FAT ve SAT Nedir? Japon Tedarikçiyle Kabul Testi Rehberi

Fabrikanız, Japon bir ekipman tedarikçisinden üretim makinesi sipariş etti. Sevkiyattan önce tedarikçi sizi kendi fabrikasındaki tachiai kensa'ya (tanıklı kabul kontrolü: alıcının yerinde hazır bulunduğu kontrol) davet ediyor ve onayınız için kabul test prosedürünü (kensa yoryo-sho) e-postayla gönderiyor. Kontrol günü neleri doğrulayabileceğinizin büyük bölümü, aslında siparişten önce şartname ve kabul koşulları üzerinde anlaştığınız anda belirlenir.

Şartname belirsizse kontrol günü kimse makinenin geçip geçmediğini söyleyemez. Anlaşmazlık da makineyle birlikte yola çıkar: montajda, kenshu'da (kabul: teslim edilen ekipmanı sözleşmeye göre kontrol edip resmen teslim almak) ve en sonunda ödemede karşınıza çıkar. Bu rehber Fabrika Kabul Testi (FAT) ile Saha Kabul Testi (SAT) arasındaki farkı anlatıyor, şartnameden kabule kadar 6 adımı sıralıyor ve Türkiye'deki bir fabrika için CE belgesi, Türkçe kılavuz ve İSG gibi ek noktaları gösteriyor. Sonunda sipariş öncesi kullanabileceğiniz soru listesi ve kontrol listesi var.

İçindekiler

1. FAT ve SAT Farkı: Her Test Neyi Kanıtlar?
2. Japon Tedarikçiler Tachiai ve Kenshu'yu Nasıl Yürütür?
3. FAT ve SAT Süreci: Şartnameden Kabule 6 Adım
4. 1–2. Adımlar: Siparişi Vermeden Önce
5. 3. Adım: Tedarikçinin Fabrikasında FAT
6. 4–5. Adımlar: Montaj ve Fabrikanızda SAT
7. 6. Adım: Kenshu (Kabul) ve Açık Maddeler
8. FAT ve SAT'ta Sık Yapılan Hatalar
9. Japon Tedarikçinizle Netleştirmeniz Gereken Sorular
10. Hemen Kullanabileceğiniz Kontrol Listesi
11. Bu Rehberin Sınırları
12. Sıkça Sorulan Sorular

FAT ve SAT Farkı: Her Test Neyi Kanıtlar?

Fabrika Kabul Testi (FAT), makine sevk edilmeden önce ekipman tedarikçisinin fabrikasında yapılan kontroldür. Japonya'da buna kojo tachiai kensa (fabrikada tanıklı kontrol) denir. Saha Kabul Testi (SAT) ise ekipman fabrikanıza getirilip monte edildikten sonra yapılır; Japonca karşılığı genchi ukeire kensa (sahada kabul kontrolü) şeklindedir.

Proses sanayisindeki otomasyon sistemlerinin FAT ve SAT'ına ilişkin uluslararası standart olan IEC 62381, FAT'ı sistemin veya bileşenin şartnameyi karşıladığını gösteren, genellikle tedarikçinin tesisinde yapılan kontrol ve testler olarak tanımlar. SAT'ı ise kurulum yerinde, kurulumun geçerli standartlara, kurallara, şartnamelere ve kurulum talimatlarına uygun olduğunu gösteren kontrol ve testler olarak tanımlar.

Kısacası FAT, makinenin şartnameye göre üretilip üretilmediğine; SAT ise kurulduktan sonra şartnameye göre çalışıp çalışmadığına bakar.

Şekil 1: FAT ve SAT

İkisi de tanıklı kontroldür; ancak yeri ve zamanı farklı olduğu için farklı şeyleri kontrol ederler.

FAT (tedarikçide)

SAT (sizin fabrikanızda)

Nerede

Ekipman tedarikçisinin fabrikası

Alıcının fabrikası

Ne zaman

Üretim bittikten sonra, sevkiyattan önce

Teslimat, montaj ve elektrik/boru bağlantılarından sonra

Neyi kontrol eder

Şartnameye göre üretilmiş mi: tek başına işlevler, performans ve güvenlik fonksiyonları

Kurulduğu yerde şartnameye göre çalışıyor mu; önündeki ve arkasındaki ekipmanla bağlantılar dâhil

Sık çıkan bulgular

Tasarım veya imalat hataları, şartnamenin yanlış anlaşılması

Nakliye hasarı, yetersiz yardımcı tesisler, sinyal arayüzü sorunları, saha koşulları

Düzeltme kolaylığı

Kolay: tedarikçinin tezgâhları ve personeli yanınızda

Daha yavaş: parça ve personelin sahaya getirilmesi gerekir

Not: IEC 62381, proses sanayisindeki otomasyon sistemlerini kapsar. FAT ve SAT terimleri montaj makineleri ve takım tezgâhları için de aynı anlamda yaygın olarak kullanılır.

Aşağıdaki tablo, zamanınızı nereye harcayacağınızı ve her testten sonra ne olduğunu ekler; yani kabul test prosedürüne yazacağınız noktaları.

