; bir ek süre değildir. Bir yıldan kısa süren ücretsiz saklama kendiliğinden serbest değildir. JFTC, bazı alıcıların kalıbın son kullanımından sonra bir yıl boyunca ücretsiz saklatabileceklerini düşündüğünü belirtir ve saklama maliyetinin saklama süresine göre ödenmesi gerektiğini açıkça söyler.
Tedarikçiye Ait Kalıplar da Kapsama Girebilir
Kural, yalnızca alıcının sahibi olduğu ve tedarikçiye ödünç verdiği kalıplar için geçerli değildir. Kalıbın sahibi tedarikçi olsa bile, alıcı onu fiilen kontrol ediyorsa aynı şekilde ele alınır. Verilen örnek, alıcının onayı olmadan kalıbın hurdaya ayrılamayacağını öngören bir anlaşmadır.
Kalıp maliyeti parça fiyatına yedirilerek (amortisman) geri alındığında, hukuki sahip tedarikçi kalabilir. Alıcılar tedarikçinin sahip olmasının saklama maliyeti sorununu ortadan kaldırmadığını kolayca gözden kaçırır.
Fatura Gelmese de Ödeme Gerekir
İkinci sık gözden kaçan nokta faturadır. JFTC aynı SSS yanıtında, tedarikçi fatura etmediği sürece ödeme yapmak zorunda olmadıklarını varsayan alıcıları örnek gösterir. Resmî açıklamaya göre saklama maliyeti, tedarikçi istesin ya da istemesin, saklama süresine göre ödenmelidir. Burada saklama süresi, kalıpla üretilen parçalar için sipariş verilmeyen süredir.
Her kalıbın durumunu sürekli izlemek iki taraf için de fazla yük olacaksa, kılavuz başka bir yöntemi de kabul eder: görüşmeden sonra taraflar yılda bir kez sipariş durumunu kontrol eder ve alıcı o yılın saklama süresi için tek seferde ödeme yapar.
Adil İşlemler Yasası Hangi İşlemleri Kapsar?
Yasanın uygulanıp uygulanmayacağı işlemin türüne ile alıcı ve tedarikçinin büyüklüğüne bağlıdır. Kalıp saklama sorunu çoğunlukla parça üretiminin dışarıya yaptırılmasında (imalat sözleşmesi) ortaya çıkar; bu durumda aşağıdaki bileşimlerden birine uyan işlem kapsama girer.
İki sermaye ölçütünden hiçbiri uygulanmıyorsa çalışan sayısı ölçütü kullanılır.
Dışarıya imalat yaptırma için geçerlidir. Çalışan sayısı ölçütü Ocak 2026 değişikliğiyle eklenmiştir ve sermaye ölçütlerinin kapsamadığı işlemlerde kullanılır. Bir iştirak üzerinden yeniden dışarıya verilen işlere de uygulanabilir.
Yeni çalışan sayısı ölçütü nedeniyle, sermayesi küçük ama çalışan sayısı yüksek bir alıcı artık kapsama girebilir. "Sermayemiz küçük, yasa bizi ilgilendirmez" düşüncesi artık geçerli olmayabilir.
Değişiklik, dışarıya yaptırılan imalatın kapsamını da kalıp ve takım yönünde genişletti. 2026 öncesinde yalnızca metal kalıp imalatının dışarıya yaptırılması kapsanıyordu; şimdi ahşap model, reçine kalıp, fikstür ve benzeri takımların imalatı da kapsanıyor. (Ahşap model, ahşaptan yapılmış bir kalıptır; hangi takım türünün gerektiği döküm veya kalıplama gibi prosese göre değişir.)
Bu değişiklik, kalıbın yaptırılmasıyla ilgilidir. Saklama ayrı bir konudur: dışarıya yaptırılan parça üretimine bağlı ahşap model, fikstür ve benzeri takımların ücretsiz saklatılması, değişiklikten önce de ihlal sayılıyordu. İkisini karıştırmayın.
Yasa dışında kalan işlemler de tamamen düzenlemesiz değildir. Daha geniş bir işlem yelpazesini kapsayan, hükûmetin yayımladığı Geliştirme Standartları (Promotion Standards, shinko kijun) de alıcılardan takımları ücretsiz saklatmamalarını ister. 2026 değişikliği başka düzenlemeler de getirdi; örneğin görüşme yapmadan tek taraflı fiyat belirlemenin yasaklanması. Bunlar bu rehberin kapsamı dışındadır.
Japonya Dışındaki Alıcılar İçin Geçerli mi?
Bu rehberin dayandığı kaynaklar yurt dışındaki alıcıları ele almıyor ve biz de evet ya da hayır demiyoruz. Bazı Japon hukuk büroları, işlemin Japonya ile yeterli bağı olması halinde (örneğin yabancı bir şirketin üretimi Japonya'daki bir tedarikçiye yaptırması) yasanın yabancı bir şirkete de uzanabileceğini ve yabancı grupların Japon iştiraklerinin kapsanabileceğini belirtiyor. Bunun sizin sözleşmelerinize, şirket yapınıza ve tedarikçinin büyüklüğüne nasıl uygulanacağı hukuk ekibinizin veya Japon hukuk müşavirinin konusudur.