Konu	FAT (tedarikçide)	SAT (sizin fabrikanızda)
Yer ve zaman	Tedarikçinin fabrikası, sevkiyattan önce	Sizin fabrikanız, montaj ve bağlantılardan sonra
Yanıtladığı soru	Şartnameye göre üretildi mi?	Kurulduğu yerde şartnameye göre çalışıyor mu?
Zamanın harcanacağı yer	Arıza anındaki davranış, güvenlik fonksiyonları, belgeler	Nakliye sonrası durum, yardımcı tesisler, diğer ekipmanla bağlantılar
Sık çıkan bulgular	Tasarım veya imalat hataları, şartnamenin yanlış anlaşılması	Nakliye hasarı, yetersiz yardımcı tesisler
Düzeltme	Tasarımcılar ve montajcılar yerinde	Parça ve personeli ayarlamak zaman alır
Sonrası	Bulgular önceliği, sorumlusu ve termini ile kaydedilir	Punch list kapatılır, ardından kabul yapılır

Neden İki Kez Test Edilir?

Makine FAT'ı geçtiyse SAT'ta enerjiyi verip çalıştığını görmek yeter gibi düşünülebilir. Oysa iki test arasında ekipman sökülür, ambalajlanır, taşınır, yeniden monte edilir ve başka bir binaya yerleştirilir. Japonya'dan Türkiye'ye uzun bir deniz yolu yolculuğu ve gümrük süreci de buna eklenir.

Zemin düzgünlüğü, şebeke gerilimi ve frekansı, basınçlı hava basıncı, ortam sıcaklığı ve nemi ile komşu ekipmanla sinyal alışverişi tedarikçinin fabrikasında tam olarak yeniden oluşturulamaz. Bu yüzden sizin tesisinizin elektrik ve basınçlı hava değerlerini şartnameye açıkça yazmanız gerekir.

İlaç üretiminde AB GMP (iyi üretim uygulamaları) kılavuzunun Ek 15'i de aynı noktayı vurgular: FAT, ekipman üretim sahasına vardıktan sonra yapılan SAT ile tamamlanabilir. Aynı belge, nakliye ve montajın işlevi etkilemediğini gösterebiliyorsanız bazı FAT testlerinin sahada tekrarlanmasına gerek olmadığını da söyler.

Genel kural şudur: hata ne kadar geç bulunursa düzeltmek o kadar fazla zaman ve emek ister. Bu yüzden temel iş bölümü şöyledir: FAT'ta çözülebilecek her şeyi orada çözün, SAT'ı yalnızca sahanın gösterebildiği konulara ayırın.

Japon Tedarikçiler Tachiai ve Kenshu'yu Nasıl Yürütür?

İki Japonca sözcük sürekli karşınıza çıkacak. Tachiai, "tanık olarak hazır bulunmak" demektir; tachiai kensa ise alıcının bizzat katıldığı, genellikle tedarikçinin hazırladığı yazılı prosedüre göre yürütülen kontroldür. Kenshu, yukarıda belirtildiği gibi, teslim edilen ürünün sözleşmeye göre kontrol edilip resmen kabul edilmesidir. Kenshu'nun ödeme ve garanti başlangıcıyla ilişkisini sözleşme belirler; bu yüzden mühendisliğin olduğu kadar finans ve satın alma ekiplerinin de konusudur.

Bir belge yığınıyla karşılaşmayı bekleyin. Adlar ve içerikler şirkete ve sektöre göre değişir; yurt dışındaki bir alıcının görebileceği belgeler şunlardır:

Japonca ad	Nedir?	Nelere bakılmalı?
Shiyosho	Şartname: sizin gereksinimleriniz (URS) veya tedarikçinin ekipman şartnamesi	Her gereksinimde sayı, ölçüm yöntemi ve koşullar var mı?
Kensa yoryo-sho	Kabul test prosedürü: test maddeleri, yöntemler, kabul kriterleri	Her madde şartnamedeki bir satıra bağlanıyor mu; FAT mı SAT mı yazıyor?
Shiunten yoryo-sho	Makinenin deneme çalıştırması (devreye alma) prosedürü	Çalıştırma süresi, kullanılan parçalar, duruşların nasıl sayıldığı
Kensa seiseki-sho	Test raporu: ölçülen sonuçlar, çoğunlukla iki tarafça imzalanır	Yalnızca "OK" değil gerçek ölçüm değerleri; kullanılan cihazlar
Zumen, kairo-zu, buhin-hyo	Resimler, elektrik devre şemaları, parça listesi (BOM)	Revizyon, üretilen makineyle uyuşuyor mu?
Toriatsukai setsumei-sho	Kullanım kılavuzu; artık risk bilgilerini de içerir	Operatörleriniz için gereken dil ve format
Zanken listesi (zanken = açık maddeler)	Punch list'in karşılığı olan açık maddeler listesi	Sorumlu, termin ve kapanışın nasıl doğrulanacağı

Türkiye'de kullanılacak makine için bu listeye iki kalem daha ekleyin: CE işareti ve AT uygunluk beyanı ile Türkçe kullanım kılavuzu. Makinaların Türkiye pazarına arzı Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) kapsamındadır; bu belgelerin tedarikçinin teslimat kapsamında olup olmadığını sipariş öncesinde yazılı olarak netleştirin.

FAT ve SAT Süreci: Şartnameden Kabule 6 Adım

FAT ve SAT yalnızca iki günlük bir test değildir. Şartnamenin yazılmasından son açık maddenin kapatılmasına kadar her şeyi tek bir süreç olarak ele alırsanız, hangi noktada neye karar verilmesi gerektiği netleşir.

Şekil 2: Şartnameden Kabule 6 Adım

Sonucu, henüz kimse tedarikçiyi ziyaret etmeden önce 1. ve 2. adımlar belirler.

Sipariş öncesi ve imalat sırası

ADIM 01Şartname ve kabul koşullarını belirleyinGereksinimleri ölçülebilir sayılarla yazın; sözleşmede neyin kabul sayılacağını belirtin

ADIM 02Kabul test prosedürü üzerinde anlaşınMaddeleri, yöntemleri, kriterleri, test parçalarını ve kayıt formatını tedarikçiyle netleştirin

ADIM 03Tedarikçide FATŞartname uygunluğunu, çalışmayı, arıza davranışını, güvenlik fonksiyonlarını ve belgeleri kontrol edin

Teslimattan sonra

ADIM 04Sevkiyat ve montajSevkiyattan önce düzeltilmesi gereken FAT bulguları kapandıktan sonra gönderin; ardından montajı ve elektrik/boru bağlantılarını yapın

ADIM 05Fabrikanızda SATNakliye sonrası durumu, yardımcı tesisleri, diğer ekipmanla bağlantıları ve seri üretim parçalarıyla çalışmayı kontrol edin

ADIM 06Kabul ve açık maddelerSAT sonucunu kaydedip ekipmanı kabul edin. Açık maddeleri sorumlusu ve termini ile kapatın

Not: Küçük ekipmanlarda FAT bazen atlanır ve yalnızca SAT yapılır. Yine de 1. ve 2. adımlar geçerlidir.

Tedarikçiyle ilişkiler çoğu zaman 3. adımdan itibaren gerilir; "Bu şartnamede yok" veya "Bu ek ücrete tabi" cümleleri duyulmaya başlar. Kök neden çoğu zaman 1. ve 2. adımlarda belirsiz bırakılan şartname veya prosedürdür. Aşağıdaki bölümler adımları sırasıyla izliyor.

1–2. Adımlar: Siparişi Vermeden Önce

FAT ve SAT'ta nelerin kontrol edileceğini iki belge belirler: sizin yazdığınız kullanıcı gereksinim şartnamesi (URS) ve tedarikçiyle üzerinde anlaştığınız kabul test prosedürü. Birincisi ne istediğinizi, ikincisi istediğinizi aldığınızı nasıl kanıtlayacağınızı söyler.

AB GMP Ek 15, URS'nin doğrulama yaşam döngüsü boyunca bir referans noktası olması gerektiğini söyler. Bu yalnızca ilaç sektörü için değil, her sektör için geçerlidir: makineyi yargılayacağınız ölçüt, sipariş öncesi belgelerde yazanlardır.

Geçti/Kaldı Olarak Yargılanabilir Gereksinimler Yazın

Şartnamelerde sık görülen ifadeler "yüksek hız", "yeterli doğruluk" ya da "kararlı çalışma"dır. FAT'ta bunlar için kimse geçti/kaldı kararı veremez; tedarikçi de alıcı da bunları kendine uygun biçimde yorumlar.

Bir gereksinimi test edilebilir yapmak için ona üç şey verin: bir sayı, bir ölçüm yöntemi ve koşullar. Çevrim süresi (bir parçayı üretme süresi; Japon fabrikalarında genellikle "takt time" denir) için "X saniye veya altı" yetmez. Hangi parça, kaç ardışık parçanın ortalaması ve model değişiminin dâhil olup olmadığı da yazılmalıdır. Varsayımsal bir örnek: "A parçası, 200 ardışık parça, ortalama çevrim süresi 12,0 s veya altı, model değişimi hariç." Bu ayrıntı düzeyinde, kontrol gününde tartışılacak bir şey kalmaz.

Şekil 3: Test Edilemeyen ve Test Edilebilen Gereksinimler

Sayı, yöntem ve koşullar varsa geçti/kaldı kararı yerinde verilir.

Test edilemeyen

Test edilebilen (örnek)

Kapasite

Yüksek hızda işlemelidir

Belirtilen A parçasından ardışık __ adet besleyin; ortalama çevrim süresi __ s veya altı (model değişimi hariç)

Doğruluk

Yeterli doğrulukla işlemelidir

Belirtilen parçanın X ölçüsü tolerans içinde; koordinat ölçüm makinesinde (CMM) ölçülür, __ numune

Kararlılık

Kararlı çalışmalıdır

__ saat kesintisiz çalışmada en fazla __ duruş; her duruşun nedeni kaydedilir

Arızalar

Sorun çıkınca da güvenli olmalıdır

Acil durdurma, kapı açık ve malzeme bitti koşullarında durur; nedeni gösterir; kurtarma prosedürüyle yeniden başlar

Ortam

Fabrikamıza kurulabilmelidir

Elektrik, basınçlı hava ve ortam sıcaklığı aralıkları yazılır; yukarıdaki her performans gereksinimi bu aralıklarda sağlanır

Not: "__" değerleri ekipmana ve ürüne göre değişir. Kalite standartlarınıza ve üretim planınıza göre belirleyin.