Hukuki sonuç ne olursa olsun, saklama koşullarının yazılı olması iki tarafı da anlaşmazlıktan korur. Bu yüzden rehberin ilerleyen bölümlerindeki kontrol listesi her durumda işe yarar.
JFTC Tavsiyeleri Ne Buldu?
JFTC tavsiyelerinin özetlerini mali yıl (Nisan–Mart) bazında bir liste hâlinde yayımlıyor. 2025 mali yılında (FY2025: Nisan 2025–Mart 2026) 39 tavsiyenin 26'sı kalıp ve takım saklamayla ilgiliydi.
Tespitler vakadan vakaya neredeyse aynı okunur: alıcı, o takımla üretilen ürünler için uzun süredir sipariş vermediği hâlde, tedarikçiye kendi yararına ücretsiz saklatmıştır.
Vakalar otomotiv parçalarıyla sınırlı değil. FY2025 listesinde ısıtma ve konut ekipmanı, hidrolik ekipman, tarım makinesi, plastik enjeksiyon makinesi ve elektrikli el aleti üreticileri yer alıyor. Yapı malzemesi, kablolama devre kesicisi, ısı eşanjörü, oluklu mukavva ve kâğıt ambalaj ile ödeme terminali üreticileri de listede.
Ölçek çok değişken: tek bir tedarikçide bir kalıptan, 102 tedarikçiye dağılmış 19.461 parçaya kadar. İhlaller birkaç kalıba ayrılıyor.
Saklamanın kendisinin yanı sıra, saklamaya eşlik eden iş ve maliyetler de vakalarda yer alıyor.
JFTC'nin FY2025 yasa uygulama raporunun Ek 1'ine ve 29 Eylül 2026 itibarıyla FY2026 tavsiye listesine (ikisi de Japonca) dayanır.
Bazı vakalarda takım, alıcının kendi müşterisine veya bir leasing şirketine aitti ve tedarikçiye ödünç verilmişti. Saklatan alıcı yine de tavsiye aldı. Takımın sahibi olmamak, saklama bedelini ödememek için kabul edilen bir gerekçe olmadı.
Takım dışındaki kalemler de aynı hüküm kapsamında gündeme geldi. Bazı vakalarda alıcılar tedarikçilere toplu üretilmiş parça stoğunu, her partiden ürün numunelerini ve 20 yıl gibi belirli bir süre tutulan kalite kayıtlarını ücretsiz sakladı. Yani "bizim için sadece tutun" maliyeti, yalnızca takım için değil, daha geniş bir alanda mercek altında.
Bir Tavsiye Ne İster?
Tavsiyeler genel olarak benzerdir. Alıcı, tutarı JFTC ile teyit ettikten sonra, saklama maliyetine denk gelen tutarı hızla ödemelidir. Yönetim kurulu, davranışın ihlal olduğuna ve tekrarlanmayacağına dair resmî karar almalıdır. Alıcı, örneğin satın alma personelini eğiterek iç sistemlerini iyileştirmeli, alınan önlemleri kendi çalışanlarına duyurmalı ve etkilenen tedarikçilere bildirmelidir.
Kural olarak JFTC şirket adını ve ihlalin özetini yayımlar. Bazı vakalarda ödenen saklama bedelleri de açıklandı:
- 16 tedarikçide 3.733 parça sakladıran bir otomotiv parçası üreticisi: toplam 29.140.951 JPY
- 5 tedarikçide 415 parça sakladıran başka bir otomotiv parçası üreticisi: 19.255.498 JPY
- 44 tedarikçide 600 parça ve yılda iki kez envanter sayımı içeren, endüstriyel motor parçalarına ilişkin vaka: 18.124.480 JPY karşılığı maliyet
Saklama süreleri ve takım boyutları vakadan vakaya farklıdır. Bu toplamları bölerek "kalıp başına piyasa fiyatı" çıkarmayın. Saklama ücreti, fiili maliyetlerin kalem kalem oluşturulması ve taraflarca anlaşılmasıyla belirlenir.
Vakalardaki Keskin Artış
JFTC verilerine göre ücretsiz takım saklamayla ilgili tavsiyeler FY2022'de 1 iken FY2023'te 3, FY2024'te 9 ve FY2025'te 26'ya çıktı. Her sayı, takım saklamayı içeren tavsiyelerin sayısıdır; örneğin iadelerin zorlanması gibi başka bir ihlali de içeren bir vaka bir kez sayılır.
FY2026 için JFTC'nin 29 Eylül 2026 itibarıyla tavsiye listesindeki 15 vakayı kendimiz saydık: 9'u takım saklamayı içeriyor ve bu 9'un 7'si Temmuz'da yayımlandı.
FY2025'te takım saklama, toplam 39 tavsiyenin üçte ikisini oluşturdu.