Kararlılığı sayıyla yazarken neyin duruş sayılacağını ve duruş süresinin nasıl ölçüleceğini de tanımlayın. Kayıpları kullanılabilirlik, performans ve kalite olarak ayıran OEE (Toplam Ekipman Etkinliği), duruşları tanımlamak için kullanışlı bir modeldir.

Kabul Test Prosedüründe Şu Noktalar Yer Almalı

Kabul test prosedürünün ilk taslağını çoğu zaman tedarikçi hazırlar ve inceleme ile onayınız için size gönderir. Prosedür geldiğinde en az şu altı noktanın yazılı olup olmadığına bakın:

• Test maddeleri; her biri şartnamedeki bir satıra bağlı
• Test yöntemleri ve kullanılacak ölçüm cihazları
• Kabul kriterleri (değerler ve toleranslar)
• Test parçaları: seri üretim parçaları mı yedek parçalar mı, kaç adet
• Her maddenin FAT'ta mı SAT'ta mı kontrol edileceği
• Tanıklık edecek kişiler ve kayıt formatı (imza alanları, fotoğraflar, ölçüm verilerinin saklanma şekli)

En sık gözden kaçan nokta test parçalarının sayısı ve türüdür. Seri üretim malzemeleriniz ve bileşenleriniz tedarikçinin fabrikasına ulaşmamışsa makine yalnızca yedek parçalarla çalıştırılabilir; gerçek koşullardaki davranışını göremezsiniz. Parçalar Japonya'ya gönderilecekse sevkiyat ve gümrük süresini hesaba katın; ne zaman ve nasıl gönderileceğini sipariş sırasında kararlaştırın.

Kabul Koşullarını Sözleşmeye Yazın

Ekipman için sipariş formunda veya sözleşmede neyin kabul sayılacağı yazılmalıdır: FAT'ın geçilmesi mi, SAT'ın geçilmesi mi, yoksa seri üretim parçalarıyla sonradan yapılan bir kontrol mü.

Aynı anda ödeme planını, açık maddelerin kabulü nasıl etkileyeceğini ve garanti süresinin ne zaman başlayacağını da kararlaştırın. Ekipman siparişleri yüksek tutarlıdır ve kabule giden yol uzundur; bu yüzden mühendislik ve satın alma bu koşullar üzerinde erken anlaşmalıdır.

3. Adım: Tedarikçinin Fabrikasında FAT

FAT gününde kabul test prosedürünü madde madde yürütürsünüz. Tedarikçinin tasarımcıları ve montajcıları binadadır; FAT'ın en büyük avantajı budur: bir nedeni anında sorabilir, ayrılmadan önce çözümü kararlaştırabilirsiniz.

Şekil 4: FAT'ta Kontrol Edilecek Altı Alan

FAT, makinenin yalnızca çalışıp çalışmadığına değil, nasıl durduğuna ve hangi belgelerle geldiğine de bakar.

Yapı ve konfigürasyon

Şartname teyidiCihaz modelleri, şartnamede belirtilen bileşen markaları, boya rengi, elektrik ve boru güzergâhları ile etiketler şartnameyle uyuşuyor

Kapasite ve doğruluk

PerformansBelirtilen parçalarla çevrim süresini ve işleme veya montaj doğruluğunu ölçün; kesintisiz çalışma sırasında duruşları izleyin

Çalışma ve kontrol

PerformansOtomatik, manuel ve model değişimi modları; giriş/çıkış sinyalleri; HMI ekranındaki kullanım ve göstergeler

Arızalar ve toparlanma

PerformansParça alınamaması, sensörün algılamaması veya malzemenin bitmesi hâlinde doğru biçimde durur ve belgelenmiş prosedürle yeniden başlar

Güvenlik fonksiyonları

GüvenlikAcil durdurmalar, kapı emniyet kilitlemeleri (interlock), ışık perdeleri ve diğer fotoelektrik sensörler şartnamedeki gibi çalışıyor; artık riskler açıklanıyor

Belgeler

Şartname teyidiResimler, elektrik devre şemaları, parça listesi (BOM), kullanım kılavuzu, kontrol programının sürümü, yedek parça listesi; Türkiye için CE belgeleri ve Türkçe kılavuz

Not: FAT'tan sonra kontrol programında yapılacak değişikliklerin nasıl ele alınacağını da kararlaştırın (değişiklik geçmişi ve nelerin yeniden test edileceği).

Yalnızca Normal Çalışmayı Değil, Arıza Koşullarını da Test Edin

Tedarikçinin gösteri çalışmasında makine kusursuz çalışır. Üretimde sorun çıkaran ise anormal durumlardır: konumu kayan bir parça, biten malzeme, kirlenen bir sensör. Bu arızaları bilerek oluşturun; ekranın nedeni gösterdiğini ve operatörün güvenli biçimde toparlayabildiğini kontrol edin.

Makineyi fiilen kullanacak üretim ve bakım personelini de yanınızda götürmeniz yararlı olur. Yalnızca üretim mühendisliğinin gözünden kaçabilecek şeyleri görürler: kullanımı zor kumandaları, kötü yerleştirilmiş kontrol kapaklarını, değiştirilmesi zor sarf malzemelerini.

Artık Risk Bilgilerini Teslim Alın

Japonya Sağlık, Çalışma ve Refah Bakanlığı (MHLW), önerdiği yaklaşımı ISO 12100 esas alınarak hazırlanan Makinelerin Kapsamlı Güvenlik Standartları Kılavuzu'nda ortaya koyar. Makine imalatçısı tasarım aşamasında risk değerlendirmesi yapar; ortadan kaldıramadığı tehlikeleri (artık riskler) kullanım bilgisi olarak kullanıcıya iletir.

Nisan 2012'den beri Japonya'daki İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin 24-13. maddesi, makineyi devreden veya kiralayan kişinin karşı tarafa tehlikeleri bildirmek için çaba göstermesini de öngörür. Bu bir "çaba yükümlülüğü"dür, kesin bir zorunluluk değildir; yine de Japon bir tedarikçinin bu bilgiyi verebilecek durumda olması beklenir.

Türkiye'de ise ayrıca iki katman vardır. Makinaların güvenliği için Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) esas alınır; bu çerçeve ISO 12100'e dayalı risk değerlendirmesiyle uyumludur (Türkiye'de TS EN ISO 12100 olarak bilinir). İşveren olarak sizin yükümlülüğünüz ise 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'ndaki risk değerlendirmesi (madde 10) ve iş ekipmanlarının kullanımına ilişkin düzenlemelerdir.

FAT'ta güvenlik fonksiyonlarının çalıştığını doğrulamakla yetinmeyin. Artık risk listesini ve hangi işte hangi tehlikenin kaldığının açıklamasını isteyin. Bu bilgi, kendi fabrikanızda yapacağınız risk değerlendirmesinin başlangıç noktasıdır. Ekipman robot içeriyorsa robot güvenliği gereksinimlerini de kontrol edin. Fabrikanızın bu bilgiyle ne yapması gerektiğini sizdeki mevzuat ve İSG ekibiniz (iş güvenliği uzmanı) belirler; bu rehber değil.

Bulguları Öncelikleriyle Kaydedin

FAT her büyüklükte bulgu üretir. Her bulgunun sevkiyattan önce düzeltilmesinde ısrar ederseniz teslim tarihini kaçırırsınız; hepsini ertelerseniz sorunları sahada devralırsınız. Her bulguyu üç gruptan birine ayırın ve her biri için sorumlu ile termin kaydedin:

• Sevkiyattan önce düzeltilir: güvenliği, kaliteyi veya yasal uygunluğu etkileyen her şey
• SAT'a kadar düzeltilir: sahadaki ayarla çözülebilecek maddeler
• Sonra düzeltilir: üretim başladıktan sonraya kalabilecek maddeler

Bu kayıt, 6. adımda anlatılan punch list'in temelini oluşturur. Biri "Bunu düzeltiriz" dediğinde bunu yazıya geçirin ve iki tarafa da onaylatın.

4–5. Adımlar: Montaj ve Fabrikanızda SAT

Sevkiyattan önce düzeltilmesi gereken FAT bulgularının kapandığını doğruladıktan sonra ekipman sevk edilir ve fabrikanıza monte edilir. Montaj; temel ve ankraj konumlarını, düzeltme (seviyeleme), yardımcı tesis bağlantılarını (elektrik, basınçlı hava, soğutma suyu vb.) ve komşu ekipmanlarla sinyal kablolamasını kapsar.

SAT için maddeleri iki gruba ayırın: FAT'ta zaten doğrulananlar ve yalnızca sahada kontrol edilebilenler. Birinci grubu hızlı bir tekrar kontrolle sınırlayın, zamanınızı ikinci gruba ayırın; SAT böyle kısa kalır.

Şekil 5: FAT'ın Kapsadıkları ve SAT'ta Yeniden Kontrol Edilecekler

Sahada yalnızca nakliye ve montajın değiştirebileceği şeyleri yeniden kontrol edin.

FAT sonuçlarını kullanın (SAT'ta hızlı tekrar kontrol)

Konfigürasyon ve belgelerModeller, bileşenler, resimler, program sürümü. FAT'tan sonra değişiklik olmadıysa tekrar kontrolü asgari tutun

Tek başına işlevler ve doğrulukNakliyeden etkilenmediği gösterilen maddelerde FAT kayıtlarına dayanın

SAT'ta yeniden kontrol edin (yalnızca sahada görülür)

Nakliye sonrası durumÇizikler, deformasyon, gevşeme, kablo veya boru hasarı, seviye ve ankraj bağlantısı

Yardımcı tesislerŞebeke gerilimi, basınçlı hava basıncı ve debisi, soğutma suyu, egzoz. Fabrikanızın kapasitesi yeterli mi?