Takım saklamayı içeren tavsiyeler. Japonya'da mali yıl Nisan'dan ertesi yılın Mart'ına kadar sürer (FY2025 = Nisan 2025–Mart 2026). FY2022–FY2024: JFTC/SMEA broşürü; FY2025: JFTC'nin FY2025 yasa uygulama raporu. FY2026, JFTC'nin 29 Eylül 2026 itibarıyla tavsiye listesindeki 15 vakadan yaptığımız kendi sayımımızdır ve tam yıl rakamlarıyla karşılaştırılamaz. SMEA'nın Geliştirme Standartları değişikliği özeti FY2025 için 24 veriyor; biz JFTC'nin yıllık uygulama raporunda yayımladığı 26'yı kullanıyoruz.
2026'da yayımlanan tavsiyelerin çoğu hâlâ eski Subcontract Act'e (madde 4, fıkra 2, bent 3) dayanır; çünkü değişikliğin yürürlüğe girmesinden önce verilen siparişlere eski yasa uygulanır. Haksız ekonomik menfaat talebinin yasağı Adil İşlemler Yasası'na da aktarıldı.
"Haksız ekonomik menfaat talebi" kategorisinin tamamında, tedarikçilere iade edilen tutar FY2024'te 189,59 milyon JPY iken FY2025'te 1.280,26 milyon JPY'ye çıktı. Bu toplam, tedarikçilere nakliye veya yükleme işini ücretsiz yaptırmak gibi başka davranışları da içerir; yine de bu kategoride düzeltici işlemin ne kadar hızlı büyüdüğünü gösterir.
Ücretsiz Saklama Neden Sürüyor?
Kurallar bu kadar açıksa ücretsiz saklama neden devam ediyor? Aşağıdaki nedenler, resmî kaynaklardaki vakalardan ve imalat tedarik zincirlerindeki yaygın uygulamadan çıkardığımız muhtemel nedenlerdir; istatistikle kanıtlanmış değildir. Tablo, kötü niyetten çok kimsenin karar verecek konumda olmadığı ve zamanın öylece geçtiği bir düzene benziyor.
1. Yedek parça (servis parçası). Seri üretim bittikten sonra bir onarım parçası siparişinin ne zaman geleceği belli olmaz; bu yüzden hiç kimse kalıbın gidebileceğini söylemek istemez. Yılda birkaç parça için kalıbın saklanıp saklanmayacağına ya da son bir parti üretilip kalıbın hurdaya ayrılıp ayrılmayacağına kimse karar vermez ve saklama sürer.
2. Karar veren ile kalıp birbirinden uzak. Kalıbın sahibi ya da hurdaya ayırma onayını verecek kişi nihai ürün üreticisi olabilir, kalıp ise fiziksel olarak 2. kademe bir işleme firmasında durur. Aradaki 1. kademe parça üreticisi tek başına karar veremez. JFTC'nin uygulama yönergeleri, ihlal örneği olarak bile, tedarikçinin hurdaya ayırma talebini "bunu tek başımıza karar veremeyiz" diyerek uzun süre yanıtsız bırakan bir alıcıyı sayar.
Aradaki parça üreticisi hem takımı dışarıya veren hem de tutan taraftır.
Zincirdeki her halkanın yasa kapsamında olup olmadığı, Şekil 2'deki ölçütlerle ayrı ayrı belirlenir. Yukarıdan yanıt beklemek, aşağıdaki saklama maliyetlerinin ödenmesini geciktirmeyi haklı çıkarmaz.
3. Takım sicili yok. Alıcı hangi takımın hangi tedarikçide ve ne zamandan beri durduğunu bilmiyorsa, maliyet konusunu konuşmaya bile başlayamaz. Birçok tavsiyede binlerce parçanın söz konusu olması, kimsenin toparlamadığı yıllık bir birikime işaret ediyor.
4. Tedarikçiler konuşmaya çekiniyor. Bazı tedarikçiler, saklama ücreti istemenin veya hurdaya ayırma talep etmenin bir sonraki siparişi etkileyeceğinden korkarak sessiz kalır. Kalıp ve işleme sektöründe bir tedarikçinin satışları bazen tek müşteriye yoğunlaşır; bu da konuyu açmayı daha da zorlaştırır. Faturasız da ödeme gerektiği yönündeki resmî tutum bu gerçeğe uygundur.
Hurda, İade ya da Saklama: Her Kalıbın Kaderine Karar Vermek
Başlangıç noktası, her takımın akıbetine karar vermektir. Üç seçenek var: hurdaya ayırmak, iade etmek (alıcı geri alır) veya saklamaya devam etmek. Her seçenek farklı kararlar gerektirir. Resmî kaynaklar da alıcının hurdaya ayırma, geri alma veya saklamaya devam etme konusunu tedarikçiyle görüşmesi gerektiğini söyler.
Gelecekteki kullanımı ve onaylayanı netleştirin, sonra üçünden birinde anlaşın.
Karar, gelecekteki kullanıma bağlıdır. Bir sonraki sipariş için somut bir tarih verebiliyor musunuz? Yedek parça için kaç yıllık tedarik gerekiyor? Son bir parti üretip stokta tutarak takımı serbest bırakmak mümkün mü? Satın alma bunlara tek başına yanıt veremez; satış, servis ve tasarım da değerlendirmeye katılmalıdır.