Diğer ekipmanla bağlantılarKonveyörler ve üst sistemlerle sinyaller ve zamanlama; arıza anında birbirine bağlı duruşlar

Seri üretim parçaları, gerçek operatörlerKapasiteyi, kaliteyi ve model değişimini kontrol etmek için seri üretim malzemesiyle ve kendi operatörlerinizle çalıştırın

Daha önce belirtildiği gibi, Ek 15 nakliye ve montajın etkilemediğini gösterebiliyorsanız bazı FAT testlerinin sahada tekrarlanmamasına izin verir. Bu kararın dayanağını kaydedin.

Nakliye Hasarını Kontrol Edin, Yardımcı Tesisleri Test Edin

Nakliyedeki titreşim ve darbe cıvataları gevşetebilir, konumlandırma parçalarını kaydırabilir, kabloları koparabilir. Ekipmanı sandıktan çıkarırken fotoğraflayın ve FAT'ta ölçülen doğruluk maddelerinden en azından birkaç temsilci maddeyi yeniden ölçün. Böylece sonradan "nakliyede mi bozuldu, baştan mı hatalıydı" tartışmasından kaçınırsınız.

Yardımcı tesisler fabrikanızın sorumluluğundadır. Başka makineler çalışırken düşen basınçlı hava basıncı veya yetersiz bir elektrik kapasitesi, çoğu zaman ekipmanın değil fabrikanın sorunudur. Bu yüzden sorumluluk sınırını (toriai: arayüz/bağlantı noktası) siparişten önce şartnamede tanımlayın.

Seri Üretim Parçalarıyla ve Kendi Operatörlerinizle Çalıştırın

SAT, makinenin üretimdeki malzemeler, operatörler ve model değişimleriyle çalıştırılmasıyla biter. Tedarikçinin mühendisi kumandadayken makine sorunsuz çalışır; ama kendi operatörleriniz ilk kez kullandığında model değişimi çok daha uzun sürebilir. Bu yaygın bir durumdur.

Bu süreyi operatör eğitimi almak ve tedarikçiye bakım ekibinize kontrol ve parça değiştirme adımlarını anlattırmak için kullanın. Öğrendiklerinizi bakım planınızı kurarken değerlendirin.

6. Adım: Kenshu (Kabul) ve Açık Maddeler

SAT'ın geçilmesi kabule götürür. Ancak pratikte ekipman nadiren hiçbir açık madde kalmadan kabul edilir. Küçük açık maddelerle kabul edilip edilmeyeceği, birçok anlaşmazlığın başladığı yerdir.

Kabulü ödemeye bağlamanın birkaç yolu vardır; ekipman ne kadar pahalıysa ödeme o kadar sık aşamalara bölünür. Hangisini seçerseniz seçin, hangi testin hangi ödemeyi tetiklediğini sipariş sırasında yazılı olarak kararlaştırın.

Şekil 6: Kabul ve Ödeme Zamanlaması Örnekleri

Bölme biçimini ekipmanın büyüklüğüne ve tedarikçiyle ilişkinize göre seçin.

SiparişFAT geçtiMontaj, SAT geçtiSeri üretim parçaları doğrulandı

A: Tek seferde kabulKüçük ve orta ölçekli ekipmanda yaygın

SözleşmeSevkiyata onayKabul, ödemeGaranti

B: Kademeli ödemePahalı özel makine ve hatlarda yaygın

PeşinatAra ödemeKabul, bakiyeGaranti

C: Geçici, sonra nihai kabulKalitesinin doğrulanması zaman alan ekipman

SözleşmeKısmi ödemeGeçici kabulNihai kabul

Not: Ödeme yüzdeleri ve taksit sayısı sözleşmeye göre belirlenir.

Punch List'i Kapatın

Küçük açık maddelerle kabul ediyorsanız her maddeyi açıklaması, sorumlusu, termini ve kapanışın nasıl doğrulanacağıyla listeleyin ve iki taraf da imzalasın. Santral ve inşaat işlerinde buna punch list denir; Japon tedarikçiler buna zanken listesi diyebilir.

Güvenliği veya kaliteyi etkileyen her şey kabulden önce düzeltilmelidir. Kalanları terminlerine göre takip edin ve garantinin kabul tarihinde mi yoksa son madde kapandığında mı başlayacağını da kararlaştırın. Bunu baştan netleştirmek sonraki yanlış anlaşılmaları önler.

Sözleşmeye Hangi Hukukun Uygulandığını Kontrol Edin

Kabul koşullarının çoğu sözleşmeyle serbestçe belirlenebilir; ancak uygulanacak hukuk kendi sürelerini ekleyebilir. Japon tedarikçilerle sözleşmelerde Japon hukuku, Türk hukuku veya başka bir hukuk seçilmiş olabilir. Hukuk seçilmemişse ve iki ülke de Viyana Satım Sözleşmesi'ne (CISG) taraf ise bu sözleşme devreye girebilir; bu konuyu hukuk ve satın alma ekibinizle teyit edin.

Japon hukuku uygulanıyorsa, tacirler arasındaki satışta Ticaret Kanunu'nun 526. maddesi alıcıdan teslim aldıktan sonra malı gecikmeden kontrol etmesini ve uygunsuzluğu hemen satıcıya bildirmesini ister. Hemen anlaşılamayan kusurlarda, alıcı bunları tesliminden sonraki altı ay içinde fark ederse aynı kural geçerlidir. Bu madde sözleşmeyle değiştirilebilir ve ekipman sözleşmeleri çoğu zaman kendi kontrol süresini koyar; yine de kontrolü geciktirmek talep hakkınızı kaybettirebilir. Japon Medeni Kanunu'nun 566. maddesi ise tür veya kalite uygunsuzluğunu öğrendiğiniz tarihten itibaren bir yıllık bildirim süresi koyar; satıcı bunu biliyorsa ya da ağır ihmali varsa süre sınırı yoktur. Bu kuralları garanti maddesiyle birlikte okuyun.

Türk hukukunda da ticari satışlarda alıcının malı gecikmeden gözden geçirme ve ayıbı bildirme yükümlülüğü ile kısa süreler bulunur (Türk Ticaret Kanunu m. 23); CISG'de de benzer bir muayene ve bildirim düzeni vardır (m. 38–39). Hangi sürelerin sizin sözleşmenizde geçerli olduğunu mutlaka hukuk ekibinize veya avukatınıza sorun.

FAT ve SAT'ta Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hataların her biri, yukarıdaki adımlardan bir kısmının atlanmasından doğar.

Şekil 7: Sık Yapılan Hatalar ve Nasıl Önlenir

Bunların çoğu kontrol gününde değil, hazırlık aşamasında önlenir.

FAT geçildi diye SAT'ı kısa tuttu→ Nakliye sonrası durum, yardımcı tesisler ve diğer ekipmanla bağlantılar yalnızca sahada kontrol edilebilir. SAT maddelerini prosedüre yazın

Yalnızca yedek parçalarla test etti→ Sipariş sırasında seri üretim malzemelerinin ve parçalarının tedarikçiye ne zaman gönderileceğini planlayın

Kısa bir çalışmanın ardından kabul etti→ Kesintisiz çalışma süresini ve izin verilen duruşları şartnameye yazın; her duruşun nedenini kaydedin

Sözlü "Düzeltiriz" ile yetindi→ Bulguları önceliği, sorumlusu ve termini ile kaydedin; iki tarafa da onaylatın

Yalnızca üretim mühendisleri katıldı→ Kullanılabilirliği, bakım kolaylığını ve kaliteyi kontrol etmek için üretim, bakım ve kalite personelini de getirin

Gün içinde yeni gereksinim ekledi→ Eklemeleri değişiklik talebi olarak ele alın; maliyeti ve teslim süresini görüşün. Asıl çözüm, sipariş öncesi daha sıkı bir şartnamedir

Tedarikçi aynı sorunları kendi tarafından görür. Belirsiz noktaları teklif aşamasında netleştirmek ve kabul test prosedürü üzerinde erken anlaşmak, yeniden işi ve ek ücret tartışmalarını önlemenin en güvenilir yoludur. FAT ve SAT, alıcı ile tedarikçinin makineyi aynı ölçüte göre değerlendirmesi için vardır. Bunlara karşı tarafı sınayan bir test olarak değil, sorunsuz bir üretim başlangıcı için ortak bir çaba olarak yaklaşın; kontrol günündeki konuşmalar da yapıcı kalır.

Japon Tedarikçinizle Netleştirmeniz Gereken Sorular

Satın alma siparişi kesinleşmeden önce şu sorulara yazılı yanıt alın:

• Kenshu (kabul) tam olarak neyi ifade ediyor: FAT, SAT veya seri üretim parçalarıyla çalışma?
• Hangi ödeme hangi aşamada isteniyor ve garanti ne zaman başlıyor?
• Kabul test prosedürünü kim hazırlıyor ve onayımız için ne zaman elimize geçecek?
• Hangi maddeler FAT'ta, hangileri SAT'ta test edilecek?
• Hangi test parçaları kullanılacak, kaç adet ve Japonya'ya ne zaman göndermemiz gerekiyor?
• Hangi belgeleri alacağız (test raporu, deneme çalıştırma prosedürü, resimler, kılavuz, yedek parça listesi) ve hangi dilde?
• Makine CE işaretli ve AT uygunluk beyanıyla mı teslim edilecek; kullanım kılavuzu Türkçe olacak mı?
• Yardımcı tesisler (gerilim, frekans, basınçlı hava) ve sinyal arayüzleri için sorumluluk sınırı (toriai) nerede?
• FAT'tan sonra kontrol programında yapılan değişiklikler nasıl belgelenecek ve yeniden test edilecek?
• Açık maddeler nasıl kaydedilecek, imzalanacak ve kapatılacak?
• Sözleşmeye hangi hukuk uygulanıyor ve hangi kontrol süresini öngörüyor?

Hemen Kullanabileceğiniz Kontrol Listesi

Aşağıdaki liste, bu rehberdeki adımların kısa bir özetidir. Ekipmanınıza ve sözleşmenize göre maddeleri düzenleyin; tedarikçiyle anlaştığınız kabul test prosedürünün yerine geçmez.