Onaylayan şirketinizin dışındaysa, kimin soracağını ve hangi tarihe kadar yanıt verilmesi gerektiğini belirleyin. Takım yukarıdaki müşterinize aitse, müşteriye soru sorma süreniz ile yanıt gelene kadar saklama maliyetini kimin ödeyeceğini, takımı tutan işleme firmasıyla görüşerek netleştirin.
"Yedek parça için tutalım" kararı da işin sonu değildir. Tutma nedenini, yeri, süreyi, ücreti ve bir sonraki gözden geçirme tarihini ayrı ayrı kaydedin. Aksi hâlde birkaç yıl sonra aynı takım yeniden belirsizliğe kayar.
Alıcılar İçin: Takım Envanterinden İmzalı Protokole Altı Adım
Aşağıdaki altı adım, resmî kılavuzlara dayanarak bir alıcının satın alma ekibinin Japon tedarikçilerdeki takımları nasıl ele alabileceğine dair özetimizdir. Genel bir yaklaşımı anlatır; uyumu garanti etmez.
Üç aşamada ilerleyin: öğrenin, anlaşın, kalıcı hâle getirin.
JFTC/SMEA kılavuzuna, JFTC SSS sayfasına ve Geliştirme Standartları'na dayanan, prosedür olarak bizim özetimizdir.
İki Tarafın Eşleştirebileceği Bir Takım Sicili Kurun
Sicil yalnızca alıcının varlık kayıtları için değildir. Tedarikçinin kendi listesiyle karşılaştırılmak içindir; iki taraf aynı alanları tuttuğunda görüşme daha hızlı ilerler. En azından şunları ekleyin:
- Takım numarası, ürettiği parçanın numarası ve takım türü (metal kalıp, ahşap model, fikstür, kontrol mastarı vb.)
- Sahibi (siz, tedarikçi, müşteriniz veya leasing şirketi) ve hurdaya ayırmayı kimin onayladığı
- Takımı tutan tedarikçi, saklama yeri ve yaklaşık boyutu veya kapladığı alan
- Son sipariş tarihi ve son kullanım tarihi (farklı olabileceği için ayrı izleyin)
- Planlanan gelecek kullanım (bir sonraki sipariş tarihi, yedek parça için gerekli olup olmadığı)
- Görüşme geçmişi (ne zaman, kiminle, ne kararlaştırıldı) ve bir sonraki gözden geçirme tarihi
Sipariş geçmişini ve planı, üretim planlama ve kontrolün (seisan kanri) üretim programları ile yedek parça talep verileriyle karşılaştırarak kontrol edin. Sicili yalnızca satın almada tutmayın; ilgili bölümlerin de güncelleyebilmesini sağlayın ki birikim yeniden oluşmasın.
Saklama Ücretini Maliyet Kalemleri ve Süreden Oluşturun
Saklama ücretleri için resmî bir tarife yoktur. Resmî kılavuzun saydığı maliyet kalemlerinden (eşdeğer depo kirası, dış depo ücreti, nakliye, bakım) yola çıkın, tedarikçiden fiili maliyetlerini isteyin ve pazarlık edin. Tutarı konuşmadan önce hangi takımların kapsandığı, saklama süresi ve dahil edilecek maliyet kalemleri üzerinde anlaşın.
Ücretin nasıl oluşturulabileceğine dair kurgusal bir örnek: bir işleme firmasında 120 takım var ve 18 aydır sipariş verilmemiş. Tüm birim fiyatlar yalnızca örnek amaçlı varsayımdır, piyasa fiyatı değildir.
18 ay saklanan 120 takım. Her maliyet kalemi için miktarı, süreyi ve birim fiyatı yazın.
Kurgusal örnektir. Alanlar ve fiyatlar gerçek vakalar veya piyasa fiyatları değildir; gerçek tutarlar tedarikçinin fiili maliyetlerine ve tarafların anlaşmasına bağlıdır. Destekleyici belgeleri (depo kirası, çalışma saati kayıtları vb.) saklamak sonraki gözden geçirmeleri kolaylaştırır.
Sürenin nasıl sayılacağı ve hangi maliyetlerin dahil edileceği vakadan vakaya değişebilir. Tereddüt ederseniz, ilerleyen bölümde listelenen resmî danışma birimlerine veya yasayı bilen bir avukata danışın.
Yazılı Protokol ve Geliştirme Standartları
Japonya Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı (METI), 24 Haziran 2026'da Emanet Edilen KOBİ'lerin Geliştirilmesi Yasası (Act on Promotion of Entrusted Small and Medium-sized Enterprises) kapsamında yayımlanan Geliştirme Standartları'nı değiştirdi; değişiklik aynı gün yürürlüğe girdi. Değişikliğe göre alıcı tedarikçiye takım sakladırıyorsa, taraflar saklama ücretinin ödenmesi gibi konularda önceden, örneğin yazılı bir protokolle (mutabakat zaptı) açıkça anlaşmaya çaba göstermelidir.
Değişiklik ayrıca alıcıların Şekil 1'deki dört durum dahil ücretsiz saklama talep etmemesi gerektiğini ve saklama ücretinin tedarikçi istesin ya da istemesin saklama süresine göre ödenmesi gerektiğini söyler.
Geliştirme Standartları, Adil İşlemler Yasası'nın yasakları değildir. Hükûmetin alıcılar ve tedarikçiler için koyduğu genel standartlardır. Yasadan daha geniş bir işlem yelpazesini kapsar ve yetkili bakanlara yönlendirme ve tavsiye için dayanak verir.
Ana satın alma sözleşmenizi veya sipariş, kabul ve ödeme akışınızı gözden geçirirken takım saklama koşullarını da aynı anda kontrol edin; böylece bir şey atlanmaz.
Geçmişe Ait Ücretsiz Saklama Bulursanız
Envanteriniz, yıllardır ücretsiz saklanan takımları ortaya çıkarabilir. JFTC bazı durumlarda tavsiye vermediğini belirtmiştir; örneğin alıcı herhangi bir soruşturma başlamadan önce ihlali gönüllü olarak bildirmiş ve tedarikçinin zararını giderecek adımlar atmışsa. FY2025'te bu tür 53 gönüllü bildirim oldu (bu sayı takım saklama dışındaki ihlalleri de içerir).
Geçmişe ne kadar gidileceği ve nasıl uzlaşılacağı vakaya özgü değerlendirmelerdir. Yalnızca şirket içinde karar vermeyin; JFTC veya SMEA danışma birimleri ve hukuk müşaviriyle birlikte ilerleyin.
Tedarikçiler İçin: Elinizdeki Takımı Görünür Kılın
Bu bölüm diğer taraftaki okuyucular içindir: bir Japon müşteri adına takım tutuyorsanız ya da bunu yapan bir Japon iştirakin veya fabrikanın içindeyseniz. Bir tedarikçinin yapabileceği, gerçek durumu rakamlarla göstermek ve taleplerini yazılı hâle getirmektir. Kalıp ve işleme firmalarının çoğu küçük ve orta ölçeklidir; saklanan takımlar üretimde kullanılabilecek alanı kaplar. Önce tam tabloyu çıkarın.
Tuttuğunuz Takımları Listeleyin
Her müşteri için takım numarasını, parça numarasını, son kullanım tarihini, yeri ve kapladığı alanı, bakıma harcanan süre ve parayı listeleyin. Yukarıdaki alıcı sicilindeki alanları kullanmak, iki listeyi karşılaştırmayı kolaylaştırır. Yalnızca takım sayısını değil, kapladığı alanı ve emeği de göstermek, saklama ücreti görüşmesini somutlaştırır.
Taleplerinizi Yazılı Yapın ve Kayıt Tutun
Takımın hurdaya ayrılması, geri alınması veya saklama sürecekse ücret görüşülmesi taleplerini sözlü değil, e-posta veya mektupla gönderin. İlgili takımı, son sipariş tarihini, nasıl ele alınmasını istediğinizi ve yanıtı ne zamana kadar beklediğinizi yazın. Gönderme tarihini ve müşterinin yanıtını olduğu gibi saklayın.
Tedarikçinin takımın hurdaya ayrılması veya iadesi talebi, resmî kaynaklarda listelenen durumlardan biridir. Bu, hiç talep etmediyseniz ücretsiz saklamanın sorun olmadığı anlamına gelmez; yukarıda belirtildiği gibi talep veya fatura olmasa da ödeme gerekir.
Müşteri yanıt vermezse, elinizdeki takımı kendi kararınızla hurdaya ayırmayın. Bu, sahibiyle ayrı bir uyuşmazlık doğurabilir; önce aşağıdaki birimlerden birine danışın.
Siz de Alıcı Konumunda mısınız?
Parça üreticileri çoğunlukla bir müşterinin takımını tutarken kendi kalıp ve fikstürlerini taşeronlarda bırakır. Şekil 2'deki alıcı ölçütlerine uyduğunuz işlemlerde, bu taşeronlara karşı alıcı yükümlülüklerini siz taşırsınız. Müşterilerinizden istediğinizi kendi taşeronlarınız için de yaptığınızı kontrol edin.
Japonya'da Nereden Yardım Alınır?
Müşteriyle görüşmeler tıkandıysa veya durumunuzun sorun olup olmadığını bilmiyorsanız şu kamu hizmetleri yardımcı olabilir (çoğunlukla Japonca):
- Torihiki Kakekomi-dera: SMEA ile yapılan sözleşme kapsamında işletilen, Japonya genelinde 48 yerde bulunan bir danışma hizmeti (Aralık 2025'e kadar adı Shitauke Kakekomi-dera idi). İşletmeler arası işlem sorunlarını ele alır; avukat danışmanlığı ve mahkeme dışı uyuşmazlık çözümü sunar. Japonya içi ücretsiz hat: 0120-418-618 (yurt dışından çalışmayabilir).
- JFTC: Adil İşlemler Yasası için danışma birimleri ve şüpheli ihlalleri bildirme birimi.
- SMEA ve bölgesel METI büroları: Yasa hakkında danışmanlık.
Tedarikçiler bazen ihlalleri JFTC'ye veya SMEA'ya bildirir. Yasa, alıcının bu nedenle sipariş hacmini azaltmasını veya ilişkiyi sonlandırmasını yasaklar (madde 5, fıkra 1, bent 7). Danışmadan önce takım listenizi, sipariş geçmişinizi ve müşteriyle yazışma kayıtlarınızı hazırlayın.
Türkiye'deki Fabrikalar İçin Ek Notlar
Sakarya, Kocaeli ve çevresindeki Japon bağlantılı fabrikalarda ve parça tedarikçilerinde durum genellikle iki biçimde ortaya çıkar: Japon müşterinin (veya Japonya'daki ana şirketin) kalıbını Türkiye'de siz saklarsınız ya da kendi kalıplarınız Japonya'daki bir tedarikçide durur. Bu rehberdeki Japon kuralı ilk durumda otomatik olarak sizin sözleşmenize uygulanmaz; ancak "saklamanın maliyetini kim taşıyor?" sorusu aynıdır ve yazılı yanıt gerektirir.
Türk hukukunda saklama ilişkisinin, kalıp sahipliğinin ve zamanaşımının nasıl değerlendirileceğini bu yazıda doğrulayamadık. Bu konuyu sözleşme hukukçunuza bırakın ve kalıbın sahibini, saklama ücretini ve hurda onayını sözleşmede açıkça yazın. Müşteriye ait üretim takımlarının yönetimi için otomotiv kalite sistemlerinde (IATF 16949) ayrı beklentiler vardır; ilgili madde için kalite güvence ekibinizle doğrulama yapın.
Fiziksel tarafı da unutmayın. Ağır kalıpların istiflenmesi, rafa kaldırılması ve taşınması, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki risk değerlendirmesinin konusudur. Bu rehberin bir iş talimatı olmadığını, yalnızca sözleşme ve maliyet yönünü ele aldığını hatırlatırız. Kalıpların saklanmasıyla ilgili Türk standartları (TSE) bakımından eşdeğer bir standart bulamadık; bu bir konu olarak sözleşmede çözülür.
Kalıp Sözleşmesi Kontrol Listesi: Sahiplik, Saklama, Hurda, Maliyet
Adil İşlemler Yasası işleminize uygulansın ya da uygulanmasın, bunlar her Japon tedarikçiyle yazılı olarak netleştirilecek noktalardır. Yeni takım siparişi verirken, üretim sonunda ve yıllık gözden geçirmede kullanın.
Sahiplik
- Her takımın hukuki sahibi kim: şirketiniz, tedarikçi, müşteriniz veya bir leasing şirketi
- Takımın bedeli nasıl ödendi: ayrı bir takım siparişi mi, parça fiyatına yedirilen kalıp bedeli (amortisman) mi; amortisman tamamlandı mı
- Sahiplik takım üzerinde işaretli mi (etiket veya plaka) ve iki tarafın varlık kayıtlarında yer alıyor mu
- Hurdaya ayırmayı, devri veya değişikliği kim onaylayabilir
Saklama
- Saklama yeri (tedarikçinin fabrikası, dış depo) ve kapladığı alan
- Saklama süresi neyi kapsar: sipariş verilmeyen süre ve hangi tarihten itibaren
- Dahil bakım (pas önleme, kontrol) ve sıklığı
- Envanter sayımı veya durum raporlarının ayrı ücretli iş olup olmadığı
- Sigorta ve hasar veya kayıp sorumluluğu
Hurda ve iade
- Hurda/iade kararının tetikleyicisi (örneğin belirli bir süre sipariş verilmemesi veya yedek parça tedarikinin sona ermesi)
- Sahibin veya onaylayanın tedarikçinin talebini yanıtlama süresi
- İmhayı veya iade nakliyesini kim organize eder ve öder, hurda gelirini kim alır
- Tutulacak kayıtlar: imha belgesi, fotoğraflar, teslim kontrol listesi
Maliyet ve ödeme
- Maliyet kalemleri (alan, bakım, nakliye) ve her birinin nasıl hesaplandığı
- Ödeme zamanı (örneğin sipariş durumu kontrol edildikten sonra yılda bir) ve ödemenin faturaya bağlı olmaması
- Geçmişteki saklama dönemlerinin ele alınışı
- Bir sonraki gözden geçirme tarihi ve her tarafta sicilin sahibi
E-posta Şablonları
Şablonları durumunuza göre düzenleyin. Japon tedarikçilerle yazışma çoğunlukla İngilizce yürütüldüğü için şablonlar İngilizce bırakıldı. İkinci dilinde okuyan bir tedarikçi için, tam olarak neye ihtiyaç duyduğunuzu sıralayan kısa bir talep yanıtlamayı kolaylaştırır. Ücretler veya geçmiş süreler hakkındaki ifadeleri göndermeden önce hukuk ekibinize kontrol ettirin.
Alıcıdan Japon tedarikçiye: takım envanteri talebi
Subject: Request: Inventory of our tooling at your plant Dear [Name], We are reviewing all tooling (molds, dies, jigs, and gauges) that we have placed with our suppliers. Could you send us a list of the tooling for our parts currently at your site, with the following for each item? 1. Tool number and the part number it produces 2. Tool type and location (your plant or an outside warehouse) 3. Approximate size or floor area it occupies 4. Date it was last used for production 5. Any maintenance or inspection you have carried out, and its cost 6. Who owns the tool, if your records show this Based on the list, we would like to agree with you, item by item, whether to scrap, return, or keep each tool, and on the storage fee for any tooling we ask you to keep. Could you reply by [date]? Please let us know if an Excel template would help. Best regards, [Name] [Company]
Tedarikçiden müşteriye: hurda veya iade talebi
Subject: Request for decision: Stored tooling for [part numbers] Dear [Name], We are holding the tooling listed below for your parts. There have been no orders for these parts since the dates shown. [Tool number] / [Part number] / last order: [date] / floor area: [m²] Could you let us know, for each item, whether you would like us to: (a) scrap it, (b) return it to you, or (c) keep storing it? If you would like us to keep it, we would like to discuss a storage fee and the next review date. We would appreciate your answer by [date]. Until we hear from you, we will keep the tooling as it is. Best regards, [Name] [Company]
Bu Rehberin Sınırları
- Bu rehber, kaynaklardaki tarihler itibarıyla Japon resmî materyalini (JFTC, SMEA, METI) özetler. Hukuki tavsiye değildir; belirli bir işlemin yasayı ihlal edip etmediği olgulara bağlıdır.
- Yasanın Japonya dışındaki bir alıcıya veya yurt dışı şirketinizle bir Japon tedarikçi arasındaki işleme uygulanıp uygulanmadığı burada çözülmemiştir. Hukuk ekibinizle veya Japon hukuk müşaviriyle teyit edin.
- Şekil 2'deki kapsam ölçütleri yalnızca dışarıya imalat yaptırma içindir. Diğer işlem türleri bu rehberde ele alınmamıştır.
- Şekil 8 kurgusaldır. Gerçek saklama ücretleri tedarikçinin fiili maliyetlerine ve pazarlığa bağlıdır.
- FY2026 sayımımız kısmidir ve 29 Eylül 2026 itibarıyla listeye dayanır.
- Türk hukuku ve TSE ile ilgili notlar doğrulanmış kaynaklara değil, genel değerlendirmeye dayanır; sözleşme hukukçunuza danışın.
- Resmî materyalin büyük bölümü yalnızca Japonca olarak mevcuttur. Belirli bir noktaya güvenmeden önce özgün ifadeyi bir hukuk müşavirine teyit ettirin.
Özet
- Uzun süredir sipariş verilmediği hâlde tedarikçiye ücret ödemeden takım saklatmak, Japonya'nın Adil İşlemler Yasası'nda (eski adıyla Subcontract Act) "haksız ekonomik menfaat" talebi sayılabilir
- Kural yalnızca metal kalıbı değil; ahşap model, fikstür, kontrol mastarı ve ekipmanı da kapsar. Hurdaya ayırmak için alıcı onayı gerekiyorsa, tedarikçiye ait takım da aynı şekilde ele alınır
- Resmî kılavuza göre saklama ücreti, fatura olsun ya da olmasın, saklama süresine göre ödenmelidir
- JFTC, FY2025'te takım saklamayla ilgili 26 tavsiye yayımladı; 29 Eylül 2026 itibarıyla listeyi sayımıza göre FY2026'da şimdiye kadar 9 tane var
- Alıcılar: envanter çıkarın, tedarikçilerle anlaşın, yazılı protokol imzalayın ve her yıl gözden geçirin. Tedarikçiler: takımlarınızı listeleyin ve taleplerinizi yazılı yapın
Önce her tedarikçide hangi takımların durduğunu listeleyin, imhasını kimin onaylayabileceğini doğrulayın ve her kalemin hurdaya mı, iadeye mi, saklamaya mı gideceği konusunda görüşme başlatın. Belirli bir işlemin ihlal olup olmadığı olgulara bağlıdır; tereddüt ederseniz hukuk ekibinize, JFTC veya SMEA danışma birimlerine ya da bir Japon avukata danışın.
SSS
Japon bir tedarikçideki takımın sahibi kimdir?
Sözleşmeye ve takımın bedelinin nasıl ödendiğine bağlıdır. Alıcıya ait takımın tedarikçiye ödünç verilmesi yaygındır; ancak takım maliyeti parça fiyatına yedirildiğinde hukuki sahip tedarikçi kalabilir. JFTC rehberine göre, alıcı takımı fiilen kontrol ediyorsa (örneğin hurdaya ayırmak için onay şart koşuyorsa), tedarikçiye ait takım da saklama bakımından alıcıya ait takım gibi ele alınabilir.
Alıcı Japon tedarikçide kalıbı bir yıl boyunca ücretsiz saklatabilir mi?
Kural olarak hayır. "Bir yıl", geçmiş ihlal vakalarında görülen süredir; ücretsiz saklama hakkı değildir. JFTC, saklama ücretinin saklama süresine göre ödenmesi gerektiğini belirtir.
Tedarikçi hiç fatura göndermezse alıcı ödemek zorunda mı?
Yasanın kapsadığı işlemler için resmî kılavuza göre evet. Saklama ücreti, tedarikçi isteyip istemediğine bakılmaksızın saklama süresine göre ödenir. İki taraf, sipariş durumunu yılda bir kez kontrol etmeyi ve o yılın saklamasını tek ödemeyle ödemeyi kararlaştırabilir.
Japonya'nın Subcontract Act'i Japonya dışındaki şirketlere uygulanır mı?
Bu rehber sizin durumunuz için bunu yanıtlamıyor. Kapsam, işleme ve tarafların büyüklüğüne bağlıdır; bazı Japon hukuk büroları, işlemin Japonya ile yeterli bağı olduğunda yabancı bir şirketin de kapsanabileceğini belirtiyor. Hukuk ekibinizle veya Japon hukuk müşaviriyle teyit edin.
Bir kalıp saklama sözleşmesinde neler bulunmalı?
En azından: sahiplik ve hurda onayını kimin vereceği, saklama yeri ve süresi, bakım, saklama ücreti kalemleri ve ödeme zamanı, hurda/iade prosedürü ve masrafı kimin ödeyeceği ile bir sonraki gözden geçirme tarihi. Yukarıdaki kontrol listesine bakın.
Kaynaklar
- Yasa metni (madde 2, 5(2)(ii) ve 10): e-Gov Laws and Regulations, Act Against Delay in Payment of Fees, etc. to Small and Medium-sized Entrusted Business Operators in Manufacturing and Other Specified Fields (Japonca)
- Resmî İngilizce ad ve "Fair Transactions Act" kısa adı: JFTC açıklaması, 16 Temmuz 2025
- Takım saklamanın ele alınışı, uygulama yönergelerindeki ihlal örnekleri, gönüllü bildirimler, danışma birimleri: JFTC/SMEA, Adil İşlemler Yasası kılavuzu (Kasım 2025) (Japonca)
- İhlal vakalarında bulunan dört durum, saklama ücretlerinin ödenmesine ilişkin notlar: JFTC, Adil İşlemler Yasası SSS, Q119 (Japonca)
- FY2022–FY2024 ücretsiz takım saklamayla ilgili tavsiyeler: JFTC/SMEA, ücretsiz takım saklamanın izlenmesinin artırılmasına ilişkin broşür (13 Kasım 2025 itibarıyla) (Japonca)
- FY2025 tavsiyeleri, 26 takım vakası, iade edilen tutarlar, gönüllü bildirimler, vaka özetleri: JFTC, FY2025'te Adil İşlemler Yasası'nın uygulanmasına ilişkin rapor (10 Haziran 2026) (Japonca)
- FY2026 tavsiyeleri: JFTC tavsiye listesi, FY2026 (29 Eylül 2026 itibarıyla) (Japonca)
- Saklama ücreti tutarlarının yayımlandığı vakalar: JFTC'nin Subcontract Act tavsiye listeleri, FY2024 ve FY2023 (Japonca)
- Geliştirme Standartları değişikliği (24 Haziran 2026): METI basın bülteni ve SMEA, Geliştirme Standartları (Japonca)
- Ahşap model, fikstür ve benzerlerinin dışarıya imalat yaptırmaya eklenmesi: JFTC, Ocak 2026 değişikliği bilgilendirme materyali (Japonca)
- Torihiki Kakekomi-dera: program web sitesi (Japonca)
Japonca orijinal makaleBu rehber, Japonya’daki okurlar için yazılmış bir MONOSCOPE makalesinden uyarlanmıştır: 金型の無償保管はなぜ違反？取適法の勧告事例と発注側・受注側の対策
Editör hakkında
MONOSCOPE editörüFOUNDER & EDITORBir tesis ekipmanı üreticisinde ve bir tesis mühendisliği firmasında yaklaşık on yıl boyunca ekipman teklifi, tasarımı ve devreye alma işlerinde çalıştıktan sonra dijital pazarlamaya geçti. Bugün B2B üreticilerine web danışmanlığı yapıyor ve ürünlerini ve teknolojilerini anlaşılır biçimde anlatmalarına yardımcı oluyor. Japonya’nın Enerji Yöneticisi (Energy Manager) ve Üçüncü Sınıf Baş Elektrik Mühendisi ulusal lisanslarına sahip.
2017’den beri bir mühendislik blogu (500’den fazla yazı) ve yaklaşık 20.000 abonesi olan Japonca bir YouTube kanalı yürütüyor. Her rehber Japon atölyesinin bakış açısıyla yazılır ve atıf yapılan standartlarla karşılaştırılır.