Aşama	Kontrol edilecek maddeler
FAT öncesi	Test edilebilir gereksinimler; kabul koşulları ve ödeme aşamaları; onaylanmış kabul test prosedürü; test parçalarının gönderim planı; teslimat belgeleri (CE, Türkçe kılavuz dâhil); katılacak üretim, bakım ve kalite personeli
FAT sırasında	Şartname uygunluğu; kapasite ve doğruluk; kesintisiz çalışma ve duruş kaydı; arıza ve toparlanma; acil durdurma, interlock ve ışık perdesi; artık risk listesi
FAT kapanışı	Önceliklendirilmiş bulgu listesi; imzalı test raporu; kontrol programı sürümü; sevkiyata onay
SAT öncesi	Sandıktan çıkarma fotoğrafları; temel ve seviyeleme; elektrik, basınçlı hava ve su bağlantıları; sinyal arayüzleri; seri üretim parçaları
SAT sırasında	Nakliye sonrası yeniden ölçüm; yardımcı tesis değerleri; interlock ve diğer ekipmanla bağlantılı duruşlar; seri üretim çalışması; operatör ve bakım eğitimi
Nihai kabul	Punch list; imzalı kabul kaydı; ödeme aşaması; garanti başlangıcı

Bu Rehberin Sınırları

• Uygulamalar değişir. Belge adları, kabul test prosedürünün ayrıntı düzeyi ve kabulün ödemeyle ilişkisi Japon tedarikçilere, sektörlere ve projelere göre farklıdır. Ayrıntıları tedarikçinizle teyit edin.
• Düzenlemeye tabi sektörlerin kendi kuralları vardır. AB GMP Ek 15 kapsamındaki ilaç üretim ekipmanları resmî yeterlilik sürecinden (kurulum, işletme ve performans yeterliliği: IQ, OQ ve PQ) geçer; FAT ve SAT bu sürecin parçasıdır.
• Güvenlik ve hukuki kararlar bu rehberin kapsamında değildir. Rehber nelerin kontrol edileceğini sıralar. Fabrikanızın makine güvenliği için ne yapması gerektiğini ve sözleşmenin nasıl yorumlanacağını İSG ekibiniz, hukuk ekibiniz ve geçerli mevzuat belirler. CE, TSE standartları ve Türk mevzuatına ilişkin ifadeler genel bilgidir; güncel metinleri ilgili kurumlardan veya tedarikçinizden teyit edin.
• Küçük ekipmanda FAT atlanabilir. O durumda da 1. ve 2. adımlardaki hazırlık geçerlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

FAT ile SAT Arasındaki Fark Nedir?

FAT, makinenin şartnameye göre üretildiğini doğrulamak için sevkiyattan önce tedarikçinin fabrikasında yapılır. SAT ise montajdan sonra fabrikanızda, yardımcı tesisleri, nakliye sonrası durumu ve diğer ekipmanla bağlantıları da kapsayarak makinenin yerinde şartnameye göre çalıştığını doğrular.

FAT'ı Atlayıp Yalnızca SAT Yapabilir miyiz?

Küçük ekipmanda bazen böyle yapılır. Yine de siparişten önce gereksinimleri ve kabul koşullarını belirlemeniz, kabul test prosedürü üzerinde anlaşmanız gerekir. Sahada bulunan hataların, özellikle tedarikçinin mühendislerinin Japonya'dan gelmesi gerekiyorsa, daha uzun sürede düzeltildiğini unutmayın.

Fabrika Kabul Testine Kimler Katılmalı?

Yalnızca üretim mühendisini değil, makineyi kullanacak üretim, bakım ve kalite personelini de getirin. Üretim mühendisinin tek başına kaçırabileceği kullanım ve bakım sorunlarını fark ederler.

FAT ve SAT'ta Punch List Nedir?

Punch list, her şey bitmeden ekipman kabul edildiğinde geride kalan küçük açık maddelerin listesidir. Her maddede açıklama, sorumlu, termin ve kapanışın nasıl doğrulanacağı bulunur; iki taraf da imzalar. FAT'ta kaydedilen bulgulardan doğar. Japon tedarikçiler buna zanken (açık maddeler) listesi diyebilir.

Japon Ekipman Sözleşmelerinde Kenshu Ne Demektir?

Kenshu, resmî kabuldür: teslim edilen ekipmanı sözleşmeye göre kontrol edip devralmak. Ödeme ve garanti başlangıcı çoğu zaman buna bağlanır; bu yüzden sözleşmede hangi testin veya koşulun kenshu sayılacağı ve bunun ödeme ile garantiyle ilişkisi açıkça yazılmalıdır.

Kaynaklar

• FAT ve SAT tanımları: IEC 62381:2024 Automation systems in the process industry – Factory acceptance test (FAT), site acceptance test (SAT), and site integration test (SIT) (örnek sayfalar)
• URS, FAT/SAT, IQ/OQ/PQ: Avrupa Komisyonu, EU GMP Annex 15: Qualification and Validation (2015)
• Makine tehlike bilgilerinin bildirimi: MHLW, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği m. 24-13 bildirimi (Japonca)
• Makine güvenliği kılavuzu: MHLW, Makinelerin Kapsamlı Güvenlik Standartları Kılavuzu (2007 revizyonu, Japonca)
• Japon Ticaret Kanunu m. 526: Zeiken, Ticaret Kanunu (özet) m. 526 (Japonca)
• Türkiye'de makine güvenliği: mevzuat.gov.tr, Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT)